中部第 22 经

Tesaṁ te dhammā duggahitā dīgharattaṁ ahitāya dukkhāya saṁvattanti.

Taṁ kissa hetu?

Duggahitattā, bhikkhave, dhammānaṁ.

Idha pana, bhikkhave, ekacce kulaputtā dhammaṁ pariyāpuṇanti—

suttaṁ, geyyaṁ, veyyākaraṇaṁ, gāthaṁ, udānaṁ, itivuttakaṁ, jātakaṁ, abbhutadhammaṁ, vedallaṁ.

Te taṁ dhammaṁ pariyāpuṇitvā tesaṁ dhammānaṁ paññāya atthaṁ upaparikkhanti.

Tesaṁ te dhammā paññāya atthaṁ upaparikkhataṁ nijjhānaṁ khamanti.

Te na ceva upārambhānisaṁsā dhammaṁ pariyāpuṇanti na itivādappamokkhānisaṁsā ca.

Yassa catthāya dhammaṁ pariyāpuṇanti tañcassa atthaṁ anubhonti.

Tesaṁ te dhammā suggahitā dīgharattaṁ hitāya sukhāya saṁvattanti.

Taṁ kissa hetu?

Suggahitattā bhikkhave dhammānaṁ.

Seyyathāpi, bhikkhave, puriso alagaddatthiko alagaddagavesī alagaddapariyesanaṁ caramāno.

So passeyya mahantaṁ alagaddaṁ.

Tamenaṁ ajapadena daṇḍena suniggahitaṁ niggaṇheyya.

Ajapadena daṇḍena suniggahitaṁ niggahitvā, gīvāya suggahitaṁ gaṇheyya.

Kiñcāpi so, bhikkhave, alagaddo tassa purisassa hatthaṁ vā bāhaṁ vā aññataraṁ vā aṅgapaccaṅgaṁ bhogehi paliveṭheyya, atha kho so neva tatonidānaṁ maraṇaṁ vā nigaccheyya maraṇamattaṁ vā dukkhaṁ.

Taṁ kissa hetu?

Suggahitattā, bhikkhave, alagaddassa.

Evameva kho, bhikkhave, idhekacce kulaputtā dhammaṁ pariyāpuṇanti—

suttaṁ, geyyaṁ, veyyākaraṇaṁ, gāthaṁ, udānaṁ, itivuttakaṁ, jātakaṁ, abbhutadhammaṁ, vedallaṁ.

Te taṁ dhammaṁ pariyāpuṇitvā tesaṁ dhammānaṁ paññāya atthaṁ upaparikkhanti.

Tesaṁ te dhammā paññāya atthaṁ upaparikkhataṁ nijjhānaṁ khamanti.

Te na ceva upārambhānisaṁsā dhammaṁ pariyāpuṇanti, na itivādappamokkhānisaṁsā ca.

Yassa catthāya dhammaṁ pariyāpuṇanti, tañcassa atthaṁ anubhonti.

Tesaṁ te dhammā suggahitā dīgharattaṁ atthāya hitāya sukhāya saṁvattanti.

Taṁ kissa hetu?

Suggahitattā, bhikkhave, dhammānaṁ.

Tasmātiha, bhikkhave, yassa me bhāsitassa atthaṁ ājāneyyātha, tathā naṁ dhāreyyātha.

Yassa ca pana me bhāsitassa atthaṁ na ājāneyyātha, ahaṁ vo tattha paṭipucchitabbo, ye vā panāssu viyattā bhikkhū.

Kullūpamaṁ vo, bhikkhave, dhammaṁ desessāmi nittharaṇatthāya, no gahaṇatthāya.

Taṁ suṇātha, sādhukaṁ manasikarotha, bhāsissāmī”ti.

“Evaṁ, bhante”ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.

Bhagavā etadavoca:

“Seyyathāpi, bhikkhave, puriso addhānamaggappaṭipanno.

So passeyya mahantaṁ udakaṇṇavaṁ, orimaṁ tīraṁ sāsaṅkaṁ sappaṭibhayaṁ, pārimaṁ tīraṁ khemaṁ appaṭibhayaṁ;

na cassa nāvā santāraṇī uttarasetu vā apārā pāraṁ gamanāya.

