巴利《小部》· 弥兰王问

Milindapañha

Bāhirakathā

2. Pubbayogādi

<b>Pubbayogo</b>ti tesaṁ pubbakammaṁ.

Atīte kira kassapassa bhagavato sāsane vattamāne gaṅgāya samīpe ekasmiṁ āvāse mahābhikkhusaṅgho paṭivasati, tattha vattasīlasampannā bhikkhū pātova uṭṭhāya yaṭṭhisammajjaniyo ādāya buddhaguṇe āvajjentā aṅgaṇaṁ sammajjitvā kacavarabyūhaṁ karonti.

Atheko bhikkhu ekaṁ sāmaṇeraṁ “ehi, sāmaṇera, imaṁ kacavaraṁ chaḍḍehī”ti—

āha, so asuṇanto viya gacchati, so dutiyampi …

tatiyampi āmantiyamāno asuṇanto viya gacchateva.

Tato so bhikkhu “dubbaco vatāyaṁ sāmaṇero”ti kuddho sammajjanidaṇḍena pahāraṁ adāsi.

Tato so rodanto bhayena kacavaraṁ chaḍḍento “iminā kacavarachaḍḍanapuññakammena yāvāhaṁ nibbānaṁ pāpuṇāmi, etthantare nibbattanibbattaṭṭhāne majjhanhikasūriyo viya mahesakkho mahātejo bhaveyyan”ti—

paṭhamaṁ patthanaṁ paṭṭhapesi.

Kacavaraṁ chaḍḍetvā nahānatthāya gaṅgātitthaṁ gato gaṅgāya ūmivegaṁ gaggarāyamānaṁ disvā “yāvāhaṁ nibbānaṁ pāpuṇāmi, etthantare nibbattanibbattaṭṭhāne ayaṁ ūmivego viya ṭhānuppattikapaṭibhāno bhaveyyaṁ akkhayapaṭibhāno”ti—

dutiyampi patthanaṁ paṭṭhapesi.

Sopi bhikkhu sammajjanisālāya sammajjaniṁ ṭhapetvā nahānatthāya gaṅgātitthaṁ gacchanto sāmaṇerassa patthanaṁ sutvā “esa mayā payojitopi tāva evaṁ pattheti, mayhaṁ kiṁ na samijjhissatī”ti—

cintetvā “yāvāhaṁ nibbānaṁ pāpuṇāmi, etthantare nibbattanibbattaṭṭhāne ayaṁ gaṅgāūmivego viya akkhayapaṭibhāno bhaveyyaṁ, iminā pucchitapucchitaṁ sabbaṁ pañhapaṭibhānaṁ vijaṭetuṁ nibbeṭhetuṁ samattho bhaveyyan”ti—

patthanaṁ paṭṭhapesi.

Te ubhopi devesu ca manussesu ca saṁsarantā ekaṁ buddhantaraṁ khepesuṁ.

Atha amhākaṁ bhagavatāpi yathā moggaliputtatissatthero dissati, evametepi dissanti mama parinibbānato pañcavassasate atikkante ete uppajjissanti, yaṁ mayā sukhumaṁ katvā desitaṁ dhammavinayaṁ, taṁ ete pañhapucchanaopammayuttivasena nijjaṭaṁ niggumbaṁ katvā vibhajissantīti niddiṭṭhā.

Tesu sāmaṇero jambudīpe sāgalanagare milindo nāma rājā ahosi.

Paṇḍito byatto medhāvī paṭibalo atītānāgatapaccuppannānaṁ mantayogavidhānakiriyānaṁ, karaṇakāle nisammakārī hoti, bahūni cassa satthāni uggahitāni honti.

Seyyathidaṁ—

suti sammuti saṅkhyā yogā nīti visesikā gaṇikā gandhabbā tikicchā catubbedā purāṇā itihāsā jotisā māyā ketu mantanā yuddhā chandasā buddhavacanena ekūnavīsati, vitaṇḍavādī durāsado duppasaho puthutitthakarānaṁ aggamakkhāyati, sakalajambudīpe milindena raññā samo koci nāhosi yadidaṁ thāmena javena sūrena paññāya, aḍḍho mahaddhano mahābhogo anantabalavāhano.

