长部第 3 经

Sace pana tumhākaṁ māṇavakānaṁ evaṁ hoti:

‘sujāto ca ambaṭṭho māṇavo, kulaputto ca ambaṭṭho māṇavo, bahussuto ca ambaṭṭho māṇavo, kalyāṇavākkaraṇo ca ambaṭṭho māṇavo, paṇḍito ca ambaṭṭho māṇavo, pahoti ca ambaṭṭho māṇavo samaṇena gotamena saddhiṁ asmiṁ vacane paṭimantetun’ti, tiṭṭhatha tumhe;

ambaṭṭho māṇavo mayā saddhiṁ paṭimantetū”ti.

“Sujāto ca, bho gotama, ambaṭṭho māṇavo, kulaputto ca ambaṭṭho māṇavo, bahussuto ca ambaṭṭho māṇavo, kalyāṇavākkaraṇo ca ambaṭṭho māṇavo, paṇḍito ca ambaṭṭho māṇavo, pahoti ca ambaṭṭho māṇavo bhotā gotamena saddhiṁ asmiṁ vacane paṭimantetuṁ, tuṇhī mayaṁ bhavissāma, ambaṭṭho māṇavo bhotā gotamena saddhiṁ asmiṁ vacane paṭimantetū”ti.

Atha kho bhagavā ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ etadavoca:

“ayaṁ kho pana te, ambaṭṭha, sahadhammiko pañho āgacchati, akāmā byākātabbo.

Sace tvaṁ na byākarissasi, aññena vā aññaṁ paṭicarissasi, tuṇhī vā bhavissasi, pakkamissasi vā ettheva te sattadhā muddhā phalissati.

Taṁ kiṁ maññasi, ambaṭṭha,

kinti te sutaṁ brāhmaṇānaṁ vuddhānaṁ mahallakānaṁ ācariyapācariyānaṁ bhāsamānānaṁ kutopabhutikā kaṇhāyanā, ko ca kaṇhāyanānaṁ pubbapuriso”ti?

Evaṁ vutte, ambaṭṭho māṇavo tuṇhī ahosi.

Dutiyampi kho bhagavā ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ etadavoca:

“taṁ kiṁ maññasi, ambaṭṭha, kinti te sutaṁ brāhmaṇānaṁ vuddhānaṁ mahallakānaṁ ācariyapācariyānaṁ bhāsamānānaṁ kutopabhutikā kaṇhāyanā, ko ca kaṇhāyanānaṁ pubbapuriso”ti?

Dutiyampi kho ambaṭṭho māṇavo tuṇhī ahosi.

Atha kho bhagavā ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ etadavoca:

“byākarohi dāni, ambaṭṭha, na dāni, te tuṇhībhāvassa kālo.

Yo kho, ambaṭṭha, tathāgatena yāvatatiyakaṁ sahadhammikaṁ pañhaṁ puṭṭho na byākaroti, etthevassa sattadhā muddhā phalissatī”ti.

Tena kho pana samayena vajirapāṇī yakkho mahantaṁ ayokūṭaṁ ādāya ādittaṁ sampajjalitaṁ sajotibhūtaṁ ambaṭṭhassa māṇavassa upari vehāsaṁ ṭhito hoti:

“sacāyaṁ ambaṭṭho māṇavo bhagavatā yāvatatiyakaṁ sahadhammikaṁ pañhaṁ puṭṭho na byākarissati, etthevassa sattadhā muddhaṁ phālessāmī”ti.

Taṁ kho pana vajirapāṇiṁ yakkhaṁ bhagavā ceva passati ambaṭṭho ca māṇavo.

Atha kho ambaṭṭho māṇavo bhīto saṁviggo lomahaṭṭhajāto bhagavantaṁyeva tāṇaṁ gavesī bhagavantaṁyeva leṇaṁ gavesī bhagavantaṁyeva saraṇaṁ gavesī upanisīditvā bhagavantaṁ etadavoca:

“kimetaṁ bhavaṁ gotamo āha?

Punabhavaṁ gotamo bravitū”ti.

“Taṁ kiṁ maññasi, ambaṭṭha,

kinti te sutaṁ brāhmaṇānaṁ vuddhānaṁ mahallakānaṁ ācariyapācariyānaṁ bhāsamānānaṁ kutopabhutikā kaṇhāyanā, ko ca kaṇhāyanānaṁ pubbapuriso”ti?

“Evameva me, bho gotama, sutaṁ yatheva bhavaṁ gotamo āha.

Tatopabhutikā kaṇhāyanā;

so ca kaṇhāyanānaṁ pubbapuriso”ti.

