长部第 15 经

Viññāṇañca hi, ānanda, nāmarūpe patiṭṭhaṁ na labhissatha, api nu kho āyatiṁ jātijarāmaraṇaṁ dukkhasamudayasambhavo paññāyethā”ti?

“No hetaṁ, bhante”.

“Tasmātihānanda, eseva hetu etaṁ nidānaṁ esa samudayo esa paccayo viññāṇassa yadidaṁ nāmarūpaṁ.

Ettāvatā kho, ānanda, jāyetha vā jīyetha vā mīyetha vā cavetha vā upapajjetha vā.

Ettāvatā adhivacanapatho, ettāvatā niruttipatho, ettāvatā paññattipatho, ettāvatā paññāvacaraṁ, ettāvatā vaṭṭaṁ vattati itthattaṁ paññāpanāya yadidaṁ nāmarūpaṁ saha viññāṇena aññamaññapaccayatā pavattati.

2. Attapaññatti

Kittāvatā ca, ānanda, attānaṁ paññapento paññapeti?

Rūpiṁ vā hi, ānanda, parittaṁ attānaṁ paññapento paññapeti:

‘rūpī me paritto attā’ti.

Rūpiṁ vā hi, ānanda, anantaṁ attānaṁ paññapento paññapeti:

‘rūpī me ananto attā’ti.

Arūpiṁ vā hi, ānanda, parittaṁ attānaṁ paññapento paññapeti:

‘arūpī me paritto attā’ti.

Arūpiṁ vā hi, ānanda, anantaṁ attānaṁ paññapento paññapeti:

‘arūpī me ananto attā’ti.

Tatrānanda, yo so rūpiṁ parittaṁ attānaṁ paññapento paññapeti.

Etarahi vā so rūpiṁ parittaṁ attānaṁ paññapento paññapeti, tattha bhāviṁ vā so rūpiṁ parittaṁ attānaṁ paññapento paññapeti, ‘atathaṁ vā pana santaṁ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa hoti.

Evaṁ santaṁ kho, ānanda, rūpiṁ parittattānudiṭṭhi anusetīti iccālaṁ vacanāya.

Tatrānanda, yo so rūpiṁ anantaṁ attānaṁ paññapento paññapeti.

Etarahi vā so rūpiṁ anantaṁ attānaṁ paññapento paññapeti, tattha bhāviṁ vā so rūpiṁ anantaṁ attānaṁ paññapento paññapeti, ‘atathaṁ vā pana santaṁ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa hoti.

Evaṁ santaṁ kho, ānanda, rūpiṁ anantattānudiṭṭhi anusetīti iccālaṁ vacanāya.

Tatrānanda, yo so arūpiṁ parittaṁ attānaṁ paññapento paññapeti.

Etarahi vā so arūpiṁ parittaṁ attānaṁ paññapento paññapeti, tattha bhāviṁ vā so arūpiṁ parittaṁ attānaṁ paññapento paññapeti, ‘atathaṁ vā pana santaṁ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa hoti.

Evaṁ santaṁ kho, ānanda, arūpiṁ parittattānudiṭṭhi anusetīti iccālaṁ vacanāya.

Tatrānanda, yo so arūpiṁ anantaṁ attānaṁ paññapento paññapeti.

Etarahi vā so arūpiṁ anantaṁ attānaṁ paññapento paññapeti, tattha bhāviṁ vā so arūpiṁ anantaṁ attānaṁ paññapento paññapeti, ‘atathaṁ vā pana santaṁ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa hoti.

Evaṁ santaṁ kho, ānanda, arūpiṁ anantattānudiṭṭhi anusetīti iccālaṁ vacanāya.

Ettāvatā kho, ānanda, attānaṁ paññapento paññapeti.

3. Naattapaññatti

Kittāvatā ca, ānanda, attānaṁ na paññapento na paññapeti?

Rūpiṁ vā hi, ānanda, parittaṁ attānaṁ na paññapento na paññapeti:

‘rūpī me paritto attā’ti.

Rūpiṁ vā hi, ānanda, anantaṁ attānaṁ na paññapento na paññapeti:

‘rūpī me ananto attā’ti.

Arūpiṁ vā hi, ānanda, parittaṁ attānaṁ na paññapento na paññapeti:

‘arūpī me paritto attā’ti.

Arūpiṁ vā hi, ānanda, anantaṁ attānaṁ na paññapento na paññapeti:

‘arūpī me ananto attā’ti.

Tatrānanda, yo so rūpiṁ parittaṁ attānaṁ na paññapento na paññapeti.

