上座部律藏犍度（巴利原文）

Theravāda Vinayapiṭaka

Mahāvagga

6. Bhesajjakkhandhaka

1. Pañcabhesajjakathā

Tena samayena buddho bhagavā sāvatthiyaṁ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme.

Tena kho pana samayena bhikkhūnaṁ sāradikena ābādhena phuṭṭhānaṁ yāgupi pītā uggacchati, bhattampi bhuttaṁ uggacchati.

Te tena kisā honti, lūkhā, dubbaṇṇā, uppaṇḍuppaṇḍukajātā, dhamanisanthatagattā.

Addasā kho bhagavā te bhikkhū kise lūkhe dubbaṇṇe uppaṇḍuppaṇḍukajāte dhamanisanthatagatte, disvāna āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi—

“kiṁ nu kho, ānanda, etarahi bhikkhū kisā, lūkhā, dubbaṇṇā, uppaṇḍuppaṇḍukajātā, dhamanisanthatagattā”ti?

“Etarahi, bhante, bhikkhūnaṁ sāradikena ābādhena phuṭṭhānaṁ yāgupi pītā uggacchati, bhattampi bhuttaṁ uggacchati.

Te tena kisā honti, lūkhā, dubbaṇṇā, uppaṇḍuppaṇḍukajātā, dhamanisanthatagattā”ti.

Atha kho bhagavato rahogatassa paṭisallīnassa evaṁ cetaso parivitakko udapādi—

“etarahi kho bhikkhūnaṁ sāradikena ābādhena phuṭṭhānaṁ yāgupi pītā uggacchati, bhattampi bhuttaṁ uggacchati.

Te tena kisā honti, lūkhā, dubbaṇṇā, uppaṇḍuppaṇḍukajātā, dhamanisanthatagattā.

Kiṁ nu kho ahaṁ bhikkhūnaṁ bhesajjaṁ anujāneyyaṁ, yaṁ bhesajjañceva assa bhesajjasammatañca lokassa, āhāratthañca phareyya, na ca oḷāriko āhāro paññāyeyyā”ti?

Atha kho bhagavato etadahosi—

“imāni kho pañca bhesajjāni, seyyathidaṁ—

sappi, navanītaṁ, telaṁ, madhu, phāṇitaṁ;

bhesajjāni ceva bhesajjasammatāni ca lokassa, āhāratthañca pharanti, na ca oḷāriko āhāro paññāyati.

Yannūnāhaṁ bhikkhūnaṁ imāni pañca bhesajjāni anujāneyyaṁ, kāle paṭiggahetvā kāle paribhuñjitun”ti.

Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṁ paṭisallānā vuṭṭhito etasmiṁ nidāne etasmiṁ pakaraṇe dhammiṁ kathaṁ katvā bhikkhū āmantesi—

“idha mayhaṁ, bhikkhave, rahogatassa paṭisallīnassa evaṁ cetaso parivitakko udapādi—

‘etarahi kho bhikkhūnaṁ sāradikena ābādhena phuṭṭhānaṁ yāgupi pītā uggacchati, bhattampi bhuttaṁ uggacchati.

Te tena kisā honti, lūkhā, dubbaṇṇā, uppaṇḍuppaṇḍukajātā, dhamanisanthatagattā.

Kiṁ nu kho ahaṁ bhikkhūnaṁ bhesajjaṁ anujāneyyaṁ, yaṁ bhesajjañceva assa bhesajjasammatañca lokassa, āhāratthañca phareyya, na ca oḷāriko āhāro paññāyeyyā’ti.

Tassa mayhaṁ, bhikkhave, etadahosi—

‘imāni kho pañca bhesajjāni, seyyathidaṁ—

sappi, navanītaṁ, telaṁ, madhu, phāṇitaṁ;

bhesajjāni ceva bhesajjasammatāni ca lokassa, āhāratthañca pharanti, na ca oḷāriko āhāro paññāyati.