2.5. Ambaṭṭhavaṁsakathā

Evaṁ vutte, te māṇavakā unnādino uccāsaddamahāsaddā ahesuṁ:

“dujjāto kira, bho, ambaṭṭho māṇavo; akulaputto kira, bho, ambaṭṭho māṇavo; dāsiputto kira, bho, ambaṭṭho māṇavo sakyānaṁ. Ayyaputtā kira, bho, ambaṭṭhassa māṇavassa sakyā bhavanti.

Dhammavādiṁyeva kira mayaṁ samaṇaṁ gotamaṁ apasādetabbaṁ amaññimhā”ti.

Atha kho bhagavato etadahosi:

“atibāḷhaṁ kho ime māṇavakā ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ dāsiputtavādena nimmādenti, yannūnāhaṁ parimoceyyan”ti.

Atha kho bhagavā te māṇavake etadavoca:

“mā kho tumhe, māṇavakā, ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ atibāḷhaṁ dāsiputtavādena nimmādetha.

Uḷāro so kaṇho isi ahosi.

So dakkhiṇajanapadaṁ gantvā brahmamante adhīyitvā rājānaṁ okkākaṁ upasaṅkamitvā maddarūpiṁ dhītaraṁ yāci.

Tassa rājā okkāko:

‘ko nevaṁ re ayaṁ mayhaṁ dāsiputto samāno maddarūpiṁ dhītaraṁ yācatī’ti, kupito anattamano khurappaṁ sannayhi.

So taṁ khurappaṁ neva asakkhi muñcituṁ, no paṭisaṁharituṁ.

Atha kho, māṇavakā, amaccā pārisajjā kaṇhaṁ isiṁ upasaṅkamitvā etadavocuṁ:

‘sotthi, bhaddante, hotu rañño;

sotthi, bhaddante, hotu rañño’ti.

‘Sotthi bhavissati rañño, api ca rājā yadi adho khurappaṁ muñcissati, yāvatā rañño vijitaṁ, ettāvatā pathavī undriyissatī’ti.

‘Sotthi, bhaddante, hotu rañño, sotthi janapadassā’ti.

‘Sotthi bhavissati rañño, sotthi janapadassa, api ca rājā yadi uddhaṁ khurappaṁ muñcissati, yāvatā rañño vijitaṁ, ettāvatā satta vassāni devo na vassissatī’ti.

‘Sotthi, bhaddante, hotu rañño sotthi janapadassa devo ca vassatū’ti.

‘Sotthi bhavissati rañño sotthi janapadassa devo ca vassissati, api ca rājā jeṭṭhakumāre khurappaṁ patiṭṭhāpetu, sotthi kumāro pallomo bhavissatī’ti.

Atha kho, māṇavakā, amaccā okkākassa ārocesuṁ:

‘okkāko jeṭṭhakumāre khurappaṁ patiṭṭhāpetu. Sotthi kumāro pallomo bhavissatī’ti.

Atha kho rājā okkāko jeṭṭhakumāre khurappaṁ patiṭṭhapesi, sotthi kumāro pallomo samabhavi.

Atha kho tassa rājā okkāko bhīto saṁviggo lomahaṭṭhajāto brahmadaṇḍena tajjito maddarūpiṁ dhītaraṁ adāsi.

Mā kho tumhe, māṇavakā, ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ atibāḷhaṁ dāsiputtavādena nimmādetha, uḷāro so kaṇho isi ahosī”ti.

3. Khattiyaseṭṭhabhāva

Atha kho bhagavā ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ āmantesi:

“Taṁ kiṁ maññasi, ambaṭṭha,

idha khattiyakumāro brāhmaṇakaññāya saddhiṁ saṁvāsaṁ kappeyya, tesaṁ saṁvāsamanvāya putto jāyetha.

Yo so khattiyakumārena brāhmaṇakaññāya putto uppanno, api nu so labhetha brāhmaṇesu āsanaṁ vā udakaṁ vā”ti?

“Labhetha, bho gotama”.

“Api nu naṁ brāhmaṇā bhojeyyuṁ saddhe vā thālipāke vā yaññe vā pāhune vā”ti?

“Bhojeyyuṁ, bho gotama”.

“Api nu naṁ brāhmaṇā mante vāceyyuṁ vā no vā”ti?

“Vāceyyuṁ, bho gotama”.

“Api nussa itthīsu āvaṭaṁ vā assa anāvaṭaṁ vā”ti?

“Anāvaṭaṁ hissa, bho gotama”.

“Api nu naṁ khattiyā khattiyābhisekena abhisiñceyyun”ti?

“No hidaṁ, bho gotama”.

“Taṁ kissa hetu”?

“Mātito hi, bho gotama, anupapanno”ti.