Etarahi vā so rūpiṁ parittaṁ attānaṁ na paññapento na paññapeti, tattha bhāviṁ vā so rūpiṁ parittaṁ attānaṁ na paññapento na paññapeti, ‘atathaṁ vā pana santaṁ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa na hoti.

Evaṁ santaṁ kho, ānanda, rūpiṁ parittattānudiṭṭhi nānusetīti iccālaṁ vacanāya.

Tatrānanda, yo so rūpiṁ anantaṁ attānaṁ na paññapento na paññapeti.

Etarahi vā so rūpiṁ anantaṁ attānaṁ na paññapento na paññapeti, tattha bhāviṁ vā so rūpiṁ anantaṁ attānaṁ na paññapento na paññapeti, ‘atathaṁ vā pana santaṁ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa na hoti.

Evaṁ santaṁ kho, ānanda, rūpiṁ anantattānudiṭṭhi nānusetīti iccālaṁ vacanāya.

Tatrānanda, yo so arūpiṁ parittaṁ attānaṁ na paññapento na paññapeti.

Etarahi vā so arūpiṁ parittaṁ attānaṁ na paññapento na paññapeti, tattha bhāviṁ vā so arūpiṁ parittaṁ attānaṁ na paññapento na paññapeti, ‘atathaṁ vā pana santaṁ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa na hoti.

Evaṁ santaṁ kho, ānanda, arūpiṁ parittattānudiṭṭhi nānusetīti iccālaṁ vacanāya.

Tatrānanda, yo so arūpiṁ anantaṁ attānaṁ na paññapento na paññapeti.

Etarahi vā so arūpiṁ anantaṁ attānaṁ na paññapento na paññapeti, tattha bhāviṁ vā so arūpiṁ anantaṁ attānaṁ na paññapento na paññapeti, ‘atathaṁ vā pana santaṁ tathattāya upakappessāmī’ti iti vā panassa na hoti.

Evaṁ santaṁ kho, ānanda, arūpiṁ anantattānudiṭṭhi nānusetīti iccālaṁ vacanāya.

Ettāvatā kho, ānanda, attānaṁ na paññapento na paññapeti.

4. Attasamanupassanā

Kittāvatā ca, ānanda, attānaṁ samanupassamāno samanupassati?

Vedanaṁ vā hi, ānanda, attānaṁ samanupassamāno samanupassati:

‘vedanā me attā’ti.

‘Na heva kho me vedanā attā, appaṭisaṁvedano me attā’ti iti vā hi, ānanda, attānaṁ samanupassamāno samanupassati.

‘Na heva kho me vedanā attā, nopi appaṭisaṁvedano me attā, attā me vediyati, vedanādhammo hi me attā’ti iti vā hi, ānanda, attānaṁ samanupassamāno samanupassati.

Tatrānanda, yo so evamāha:

‘vedanā me attā’ti,

so evamassa vacanīyo:

‘tisso kho imā, āvuso, vedanā—

sukhā vedanā dukkhā vedanā adukkhamasukhā vedanā.

Imāsaṁ kho tvaṁ tissannaṁ vedanānaṁ katamaṁ attato samanupassasī’ti?

Yasmiṁ, ānanda, samaye sukhaṁ vedanaṁ vedeti, neva tasmiṁ samaye dukkhaṁ vedanaṁ vedeti, na adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vedeti;

sukhaṁyeva tasmiṁ samaye vedanaṁ vedeti.

Yasmiṁ, ānanda, samaye dukkhaṁ vedanaṁ vedeti, neva tasmiṁ samaye sukhaṁ vedanaṁ vedeti, na adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vedeti;

dukkhaṁyeva tasmiṁ samaye vedanaṁ vedeti.

Yasmiṁ, ānanda, samaye adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vedeti, neva tasmiṁ samaye sukhaṁ vedanaṁ vedeti, na dukkhaṁ vedanaṁ vedeti;

adukkhamasukhaṁyeva tasmiṁ samaye vedanaṁ vedeti.

Sukhāpi kho, ānanda, vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā.

Dukkhāpi kho, ānanda, vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā.

Adukkhamasukhāpi kho, ānanda, vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā.

Tassa sukhaṁ vedanaṁ vediyamānassa ‘eso me attā’ti hoti.

Tassāyeva sukhāya vedanāya nirodhā ‘byagā me attā’ti hoti.

Dukkhaṁ vedanaṁ vediyamānassa ‘eso me attā’ti hoti.

Tassāyeva dukkhāya vedanāya nirodhā ‘byagā me attā’ti hoti.

Adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vediyamānassa ‘eso me attā’ti hoti.

Tassāyeva adukkhamasukhāya vedanāya nirodhā ‘byagā me attā’ti hoti.