Yannūnāhaṁ bhikkhūnaṁ imāni pañca bhesajjāni anujāneyyaṁ, kāle paṭiggahetvā kāle paribhuñjitun’ti.

Anujānāmi, bhikkhave, tāni pañca bhesajjāni kāle paṭiggahetvā kāle paribhuñjitun”ti.

Tena kho pana samayena bhikkhū tāni pañca bhesajjāni kāle paṭiggahetvā kāle paribhuñjanti.

Tesaṁ yānipi tāni pākatikāni lūkhāni bhojanāni tānipi nacchādenti, pageva senesitāni.

Te tena ceva sāradikena ābādhena phuṭṭhā, iminā ca bhattācchādakena, tadubhayena bhiyyoso mattāya kisā honti, lūkhā, dubbaṇṇā, uppaṇḍuppaṇḍukajātā, dhamanisanthatagattā.

Addasā kho bhagavā te bhikkhū bhiyyoso mattāya kise lūkhe dubbaṇṇe uppaṇḍuppaṇḍukajāte dhamanisanthatagatte, disvāna āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi—

“kiṁ nu kho, ānanda, etarahi bhikkhū bhiyyoso mattāya kisā, lūkhā, dubbaṇṇā, uppaṇḍuppaṇḍukajātā, dhamanisanthatagattā”ti?

“Etarahi, bhante, bhikkhū tāni ca pañca bhesajjāni kāle paṭiggahetvā kāle paribhuñjanti.

Tesaṁ yānipi tāni pākatikāni lūkhāni bhojanāni tānipi nacchādenti, pageva senesitāni.

Te tena ceva sāradikena ābādhena phuṭṭhā, iminā ca bhattācchādakena, tadubhayena bhiyyoso mattāya kisā, lūkhā, dubbaṇṇā, uppaṇḍuppaṇḍukajātā, dhamanisanthatagattā”ti.

Atha kho bhagavā etasmiṁ nidāne etasmiṁ pakaraṇe dhammiṁ kathaṁ katvā bhikkhū āmantesi—

“anujānāmi, bhikkhave, tāni pañca bhesajjāni paṭiggahetvā kālepi vikālepi paribhuñjitun”ti.

Tena kho pana samayena gilānānaṁ bhikkhūnaṁ vasehi bhesajjehi attho hoti.

Bhagavato etamatthaṁ ārocesuṁ.

“Anujānāmi, bhikkhave, vasāni bhesajjāni—

acchavasaṁ, macchavasaṁ, susukāvasaṁ, sūkaravasaṁ, gadrabhavasaṁ—

kāle paṭiggahitaṁ kāle nippakkaṁ kāle saṁsaṭṭhaṁ telaparibhogena paribhuñjituṁ.

Vikāle ce, bhikkhave, paṭiggahitaṁ vikāle nippakkaṁ vikāle saṁsaṭṭhaṁ, tañce paribhuñjeyya, āpatti tiṇṇaṁ dukkaṭānaṁ.

Kāle ce, bhikkhave, paṭiggahitaṁ vikāle nippakkaṁ vikāle saṁsaṭṭhaṁ, tañce paribhuñjeyya, āpatti dvinnaṁ dukkaṭānaṁ.

Kāle ce, bhikkhave, paṭiggahitaṁ kāle nippakkaṁ vikāle saṁsaṭṭhaṁ, tañce paribhuñjeyya, āpatti dukkaṭassa.

Kāle ce, bhikkhave, paṭiggahitaṁ kāle nippakkaṁ kāle saṁsaṭṭhaṁ, tañce paribhuñjeyya, anāpattī”ti.

2. Mūlādibhesajjakathā

Tena kho pana samayena gilānānaṁ bhikkhūnaṁ mūlehi bhesajjehi attho hoti.

Bhagavato etamatthaṁ ārocesuṁ.