Tassa evamassa:

‘ayaṁ kho mahāudakaṇṇavo, orimaṁ tīraṁ sāsaṅkaṁ sappaṭibhayaṁ, pārimaṁ tīraṁ khemaṁ appaṭibhayaṁ;

natthi ca nāvā santāraṇī uttarasetu vā apārā pāraṁ gamanāya.

Yannūnāhaṁ tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṁ saṅkaḍḍhitvā, kullaṁ bandhitvā, taṁ kullaṁ nissāya hatthehi ca pādehi ca vāyamamāno sotthinā pāraṁ uttareyyan’ti.

Atha kho so, bhikkhave, puriso tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṁ saṅkaḍḍhitvā, kullaṁ bandhitvā taṁ kullaṁ nissāya hatthehi ca pādehi ca vāyamamāno sotthinā pāraṁ uttareyya.

Tassa purisassa uttiṇṇassa pāraṅgatassa evamassa:

‘bahukāro kho me ayaṁ kullo;

imāhaṁ kullaṁ nissāya hatthehi ca pādehi ca vāyamamāno sotthinā pāraṁ uttiṇṇo.

Yannūnāhaṁ imaṁ kullaṁ sīse vā āropetvā khandhe vā uccāretvā yena kāmaṁ pakkameyyan’ti.

Taṁ kiṁ maññatha, bhikkhave,

api nu so puriso evaṅkārī tasmiṁ kulle kiccakārī assā”ti?

“No hetaṁ, bhante”.

“Kathaṅkārī ca so, bhikkhave, puriso tasmiṁ kulle kiccakārī assa?

Idha, bhikkhave, tassa purisassa uttiṇṇassa pāraṅgatassa evamassa:

‘bahukāro kho me ayaṁ kullo;

imāhaṁ kullaṁ nissāya hatthehi ca pādehi ca vāyamamāno sotthinā pāraṁ uttiṇṇo.

Yannūnāhaṁ imaṁ kullaṁ thale vā ussādetvā udake vā opilāpetvā yena kāmaṁ pakkameyyan’ti.

Evaṅkārī kho so, bhikkhave, puriso tasmiṁ kulle kiccakārī assa.

Evameva kho, bhikkhave, kullūpamo mayā dhammo desito nittharaṇatthāya, no gahaṇatthāya.

Kullūpamaṁ vo, bhikkhave, dhammaṁ desitaṁ, ājānantehi dhammāpi vo pahātabbā pageva adhammā.

Chayimāni, bhikkhave, diṭṭhiṭṭhānāni.

Katamāni cha?

Idha, bhikkhave, assutavā puthujjano ariyānaṁ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṁ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto,

rūpaṁ ‘etaṁ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati;

vedanaṁ ‘etaṁ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati;

saññaṁ ‘etaṁ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati;

saṅkhāre ‘etaṁ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati;

yampi taṁ diṭṭhaṁ sutaṁ mutaṁ viññātaṁ pattaṁ pariyesitaṁ, anuvicaritaṁ manasā tampi ‘etaṁ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati;

yampi taṁ diṭṭhiṭṭhānaṁ—

so loko so attā, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo, sassatisamaṁ tatheva ṭhassāmīti—

tampi ‘etaṁ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati.

Sutavā ca kho, bhikkhave, ariyasāvako ariyānaṁ dassāvī ariyadhammassa kovido ariyadhamme suvinīto, sappurisānaṁ dassāvī sappurisadhammassa kovido sappurisadhamme suvinīto,

rūpaṁ ‘netaṁ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati;

vedanaṁ ‘netaṁ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati;

saññaṁ ‘netaṁ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati;

saṅkhāre ‘netaṁ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati;

yampi taṁ diṭṭhaṁ sutaṁ mutaṁ viññātaṁ pattaṁ pariyesitaṁ, anuvicaritaṁ manasā, tampi ‘netaṁ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati;

yampi taṁ diṭṭhiṭṭhānaṁ—

so loko so attā, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo, sassatisamaṁ tatheva ṭhassāmīti—

tampi ‘netaṁ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti samanupassati.

So evaṁ samanupassanto asati na paritassatī”ti.

Evaṁ vutte, aññataro bhikkhu bhagavantaṁ etadavoca:

“siyā nu kho, bhante, bahiddhā asati paritassanā”ti?