Iti so diṭṭheva dhamme aniccasukhadukkhavokiṇṇaṁ uppādavayadhammaṁ attānaṁ samanupassamāno samanupassati, yo so evamāha: ‘vedanā me attā’ti.

Tasmātihānanda, etena petaṁ nakkhamati: ‘vedanā me attā’ti samanupassituṁ.

Tatrānanda, yo so evamāha:

‘na heva kho me vedanā attā, appaṭisaṁvedano me attā’ti, so evamassa vacanīyo:

‘yattha panāvuso, sabbaso vedayitaṁ natthi api nu kho, tattha “ayamahamasmī”ti siyā’”ti?

“No hetaṁ, bhante”.

“Tasmātihānanda, etena petaṁ nakkhamati: ‘na heva kho me vedanā attā, appaṭisaṁvedano me attā’ti samanupassituṁ.

Tatrānanda, yo so evamāha:

‘na heva kho me vedanā attā, nopi appaṭisaṁvedano me attā, attā me vediyati, vedanādhammo hi me attā’ti.

So evamassa vacanīyo—

vedanā ca hi, āvuso, sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ aparisesā nirujjheyyuṁ.

Sabbaso vedanāya asati vedanānirodhā api nu kho tattha ‘ayamahamasmī’ti siyā”ti?

“No hetaṁ, bhante”.

“Tasmātihānanda, etena petaṁ nakkhamati: ‘na heva kho me vedanā attā, nopi appaṭisaṁvedano me attā, attā me vediyati, vedanādhammo hi me attā’ti samanupassituṁ.

Yato kho, ānanda, bhikkhu neva vedanaṁ attānaṁ samanupassati, nopi appaṭisaṁvedanaṁ attānaṁ samanupassati, nopi ‘attā me vediyati, vedanādhammo hi me attā’ti samanupassati.

So evaṁ na samanupassanto na ca kiñci loke upādiyati,

anupādiyaṁ na paritassati, aparitassaṁ paccattaññeva parinibbāyati,

‘khīṇā jāti, vusitaṁ brahmacariyaṁ, kataṁ karaṇīyaṁ, nāparaṁ itthattāyā’ti pajānāti.

Evaṁ vimuttacittaṁ kho, ānanda, bhikkhuṁ yo evaṁ vadeyya:

‘hoti tathāgato paraṁ maraṇā itissa diṭṭhī’ti, tadakallaṁ.

‘Na hoti tathāgato paraṁ maraṇā itissa diṭṭhī’ti, tadakallaṁ.

‘Hoti ca na ca hoti tathāgato paraṁ maraṇā itissa diṭṭhī’ti, tadakallaṁ.

‘Neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā itissa diṭṭhī’ti, tadakallaṁ.

Taṁ kissa hetu?

Yāvatā, ānanda, adhivacanaṁ yāvatā adhivacanapatho, yāvatā nirutti yāvatā niruttipatho, yāvatā paññatti yāvatā paññattipatho, yāvatā paññā yāvatā paññāvacaraṁ, yāvatā vaṭṭaṁ, yāvatā vaṭṭati, tadabhiññāvimutto bhikkhu, tadabhiññāvimuttaṁ bhikkhuṁ ‘na jānāti na passati itissa diṭṭhī’ti, tadakallaṁ.

5. Sattaviññāṇaṭṭhiti

Satta kho, ānanda, viññāṇaṭṭhitiyo, dve āyatanāni.

Katamā satta?

Santānanda, sattā nānattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi manussā, ekacce ca devā, ekacce ca vinipātikā.

Ayaṁ paṭhamā viññāṇaṭṭhiti.

Santānanda, sattā nānattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā brahmakāyikā paṭhamābhinibbattā.

Ayaṁ dutiyā viññāṇaṭṭhiti.

Santānanda, sattā ekattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi devā ābhassarā.

Ayaṁ tatiyā viññāṇaṭṭhiti.

Santānanda, sattā ekattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā subhakiṇhā.

Ayaṁ catutthī viññāṇaṭṭhiti.

Santānanda, sattā sabbaso rūpasaññānaṁ samatikkamā paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā nānattasaññānaṁ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanūpagā.

Ayaṁ pañcamī viññāṇaṭṭhiti.

Santānanda, sattā sabbaso ākāsānañcāyatanaṁ samatikkamma ‘anantaṁ viññāṇan’ti viññāṇañcāyatanūpagā.

Ayaṁ chaṭṭhī viññāṇaṭṭhiti.

Santānanda, sattā sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanūpagā.

Ayaṁ sattamī viññāṇaṭṭhiti.