“Taṁ kiṁ maññasi, ambaṭṭha,

idha brāhmaṇakumāro khattiyakaññāya saddhiṁ saṁvāsaṁ kappeyya, tesaṁ saṁvāsamanvāya putto jāyetha.

Yo so brāhmaṇakumārena khattiyakaññāya putto uppanno, api nu so labhetha brāhmaṇesu āsanaṁ vā udakaṁ vā”ti?

“Labhetha, bho gotama”.

“Api nu naṁ brāhmaṇā bhojeyyuṁ saddhe vā thālipāke vā yaññe vā pāhune vā”ti?

“Bhojeyyuṁ, bho gotama”.

“Api nu naṁ brāhmaṇā mante vāceyyuṁ vā no vā”ti?

“Vāceyyuṁ, bho gotama”.

“Api nussa itthīsu āvaṭaṁ vā assa anāvaṭaṁ vā”ti?

“Anāvaṭaṁ hissa, bho gotama”.

“Api nu naṁ khattiyā khattiyābhisekena abhisiñceyyun”ti?

“No hidaṁ, bho gotama”.

“Taṁ kissa hetu”?

“Pitito hi, bho gotama, anupapanno”ti.

“Iti kho, ambaṭṭha, itthiyā vā itthiṁ karitvā purisena vā purisaṁ karitvā khattiyāva seṭṭhā, hīnā brāhmaṇā.

Taṁ kiṁ maññasi, ambaṭṭha,

idha brāhmaṇā brāhmaṇaṁ kismiñcideva pakaraṇe khuramuṇḍaṁ karitvā bhassapuṭena vadhitvā raṭṭhā vā nagarā vā pabbājeyyuṁ.

Api nu so labhetha brāhmaṇesu āsanaṁ vā udakaṁ vā”ti?

“No hidaṁ, bho gotama”.

“Api nu naṁ brāhmaṇā bhojeyyuṁ saddhe vā thālipāke vā yaññe vā pāhune vā”ti?

“No hidaṁ, bho gotama”.

“Api nu naṁ brāhmaṇā mante vāceyyuṁ vā no vā”ti?

“No hidaṁ, bho gotama”.

“Api nussa itthīsu āvaṭaṁ vā assa anāvaṭaṁ vā”ti?

“Āvaṭaṁ hissa, bho gotama”.

“Taṁ kiṁ maññasi, ambaṭṭha,

idha khattiyā khattiyaṁ kismiñcideva pakaraṇe khuramuṇḍaṁ karitvā bhassapuṭena vadhitvā raṭṭhā vā nagarā vā pabbājeyyuṁ.

Api nu so labhetha brāhmaṇesu āsanaṁ vā udakaṁ vā”ti?

“Labhetha, bho gotama”.

“Api nu naṁ brāhmaṇā bhojeyyuṁ saddhe vā thālipāke vā yaññe vā pāhune vā”ti?

“Bhojeyyuṁ, bho gotama”.

“Api nu naṁ brāhmaṇā mante vāceyyuṁ vā no vā”ti?

“Vāceyyuṁ, bho gotama”.

“Api nussa itthīsu āvaṭaṁ vā assa anāvaṭaṁ vā”ti?

“Anāvaṭaṁ hissa, bho gotama”.

“Ettāvatā kho, ambaṭṭha, khattiyo paramanihīnataṁ patto hoti, yadeva naṁ khattiyā khuramuṇḍaṁ karitvā bhassapuṭena vadhitvā raṭṭhā vā nagarā vā pabbājenti.

Iti kho, ambaṭṭha, yadā khattiyo paramanihīnataṁ patto hoti, tadāpi khattiyāva seṭṭhā, hīnā brāhmaṇā.

Brahmunā pesā, ambaṭṭha, sanaṅkumārena gāthā bhāsitā:

‘Khattiyo seṭṭho janetasmiṁ,

ye gottapaṭisārino;

Vijjācaraṇasampanno,

so seṭṭho devamānuse’ti.

Sā kho panesā, ambaṭṭha, brahmunā sanaṅkumārena gāthā sugītā no duggītā, subhāsitā no dubbhāsitā, atthasaṁhitā no anatthasaṁhitā, anumatā mayā.

Ahampi hi, ambaṭṭha, evaṁ vadāmi—

Khattiyo seṭṭho janetasmiṁ,

ye gottapaṭisārino;

Vijjācaraṇasampanno,

so seṭṭho devamānuse”ti.

Bhāṇavāro paṭhamo.

4. Vijjācaraṇakathā

“Katamaṁ pana taṁ, bho gotama, caraṇaṁ, katamā ca pana sā vijjā”ti?