Athekadivasaṁ milindo rājā anantabalavāhanaṁ caturaṅginiṁ balaggasenābyūhaṁ dassanakamyatāya nagarā nikkhamitvā bahinagare senaṅgadassanaṁ katvā sāretvā so rājā bhassappavādako lokāyatavitaṇḍajanasallāpaplavacittakotūhalo visārado vijambhako sūriyaṁ oloketvā amacce āmantesi—

“bahu bhaṇe tāva divasāvaseso kiṁ karissāma, idāneva nagaraṁ pavisitvā atthi koci paṇḍito samaṇo vā brāhmaṇo vā saṅghī gaṇī gaṇācariyo api arahantaṁ sammāsambuddhaṁ paṭijānamāno, yo mayā saddhiṁ sallapituṁ sakkoti kaṅkhaṁ paṭivinetuṁ, taṁ upasaṅkamitvā pañhaṁ pucchissāma, kaṅkhaṁ paṭivinayissāmā”ti.

Evaṁ vutte, pañcasatā yonakā rājānaṁ milindaṁ etadavocuṁ—

“atthi, mahārāja, cha satthāro pūraṇo kassapo makkhaligosālo nigaṇṭho nāṭaputto sañjayo belaṭṭhaputto ajito kesakambalo pakudho kaccāyano, te saṅghino gaṇino gaṇācariyakā ñātā yasassino titthakarā sādhusammatā bahujanassa, gaccha tvaṁ, mahārāja, te pañhaṁ pucchassu, kaṅkhaṁ paṭivinayassū”ti.

Atha kho milindo rājā pañcahi yonakasatehi parivuto bhadravāhanaṁ rathavaramāruyha yena pūraṇo kassapo tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā pūraṇena kassapena saddhiṁ sammodi, sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi, ekamantaṁ nisinno kho milindo rājā pūraṇaṁ kassapaṁ etadavoca—

“ko, bhante kassapa, lokaṁ pāletī”ti?

“Pathavī, mahārāja, lokaṁ pāletī”ti.

“Yadi, bhante kassapa, pathavī lokaṁ pāleti, atha kasmā avīcinirayaṁ gacchantā sattā pathaviṁ atikkamitvā gacchantī”ti?

Evaṁ vutte, pūraṇo kassapo neva sakkhi ogilituṁ, no sakkhi uggilituṁ, adhomukho pattakkhandho tuṇhībhūto pajjhāyanto nisīdi.

Atha kho milindo rājā makkhaliṁ gosālaṁ etadavoca—

“atthi, bhante gosāla, kusalākusalāni kammāni, atthi sukatadukkaṭānaṁ kammānaṁ phalaṁ vipāko”ti?

“Natthi, mahārāja, kusalākusalāni kammāni, natthi sukatadukkaṭānaṁ kammānaṁ phalaṁ vipāko.

Ye te, mahārāja, idha loke khattiyā, te paralokaṁ gantvāpi puna khattiyāva bhavissanti, ye te brāhmaṇā vessā suddā caṇḍālā pukkusā, te paralokaṁ gantvāpi puna brāhmaṇā vessā suddā caṇḍālā pukkusāva bhavissanti.

Kiṁ kusalākusalehi kammehī”ti?

“Yadi, bhante gosāla, idha loke khattiyā brāhmaṇā vessā suddā caṇḍālā pukkusā, te paralokaṁ gantvāpi puna khattiyā brāhmaṇā vessā suddā caṇḍālā pukkusāva bhavissanti, natthi kusalākusalehi kammehi karaṇīyaṁ.

Tena hi, bhante gosāla, ye te idha loke hatthacchinnā, te paralokaṁ gantvāpi puna hatthacchinnāva bhavissanti.

Ye pādacchinnā, te pādacchinnāva bhavissanti.

Ye hatthapādacchinnā, te hatthapādacchinnāva bhavissanti.

Ye kaṇṇacchinnā, te kaṇṇacchinnāva bhavissanti.

Ye nāsacchinnā, te nāsacchinnāva bhavissanti.

Ye kaṇṇanāsacchinnā, te kaṇṇanāsacchinnāva bhavissantī”ti.

Evaṁ vutte, gosālo tuṇhī ahosi.

Atha kho milindassa rañño etadahosi—

“tuccho vata bho jambudīpo, palāpo vata bho jambudīpo, natthi koci samaṇo vā brāhmaṇo vā, yo mayā saddhiṁ sallapituṁ sakkoti kaṅkhaṁ paṭivinetun”ti.