“Siyā, bhikkhū”ti—bhagavā avoca.

“Idha bhikkhu ekaccassa evaṁ hoti:

‘ahu vata me, taṁ vata me natthi;

siyā vata me, taṁ vatāhaṁ na labhāmī’ti.

So socati kilamati paridevati urattāḷiṁ kandati sammohaṁ āpajjati.

Evaṁ kho, bhikkhu, bahiddhā asati paritassanā hotī”ti.

“Siyā pana, bhante, bahiddhā asati aparitassanā”ti?

“Siyā, bhikkhū”ti—bhagavā avoca.

“Idha bhikkhu ekaccassa na evaṁ hoti:

‘ahu vata me, taṁ vata me natthi;

siyā vata me, taṁ vatāhaṁ na labhāmī’ti.

So na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṁ kandati na sammohaṁ āpajjati.

Evaṁ kho, bhikkhu, bahiddhā asati aparitassanā hotī”ti.

“Siyā nu kho, bhante, ajjhattaṁ asati paritassanā”ti?

“Siyā, bhikkhū”ti—bhagavā avoca.

“Idha, bhikkhu, ekaccassa evaṁ diṭṭhi hoti:

‘so loko so attā, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo, sassatisamaṁ tatheva ṭhassāmī’ti.

So suṇāti tathāgatassa vā tathāgatasāvakassa vā sabbesaṁ diṭṭhiṭṭhānādhiṭṭhānapariyuṭṭhānābhinivesānusayānaṁ samugghātāya sabbasaṅkhārasamathāya sabbūpadhipaṭinissaggāya taṇhākkhayāya virāgāya nirodhāya nibbānāya dhammaṁ desentassa.

Tassa evaṁ hoti:

‘ucchijjissāmi nāmassu, vinassissāmi nāmassu, nassu nāma bhavissāmī’ti.

So socati kilamati paridevati urattāḷiṁ kandati sammohaṁ āpajjati.

Evaṁ kho, bhikkhu, ajjhattaṁ asati paritassanā hotī”ti.

“Siyā pana, bhante, ajjhattaṁ asati aparitassanā”ti?

“Siyā, bhikkhū”ti bhagavā avoca.

“Idha, bhikkhu, ekaccassa na evaṁ diṭṭhi hoti:

‘so loko so attā, so pecca bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo, sassatisamaṁ tatheva ṭhassāmī’ti.

So suṇāti tathāgatassa vā tathāgatasāvakassa vā sabbesaṁ diṭṭhiṭṭhānādhiṭṭhānapariyuṭṭhānābhinivesānusayānaṁ samugghātāya sabbasaṅkhārasamathāya sabbūpadhipaṭinissaggāya taṇhākkhayāya virāgāya nirodhāya nibbānāya dhammaṁ desentassa.

Tassa na evaṁ hoti:

‘ucchijjissāmi nāmassu, vinassissāmi nāmassu, nassu nāma bhavissāmī’ti.

So na socati na kilamati na paridevati na urattāḷiṁ kandati na sammohaṁ āpajjati.

Evaṁ kho, bhikkhu, ajjhattaṁ asati aparitassanā hoti.

Taṁ, bhikkhave, pariggahaṁ pariggaṇheyyātha, yvāssa pariggaho nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo, sassatisamaṁ tatheva tiṭṭheyya.

Passatha no tumhe, bhikkhave, taṁ pariggahaṁ yvāssa pariggaho nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo, sassatisamaṁ tatheva tiṭṭheyyā”ti?

“No hetaṁ, bhante”.

“Sādhu, bhikkhave.

Ahampi kho taṁ, bhikkhave, pariggahaṁ na samanupassāmi yvāssa pariggaho nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo sassatisamaṁ tatheva tiṭṭheyya.

Taṁ, bhikkhave, attavādupādānaṁ upādiyetha, yaṁsa attavādupādānaṁ upādiyato na uppajjeyyuṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā.

Passatha no tumhe, bhikkhave, taṁ attavādupādānaṁ yaṁsa attavādupādānaṁ upādiyato na uppajjeyyuṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā”ti?

“No hetaṁ, bhante”.

“Sādhu, bhikkhave.