增支部第 6 集

Aṅguttara Nikāya 6.62

6. Mahāvagga

Purisindriyañāṇasutta

Evaṁ me sutaṁ—

ekaṁ samayaṁ bhagavā kosalesu cārikaṁ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ yena daṇḍakappakaṁ nāma kosalānaṁ nigamo tadavasari.

Atha kho bhagavā maggā okkamma aññatarasmiṁ rukkhamūle paññatte āsane nisīdi.

Te ca bhikkhū daṇḍakappakaṁ pavisiṁsu āvasathaṁ pariyesituṁ.

Atha kho āyasmā ānando sambahulehi bhikkhūhi saddhiṁ yena aciravatī nadī tenupasaṅkami gattāni parisiñcituṁ.

Aciravatiyā nadiyā gattāni parisiñcitvā paccuttaritvā ekacīvaro aṭṭhāsi gattāni pubbāpayamāno.

Atha kho aññataro bhikkhu yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṁ ānandaṁ etadavoca:

“kiṁ nu kho, āvuso ānanda, sabbaṁ cetaso samannāharitvā nu kho devadatto bhagavatā byākato:

‘āpāyiko devadatto nerayiko kappaṭṭho atekiccho’ti, udāhu kenacideva pariyāyenāti?

Evaṁ kho panetaṁ, āvuso, bhagavatā byākatan”ti.

Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca:

“idhāhaṁ, bhante, sambahulehi bhikkhūhi saddhiṁ yena aciravatī nadī tenupasaṅkamiṁ gattāni parisiñcituṁ.

Aciravatiyā nadiyā gattāni parisiñcitvā paccuttaritvā ekacīvaro aṭṭhāsiṁ gattāni pubbāpayamāno.

Atha kho, bhante, aññataro bhikkhu yenāhaṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṁ etadavoca:

‘kiṁ nu kho, āvuso ānanda, sabbaṁ cetaso samannāharitvā nu kho devadatto bhagavatā byākato—

āpāyiko devadatto nerayiko kappaṭṭho atekicchoti, udāhu kenacideva pariyāyenā’ti?

Evaṁ vutte, ahaṁ, bhante, taṁ bhikkhuṁ etadavocaṁ:

‘evaṁ kho panetaṁ, āvuso, bhagavatā byākatan’”ti.

“So vā kho, ānanda, bhikkhu navo bhavissati acirapabbajito, thero vā pana bālo abyatto.

Kathañhi nāma yaṁ mayā ekaṁsena byākataṁ tattha dvejjhaṁ āpajjissati.

Nāhaṁ, ānanda, aññaṁ ekapuggalampi samanupassāmi, yo evaṁ mayā sabbaṁ cetaso samannāharitvā byākato, yathayidaṁ devadatto.

Yāvakīvañcāhaṁ, ānanda, devadattassa vālaggakoṭinittudanamattampi sukkadhammaṁ addasaṁ;

neva tāvāhaṁ devadattaṁ byākāsiṁ:

‘āpāyiko devadatto nerayiko kappaṭṭho atekiccho’ti.

Yato ca kho ahaṁ, ānanda, devadattassa vālaggakoṭinittudanamattampi sukkadhammaṁ na addasaṁ;

athāhaṁ devadattaṁ byākāsiṁ:

‘āpāyiko devadatto nerayiko kappaṭṭho atekiccho’ti.

Seyyathāpi, ānanda, gūthakūpo sādhikaporiso pūro gūthassa samatittiko.

Tatra puriso sasīsako nimuggo assa.

Tassa kocideva puriso uppajjeyya atthakāmo hitakāmo yogakkhemakāmo tamhā gūthakūpā uddharitukāmo.

So taṁ gūthakūpaṁ samantānuparigacchanto neva passeyya tassa purisassa vālaggakoṭinittudanamattampi gūthena amakkhitaṁ, yattha taṁ gahetvā uddhareyya.

Evamevaṁ kho ahaṁ, ānanda, yato devadattassa vālaggakoṭinittudanamattampi sukkadhammaṁ na addasaṁ;

athāhaṁ devadattaṁ byākāsiṁ:

‘āpāyiko devadatto nerayiko kappaṭṭho atekiccho’ti.