“Anujānāmi, bhikkhave, mūlāni bhesajjāni—

haliddiṁ, siṅgiveraṁ, vacaṁ, vacattaṁ, ativisaṁ, kaṭukarohiṇiṁ, usīraṁ, bhaddamuttakaṁ, yāni vā panaññānipi atthi mūlāni bhesajjāni, neva khādanīye khādanīyatthaṁ pharanti, na bhojanīye bhojanīyatthaṁ pharanti, tāni—

paṭiggahetvā yāvajīvaṁ pariharituṁ;

sati paccaye paribhuñjituṁ.

Asati paccaye paribhuñjantassa āpatti dukkaṭassā”ti.

Tena kho pana samayena gilānānaṁ bhikkhūnaṁ mūlehi bhesajjehi piṭṭhehi attho hoti.

Bhagavato etamatthaṁ ārocesuṁ.

“Anujānāmi, bhikkhave, nisadaṁ nisadapotakan”ti.

Tena kho pana samayena gilānānaṁ bhikkhūnaṁ kasāvehi bhesajjehi attho hoti.

Bhagavato etamatthaṁ ārocesuṁ.

“Anujānāmi, bhikkhave, kasāvāni bhesajjāni—

nimbakasāvaṁ, kuṭajakasāvaṁ, paṭolakasāvaṁ, phaggavakasāvaṁ, nattamālakasāvaṁ, yāni vā panaññānipi atthi kasāvāni bhesajjāni neva khādanīye khādanīyatthaṁ pharanti, na bhojanīye bhojanīyatthaṁ pharanti, tāni—

paṭiggahetvā yāvajīvaṁ pariharituṁ;

sati paccaye paribhuñjituṁ.

Asati paccaye paribhuñjantassa āpatti dukkaṭassā”ti.

Tena kho pana samayena gilānānaṁ bhikkhūnaṁ paṇṇehi bhesajjehi attho hoti.

Bhagavato etamatthaṁ ārocesuṁ.

“Anujānāmi, bhikkhave, paṇṇāni bhesajjāni—

nimbapaṇṇaṁ, kuṭajapaṇṇaṁ, paṭolapaṇṇaṁ, sulasipaṇṇaṁ, kappāsapaṇṇaṁ, yāni vā panaññānipi atthi paṇṇāni bhesajjāni, neva khādanīye khādanīyatthaṁ pharanti, na bhojanīye bhojanīyatthaṁ pharanti …

pe….

Tena kho pana samayena gilānānaṁ bhikkhūnaṁ phalehi bhesajjehi attho hoti.

Bhagavato etamatthaṁ ārocesuṁ.

“Anujānāmi, bhikkhave, phalāni bhesajjāni—

bilaṅgaṁ, pippaliṁ, maricaṁ, harītakaṁ, vibhītakaṁ, āmalakaṁ, goṭṭhaphalaṁ, yāni vā panaññānipi atthi phalāni bhesajjāni, neva khādanīye khādanīyatthaṁ pharanti, na bhojanīye bhojanīyatthaṁ pharanti …

pe….

Tena kho pana samayena gilānānaṁ bhikkhūnaṁ jatūhi bhesajjehi attho hoti.

Bhagavato etamatthaṁ ārocesuṁ.

“Anujānāmi, bhikkhave, jatūni bhesajjāni—

hiṅguṁ, hiṅgujatuṁ, hiṅgusipāṭikaṁ, takaṁ, takapattiṁ, takapaṇṇiṁ, sajjulasaṁ, yāni vā panaññānipi atthi jatūni bhesajjāni, neva khādanīye khādanīyatthaṁ pharanti …

pe….

Tena kho pana samayena gilānānaṁ bhikkhūnaṁ loṇehi bhesajjehi attho hoti.

Bhagavato etamatthaṁ ārocesuṁ.