Atha kho milindo rājā amacce āmantesi—

“ramaṇīyā vata bho dosinā ratti, kaṁ nu khvajja samaṇaṁ vā brāhmaṇaṁ vā upasaṅkameyyāma pañhaṁ pucchituṁ, ko mayā saddhiṁ sallapituṁ sakkoti kaṅkhaṁ paṭivinetun”ti?

Evaṁ vutte, amaccā tuṇhībhūtā rañño mukhaṁ olokayamānā aṭṭhaṁsu.

Tena kho pana samayena sāgalanagaraṁ dvādasa vassāni suññaṁ ahosi samaṇabrāhmaṇagahapatipaṇḍitehi, yattha samaṇabrāhmaṇagahapatipaṇḍitā paṭivasantīti suṇāti, tattha gantvā rājā te pañhaṁ pucchati, te sabbepi pañhavisajjanena rājānaṁ ārādhetuṁ asakkontā yena vā tena vā pakkamanti.

Ye aññaṁ disaṁ na pakkamanti, te sabbe tuṇhībhūtā acchanti.

Bhikkhū pana yebhuyyena himavantameva gacchanti.

Tena kho pana samayena koṭisatā arahanto himavante pabbate rakkhitatale paṭivasanti.

Atha kho āyasmā assagutto dibbāya sotadhātuyā milindassa rañño vacanaṁ sutvā yugandharamatthake bhikkhusaṅghaṁ sannipātetvā bhikkhū pucchi—

“atthāvuso koci bhikkhu paṭibalo milindena raññā saddhiṁ sallapituṁ kaṅkhaṁ paṭivinetun”ti?

Evaṁ vutte, koṭisatā arahanto tuṇhī ahesuṁ.

Dutiyampi …

tatiyampi puṭṭhā tuṇhī ahesuṁ.

Atha kho āyasmā assagutto bhikkhusaṅghaṁ etadavoca—

“atthāvuso tāvatiṁsabhavane vejayantassa pācīnato ketumatī nāma vimānaṁ, tattha mahāseno nāma devaputto paṭivasati, so paṭibalo tena milindena raññā saddhiṁ sallapituṁ kaṅkhaṁ paṭivinetun”ti.

Atha kho koṭisatā arahanto yugandharapabbate antarahitā tāvatiṁsabhavane pāturahesuṁ.

Addasā kho sakko devānamindo te bhikkhū dūratova āgacchante, disvāna yenāyasmā assagutto tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā āyasmantaṁ assaguttaṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhāsi, ekamantaṁ ṭhito kho sakko devānamindo āyasmantaṁ assaguttaṁ etadavoca—

“mahā kho, bhante, bhikkhusaṅgho anuppatto, ahaṁ saṅghassa ārāmiko, kenattho, kiṁ mayā karaṇīyan”ti?

Atha kho āyasmā assagutto sakkaṁ devānamindaṁ etadavoca—

“ayaṁ kho, mahārāja, jambudīpe sāgalanagare milindo nāma rājā vitaṇḍavādī durāsado duppasaho puthutitthakarānaṁ aggamakkhāyati, so bhikkhusaṅghaṁ upasaṅkamitvā diṭṭhivādena pañhaṁ pucchitvā bhikkhusaṅghaṁ viheṭhetī”ti.

Atha kho sakko devānamindo āyasmantaṁ assaguttaṁ etadavoca—

“ayaṁ kho, bhante, milindo rājā ito cuto manussesu uppanno, eso kho, bhante, ketumativimāne mahāseno nāma devaputto paṭivasati, so paṭibalo tena milindena raññā saddhiṁ sallapituṁ kaṅkhaṁ paṭivinetuṁ, taṁ devaputtaṁ yācissāma manussalokūpapattiyā”ti.

Atha kho sakko devānamindo bhikkhusaṅghaṁ purakkhatvā ketumativimānaṁ pavisitvā mahāsenaṁ devaputtaṁ āliṅgitvā etadavoca—

“yācati taṁ, mārisa, bhikkhusaṅgho manussalokūpapattiyā”ti.