Sace tumhe, ānanda, suṇeyyātha tathāgatassa purisindriyañāṇāni vibhajissāmī”ti?

“Etassa, bhagavā, kālo; etassa, sugata, kālo

yaṁ bhagavā purisindriyañāṇāni vibhajeyya. Bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī”ti.

“Tenahānanda, suṇāhi, sādhukaṁ manasi karohi; bhāsissāmī”ti.

“Evaṁ, bhante”ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi.

Bhagavā etadavoca:

“Idhāhaṁ, ānanda, ekaccaṁ puggalaṁ evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi:

‘imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammā’ti.

Tamenaṁ aparena samayena evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi:

‘imassa kho puggalassa kusalā dhammā antarahitā, akusalā dhammā sammukhībhūtā.

Atthi ca khvassa kusalamūlaṁ asamucchinnaṁ, tamhā tassa kusalā kusalaṁ pātubhavissati.

Evamayaṁ puggalo āyatiṁ aparihānadhammo bhavissatī’ti.

Seyyathāpi, ānanda, bījāni akhaṇḍāni apūtīni avātātapahatāni sāradāni sukhasayitāni sukhette suparikammakatāya bhūmiyā nikkhittāni.

Jāneyyāsi tvaṁ, ānanda, imāni bījāni vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjissantī”ti?

“Evaṁ, bhante”.

“Evamevaṁ kho ahaṁ, ānanda, idhekaccaṁ puggalaṁ evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi:

‘imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammā’ti.

Tamenaṁ aparena samayena evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi:

‘imassa kho puggalassa kusalā dhammā antarahitā, akusalā dhammā sammukhībhūtā.

Atthi ca khvassa kusalamūlaṁ asamucchinnaṁ, tamhā tassa kusalā kusalaṁ pātubhavissati.

Evamayaṁ puggalo āyatiṁ aparihānadhammo bhavissatī’ti.

Evampi kho, ānanda, tathāgatassa purisapuggalo cetasā ceto paricca vidito hoti.

Evampi kho, ānanda, tathāgatassa purisindriyañāṇaṁ cetasā ceto paricca viditaṁ hoti.

Evampi kho, ānanda, tathāgatassa āyatiṁ dhammasamuppādo cetasā ceto paricca vidito hoti.

Idha panāhaṁ, ānanda, ekaccaṁ puggalaṁ evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi:

‘imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammā’ti.

Tamenaṁ aparena samayena evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi:

‘imassa kho puggalassa akusalā dhammā antarahitā, kusalā dhammā sammukhībhūtā.

Atthi ca khvassa akusalamūlaṁ asamucchinnaṁ, tamhā tassa akusalā akusalaṁ pātubhavissati.

Evamayaṁ puggalo āyatiṁ parihānadhammo bhavissatī’ti.

Seyyathāpi, ānanda, bījāni akhaṇḍāni apūtīni avātātapahatāni sāradāni sukhasayitāni puthusilāya nikkhittāni.

Jāneyyāsi tvaṁ, ānanda, nayimāni bījāni vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjissantī”ti?

“Evaṁ, bhante”.

“Evamevaṁ kho ahaṁ, ānanda, idhekaccaṁ puggalaṁ evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi:

‘imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammā’ti.

Tamenaṁ aparena samayena evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi:

‘imassa kho puggalassa akusalā dhammā antarahitā, kusalā dhammā sammukhībhūtā.

Atthi ca khvassa akusalamūlaṁ asamucchinnaṁ, tamhā tassa akusalā akusalaṁ pātubhavissati.

Evamayaṁ puggalo āyatiṁ parihānadhammo bhavissatī’ti.

Evampi kho, ānanda, tathāgatassa purisapuggalo cetasā ceto paricca vidito hoti.

Evampi kho, ānanda, tathāgatassa purisindriyañāṇaṁ cetasā ceto paricca viditaṁ hoti.

Evampi kho, ānanda, tathāgatassa āyatiṁ dhammasamuppādo cetasā ceto paricca vidito hoti.