“Anujānāmi, bhikkhave, loṇāni bhesajjāni—

sāmuddaṁ, kāḷaloṇaṁ, sindhavaṁ, ubbhidaṁ, bilaṁ, yāni vā panaññānipi atthi loṇāni bhesajjāni, neva khādanīye khādanīyatthaṁ pharanti, na bhojanīye bhojanīyatthaṁ pharanti, tāni—

paṭiggahetvā yāvajīvaṁ pariharituṁ;

sati paccaye paribhuñjituṁ.

Asati paccaye paribhuñjantassa āpatti dukkaṭassā”ti.

Tena kho pana samayena āyasmato ānandassa upajjhāyassa āyasmato belaṭṭhasīsassa thullakacchābādho hoti.

Tassa lasikāya cīvarāni kāye lagganti, tāni bhikkhū udakena temetvā temetvā apakaḍḍhanti.

Addasā kho bhagavā senāsanacārikaṁ āhiṇḍanto te bhikkhū tāni cīvarāni udakena temetvā temetvā apakaḍḍhante, disvāna yena te bhikkhū tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā te bhikkhū etadavoca—

“kiṁ imassa, bhikkhave, bhikkhuno ābādho”ti?

“Imassa, bhante, āyasmato thullakacchābādho, lasikāya cīvarāni kāye lagganti, tāni mayaṁ udakena temetvā temetvā apakaḍḍhāmā”ti.

Atha kho bhagavā etasmiṁ nidāne etasmiṁ pakaraṇe dhammiṁ kathaṁ katvā bhikkhū āmantesi—

“anujānāmi, bhikkhave, yassa kaṇḍu vā, piḷakā vā, assāvo vā, thullakacchu vā ābādho, kāyo vā duggandho, cuṇṇāni bhesajjāni;

agilānassa chakaṇaṁ mattikaṁ rajananippakkaṁ.

Anujānāmi, bhikkhave, udukkhalaṁ musalan”ti.

Tena kho pana samayena gilānānaṁ bhikkhūnaṁ cuṇṇehi bhesajjehi cālitehi attho hoti.

Bhagavato etamatthaṁ ārocesuṁ.

“Anujānāmi, bhikkhave, cuṇṇacālinin”ti.

Saṇhehi attho hoti.

Bhagavato etamatthaṁ ārocesuṁ.

“Anujānāmi, bhikkhave, dussacālinin”ti.

Tena kho pana samayena aññatarassa bhikkhuno amanussikābādho hoti.

Taṁ ācariyupajjhāyā upaṭṭhahantā nāsakkhiṁsu arogaṁ kātuṁ.

So sūkarasūnaṁ gantvā āmakamaṁsaṁ khādi, āmakalohitaṁ pivi.

Tassa so amanussikābādho paṭippassambhi.

Bhagavato etamatthaṁ ārocesuṁ.

“Anujānāmi, bhikkhave, amanussikābādhe āmakamaṁsaṁ āmakalohitan”ti.

Tena kho pana samayena aññatarassa bhikkhuno cakkhurogābādho hoti.

Taṁ bhikkhū pariggahetvā uccārampi passāvampi nikkhāmenti.

Addasā kho bhagavā senāsanacārikaṁ āhiṇḍanto te bhikkhū taṁ bhikkhuṁ pariggahetvā uccārampi passāvampi nikkhāmente, disvāna yena te bhikkhū tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā te bhikkhū etadavoca—

“kiṁ imassa, bhikkhave, bhikkhuno ābādho”ti?

“Imassa, bhante, āyasmato cakkhurogābādho.

Imaṁ mayaṁ pariggahetvā uccārampi passāvampi nikkhāmemā”ti.

Atha kho bhagavā etasmiṁ nidāne etasmiṁ pakaraṇe dhammiṁ kathaṁ katvā bhikkhū āmantesi—

“anujānāmi, bhikkhave, añjanaṁ—

kāḷañjanaṁ, rasañjanaṁ, sotañjanaṁ, gerukaṁ, kapallan”ti.