“Na me, bhante, manussalokenattho kammabahulena, tibbo manussaloko, idhevāhaṁ, bhante, devaloke uparūparūpapattiko hutvā parinibbāyissāmī”ti.

Dutiyampi …

tatiyampi kho sakkena devānamindena yācito mahāseno devaputto evamāha—

“na me, bhante, manussalokenattho kammabahulena, tibbo manussaloko, idhevāhaṁ, bhante, devaloke uparūparūpapattiko hutvā parinibbāyissāmī”ti.

Atha kho āyasmā assagutto mahāsenaṁ devaputtaṁ etadavoca—

“idha mayaṁ, mārisa, sadevakaṁ lokaṁ anuvilokayamānā aññatra tayā milindassa rañño vādaṁ bhinditvā sāsanaṁ paggahetuṁ samatthaṁ aññaṁ kañci na passāma, yācati taṁ, mārisa, bhikkhusaṅgho, sādhu, sappurisa, manussaloke nibbattitvā dasabalassa sāsanaṁ paggaṇhāhī”ti.

Evaṁ vutte, mahāseno devaputto “ahaṁ kira milindassa rañño vādaṁ bhinditvā buddhasāsanaṁ paggahetuṁ samattho bhavissāmī”ti haṭṭhapahaṭṭho udaggudaggo hutvā “sādhu, bhante, manussaloke uppajjissāmī”ti paṭiññaṁ adāsi.

Atha kho te bhikkhū devaloke taṁ karaṇīyaṁ tīretvā devesu tāvatiṁsesu antarahitā himavante pabbate rakkhitatale pāturahesuṁ.

Atha kho āyasmā assagutto bhikkhusaṅghaṁ etadavoca—

“atthāvuso, imasmiṁ bhikkhusaṅghe koci bhikkhu sannipātaṁ anāgato”ti.

Evaṁ vutte, aññataro bhikkhu āyasmantaṁ assaguttaṁ etadavoca—

“atthi, bhante, āyasmā rohaṇo ito sattame divase himavantaṁ pabbataṁ pavisitvā nirodhaṁ samāpanno, tassa santike dūtaṁ pāhethā”ti.

Āyasmāpi rohaṇo taṅkhaṇaññeva nirodhā vuṭṭhāya “saṅgho maṁ paṭimānetī”ti himavante pabbate antarahito rakkhitatale koṭisatānaṁ arahantānaṁ purato pāturahosi.

Atha kho āyasmā assagutto āyasmantaṁ rohaṇaṁ etadavoca—

“kiṁ nu kho, āvuso, rohaṇa buddhasāsane bhijjante na passasi saṅghassa karaṇīyānī”ti.

“Amanasikāro me, bhante, ahosī”ti.

“Tena hāvuso rohaṇa, daṇḍakammaṁ karohī”ti.

“Kiṁ, bhante, karomī”ti?

“Atthāvuso rohaṇa, himavantapabbatapasse gajaṅgalaṁ nāma brāhmaṇagāmo, tattha soṇuttaro nāma brāhmaṇo paṭivasati, tassa putto uppajjissati nāgaseno nāma dārako, tena hi tvaṁ, āvuso rohaṇa, dasamāsādhikāni satta vassāni taṁ kulaṁ piṇḍāya pavisitvā nāgasenaṁ dārakaṁ nīharitvā pabbājehi, pabbajiteva tasmiṁ daṇḍakammato muccissasī”ti.

Āyasmāpi kho rohaṇo “sādhū”ti—

sampaṭicchi.

Mahāsenopi kho devaputto devalokā cavitvā soṇuttarabrāhmaṇassa bhariyāya kucchismiṁ paṭisandhiṁ aggahesi, saha paṭisandhiggahaṇā tayo acchariyā abbhutā dhammā pāturahesuṁ, āvudhabhaṇḍāni pajjaliṁsu, aggasassaṁ abhinipphannaṁ, mahāmegho abhippavassi.

Āyasmāpi kho rohaṇo tassa paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya dasamāsādhikāni satta vassāni taṁ kulaṁ piṇḍāya pavisanto ekadivasampi kaṭacchumattaṁ bhattaṁ vā uḷuṅkamattaṁ yāguṁ vā abhivādanaṁ vā añjalikammaṁ vā sāmīcikammaṁ vā nālattha, atha kho akkosaññeva paribhāsaññeva paṭilabhati “aticchatha, bhante”ti vacanamattampi vattā nāma nāhosi, dasamāsādhikānaṁ pana sattannaṁ vassānaṁ accayena ekadivasaṁ “aticchatha, bhante”ti vacanamattaṁ alattha.