Idha panāhaṁ, ānanda, ekaccaṁ puggalaṁ evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi:

‘imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammā’ti.

Tamenaṁ aparena samayena evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi:

‘natthi imassa puggalassa vālaggakoṭinittudanamattopi sukko dhammo, samannāgatoyaṁ puggalo ekantakāḷakehi akusalehi dhammehi, kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjissatī’ti.

Seyyathāpi, ānanda, bījāni khaṇḍāni pūtīni vātātapahatāni sukhette suparikammakatāya bhūmiyā nikkhittāni.

Jāneyyāsi tvaṁ, ānanda, nayimāni bījāni vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjissantī”ti?

“Evaṁ, bhante”.

“Evamevaṁ kho ahaṁ, ānanda, idhekaccaṁ puggalaṁ evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi:

‘imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammā’ti.

Tamenaṁ aparena samayena evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi:

‘natthi imassa puggalassa vālaggakoṭinittudanamattopi sukko dhammo, samannāgatoyaṁ puggalo ekantakāḷakehi akusalehi dhammehi, kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjissatī’ti.

Evampi kho, ānanda, tathāgatassa purisapuggalo cetasā ceto paricca vidito hoti.

Evampi kho, ānanda, tathāgatassa purisindriyañāṇaṁ cetasā ceto paricca viditaṁ hoti.

Evampi kho, ānanda, tathāgatassa āyatiṁ dhammasamuppādo cetasā ceto paricca vidito hotī”ti.

Evaṁ vutte, āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca:

“sakkā nu kho, bhante, imesaṁ tiṇṇaṁ puggalānaṁ aparepi tayo puggalā sappaṭibhāgā paññāpetun”ti?

“Sakkā, ānandā”ti bhagavā avoca:

“idhāhaṁ, ānanda, ekaccaṁ puggalaṁ evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi:

‘imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammā’ti.

Tamenaṁ aparena samayena evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi:

‘imassa kho puggalassa kusalā dhammā antarahitā, akusalā dhammā sammukhībhūtā.

Atthi ca khvassa kusalamūlaṁ asamucchinnaṁ, tampi sabbena sabbaṁ samugghātaṁ gacchati.

Evamayaṁ puggalo āyatiṁ parihānadhammo bhavissatī’ti.

Seyyathāpi, ānanda, aṅgārāni ādittāni sampajjalitāni sajotibhūtāni puthusilāya nikkhittāni.

Jāneyyāsi tvaṁ, ānanda, nayimāni aṅgārāni vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjissantī”ti?

“Evaṁ, bhante”.

“Seyyathāpi vā pana, ānanda, sāyanhasamayaṁ sūriye ogacchante, jāneyyāsi tvaṁ, ānanda, āloko antaradhāyissati andhakāro pātubhavissatī”ti?

“Evaṁ, bhante”.

“Seyyathāpi vā, panānanda, abhido addharattaṁ bhattakālasamaye, jāneyyāsi tvaṁ, ānanda, āloko antarahito andhakāro pātubhūto”ti?

“Evaṁ, bhante”.

“Evamevaṁ kho ahaṁ, ānanda, idhekaccaṁ puggalaṁ evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi:

‘imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammā’ti.

Tamenaṁ aparena samayena evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi:

‘imassa kho puggalassa kusalā dhammā antarahitā, akusalā dhammā sammukhībhūtā.

Atthi ca khvassa kusalamūlaṁ asamucchinnaṁ, tampi sabbena sabbaṁ samugghātaṁ gacchati.

Evamayaṁ puggalo āyatiṁ parihānadhammo bhavissatī’ti.

Evampi kho, ānanda, tathāgatassa purisapuggalo cetasā ceto paricca vidito hoti.

Evampi kho, ānanda, tathāgatassa purisindriyañāṇaṁ cetasā ceto paricca viditaṁ hoti.

Evampi kho, ānanda, tathāgatassa āyatiṁ dhammasamuppādo cetasā ceto paricca vidito hoti.

Idha panāhaṁ, ānanda, ekaccaṁ puggalaṁ evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi:

‘imassa kho puggalassa vijjamānā kusalāpi dhammā akusalāpi dhammā’ti.