Taṁ divasameva brāhmaṇopi bahi kammantā āgacchanto paṭipathe theraṁ disvā “kiṁ, bho pabbajita, amhākaṁ gehaṁ agamitthā”ti—āha.

“Āma, brāhmaṇa, agamamhā”ti.

“Api kiñci labhitthā”ti.

“Āma, brāhmaṇa, labhimhā”ti.

So anattamano gehaṁ gantvā pucchi—

“tassa pabbajitassa kiñci adatthā”ti.

“Na kiñci adamhā”ti.

Brāhmaṇo dutiyadivase gharadvāreyeva nisīdi “ajja pabbajitaṁ musāvādena niggahessāmī”ti.

Thero dutiyadivase brāhmaṇassa gharadvāraṁ sampatto.

Brāhmaṇo theraṁ disvāva evamāha—

“tumhe hiyyo amhākaṁ gehe kiñci alabhitvāva ‘labhimhā’ti avocuttha, vaṭṭati nu kho tumhākaṁ musāvādo”ti.

Thero āha—

“mayaṁ, brāhmaṇa, tumhākaṁ gehe (…) dasamāsādhikāni satta vassāni ‘aticchathā’ti vacanamattampi alabhitvā hiyyo ‘aticchathā’ti vacanamattaṁ labhimhā, athetaṁ vācāpaṭisandhāraṁ upādāya evamavocumhā”ti.

Brāhmaṇo cintesi—

“ime vācāpaṭisandhāramattampi labhitvā janamajjhe ‘labhimhā’ti pasaṁsanti, aññaṁ kiñci khādanīyaṁ vā bhojanīyaṁ vā labhitvā kasmā nappasaṁsantī”ti pasīditvā attano atthāya paṭiyāditabhattato kaṭacchubhikkhaṁ, tadupiyañca byañjanaṁ dāpetvā “imaṁ bhikkhaṁ sabbakālaṁ tumhe labhissathā”ti—

āha.

So punadivasato pabhuti upasaṅkamantassa therassa upasamaṁ disvā bhiyyoso mattāya pasīditvā theraṁ niccakālaṁ attano ghare bhattavissaggakaraṇatthāya yāci.

Thero tuṇhībhāvena adhivāsetvā divase divase bhattakiccaṁ katvā gacchanto thokaṁ thokaṁ buddhavacanaṁ kathetvā gacchati.

Sāpi kho brāhmaṇī dasamāsaccayena puttaṁ vijāyi, “nāgaseno”tissa nāmamakaṁsu, so anukkamena vaḍḍhanto sattavassiko jāto.

Atha kho nāgasenassa dārakassa pitā nāgasenaṁ dārakaṁ etadavoca—

“imasmiṁ kho, tāta nāgasena, brāhmaṇakule sikkhāni sikkheyyāsī”ti.

“Katamāni, tāta, imasmiṁ brāhmaṇakule sikkhāni nāmā”ti?

“Tayo kho, tāta nāgasena, vedā sikkhāni nāma, avasesāni sippāni sippaṁ nāmā”ti.

“Tena hi, tāta, sikkhissāmī”ti.

Atha kho soṇuttaro brāhmaṇo ācariyabrāhmaṇassa ācariyabhāgaṁ sahassaṁ datvā antopāsāde ekasmiṁ gabbhe ekato mañcakaṁ paññapetvā ācariyabrāhmaṇaṁ etadavoca—

“sajjhāpehi kho tvaṁ, brāhmaṇa, imaṁ dārakaṁ mantānī”ti.

“Tena hi, tāta dāraka, uggaṇhāhi mantānī”ti.

Ācariyabrāhmaṇo sajjhāyati nāgasenassa dārakassa ekeneva uddesena tayo vedā hadayaṅgatā vācuggatā sūpadhāritā suvavatthāpitā sumanasikatā ahesuṁ, sakimeva cakkhuṁ udapādi tīsu vedesu sanighaṇḍukeṭubhesu sākkharappabhedesu itihāsapañcamesu padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo ahosi.