巴利《小部》· 导论

Netti

Paṭiniddesavāra

Vibhaṅga 2

Vicayahāravibhaṅga

Tattha katamo vicayo hāro?

“Yaṁ pucchitañca vissajjitañcā”ti gāthā, ayaṁ vicayo hāro.

Kiṁ vicinati?

Padaṁ vicinati, pañhaṁ vicinati, visajjanaṁ vicinati, pubbāparaṁ vicinati, assādaṁ vicinati, ādīnavaṁ vicinati, nissaraṇaṁ vicinati, phalaṁ vicinati, upāyaṁ vicinati, āṇattiṁ vicinati, anugītiṁ vicinati, sabbe nava suttante vicinati.

Yathā kiṁ bhave, yathā āyasmā ajito pārāyane bhagavantaṁ pañhaṁ pucchati—

“Kenassu nivuto loko,

(iccāyasmā ajito)

Kenassu nappakāsati;

Kissābhilepanaṁ brūsi,

Kiṁ su tassa mahabbhayan”ti.

Imāni cattāri padāni pucchitāni, so eko pañho.

Kasmā?

Ekavatthupariggahā, evañhi āha—

“kenassu nivuto loko”ti lokādhiṭṭhānaṁ pucchati, “kenassu nappakāsatī”ti lokassa appakāsanaṁ pucchati, “kissābhilepanaṁ brūsī”ti lokassa abhilepanaṁ pucchati, “kiṁsu tassa mahabbhayan”ti tasseva lokassa mahābhayaṁ pucchati.

Loko tividho kilesaloko bhavaloko indriyaloko.

Tattha visajjanā—

“Avijjāya nivuto loko,

(ajitāti bhagavā)

Vivicchā pamādā nappakāsati;

Jappābhilepanaṁ brūmi,

Dukkhamassa mahabbhayan”ti.

Imāni cattāri padāni imehi catūhi padehi visajjitāni paṭhamaṁ paṭhamena, dutiyaṁ dutiyena, tatiyaṁ tatiyena, catutthaṁ catutthena.

“Kenassu nivuto loko”ti pañhe “avijjāya nivuto loko”ti visajjanā.

Nīvaraṇehi nivuto loko, avijjānīvaraṇā hi sabbe sattā.

Yathāha bhagavā “sabbasattānaṁ, bhikkhave, sabbapāṇānaṁ sabbabhūtānaṁ pariyāyato ekameva nīvaraṇaṁ vadāmi yadidaṁ avijjā, avijjānīvaraṇā hi sabbe sattā.

Sabbasova, bhikkhave, avijjāya nirodhā cāgā paṭinissaggā natthi sattānaṁ nīvaraṇanti vadāmī”ti.

Tena ca paṭhamassa padassa visajjanā yuttā.

“Kenassu nappakāsatī”ti pañhe “vivicchā pamādā nappakāsatī”ti visajjanā.

Yo puggalo nīvaraṇehi nivuto, so vivicchati.

Vivicchā nāma vuccati vicikicchā.

So vicikicchanto nābhisaddahati, na abhisaddahanto vīriyaṁ nārabhati akusalānaṁ dhammānaṁ pahānāya kusalānaṁ dhammānaṁ sacchikiriyāya.

So idhappamādamanuyutto viharati pamatto, sukke dhamme na uppādiyati, tassa te anuppādiyamānā nappakāsanti, yathāha bhagavā—

“Dūre santo pakāsanti,

himavantova pabbato;

Asantettha na dissanti,

rattiṁ khittā yathā sarā;

Te guṇehi pakāsanti,

kittiyā ca yasena cā”ti.

Tena ca dutiyassa padassa visajjanā yuttā.

“Kissābhilepanaṁ brūsī”ti pañhe “jappābhilepanaṁ brūmī”ti visajjanā.

Jappā nāma vuccati taṇhā.

Sā kathaṁ abhilimpati?

Yathāha bhagavā—

“Ratto atthaṁ na jānāti,

ratto dhammaṁ na passati;

Andhantamaṁ tadā hoti,

yaṁ rāgo sahate naran”ti.

Sāyaṁ taṇhā āsattibahulassa puggalassa “evaṁ abhijappā”ti karitvā tattha loko abhilitto nāma bhavati, tena ca tatiyassa padassa visajjanā yuttā.

“Kiṁ su tassa mahabbhayan”ti pañhe “dukkhamassa mahabbhayan”ti visajjanā.

Duvidhaṁ dukkhaṁ—

kāyikañca cetasikañca.

Yaṁ kāyikaṁ idaṁ dukkhaṁ, yaṁ cetasikaṁ idaṁ domanassaṁ.

Sabbe sattā hi dukkhassa ubbijjanti, natthi bhayaṁ dukkhena samasamaṁ, kuto vā pana tassa uttaritaraṁ?

Tisso dukkhatā—

dukkhadukkhatā saṅkhāradukkhatā vipariṇāmadukkhatā.

Tattha loko odhaso kadāci karahaci dukkhadukkhatāya muccati.

Tathā vipariṇāmadukkhatāya.

Taṁ kissa hetu?

Honti loke appābādhāpi dīghāyukāpi.

Saṅkhāradukkhatāya pana loko anupādisesāya nibbānadhātuyā muccati, tasmā saṅkhāradukkhatā dukkhaṁ lokassāti katvā dukkhamassa mahabbhayanti.

Tena ca catutthassa padassa visajjanā yuttā.

Tenāha bhagavā “avijjāya nivuto loko”ti.

“Savanti sabbadhi sotā,

(iccāyasmā ajito)

Sotānaṁ kiṁ nivāraṇaṁ;

Sotānaṁ saṁvaraṁ brūhi,

Kena sotā pidhīyare”.

Imāni cattāri padāni pucchitāni.

Te dve pañhā.

Kasmā?

Ime hi batvādhivacanena pucchitā.

Evaṁ samāpannassa lokassa evaṁ saṅkiliṭṭhassa kiṁ lokassa vodānaṁ vuṭṭhānamiti, evañhi āha.

<b>Savanti sabbadhi sotā</b>ti asamāhitassa savanti abhijjhābyāpādappamādabahulassa.

Tattha yā abhijjhā ayaṁ lobho akusalamūlaṁ, yo byāpādo ayaṁ doso akusalamūlaṁ, yo pamādo ayaṁ moho akusalamūlaṁ.

Tassevaṁ asamāhitassa chasu āyatanesu taṇhā savanti rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā, yathāha bhagavā—

“Savatī”ti ca kho, bhikkhave, channetaṁ ajjhattikānaṁ āyatanānaṁ adhivacanaṁ.

Cakkhu savati manāpikesu rūpesu, amanāpikesu paṭihaññatīti.

Sotaṁ …pe…

ghānaṁ …

jivhā …

kāyo …

mano savati manāpikesu dhammesu amanāpikesu paṭihaññatīti.

Iti sabbā ca savati, sabbathā ca savati.

Tenāha “savanti sabbadhi sotā”ti.

“Sotānaṁ kiṁ nivāraṇan”ti pariyuṭṭhānavighātaṁ pucchati, idaṁ vodānaṁ.

“Sotānaṁ saṁvaraṁ brūhi, kena sotā pidhīyare”ti anusayasamugghātaṁ pucchati, idaṁ vuṭṭhānaṁ.

Tattha visajjanā—

“Yāni sotāni lokasmiṁ,

(ajitāti bhagavā)

Sati tesaṁ nivāraṇaṁ;

Sotānaṁ saṁvaraṁ brūmi,

Paññāyete pidhīyare”ti.

Kāyagatāya satiyā bhāvitāya bahulīkatāya cakkhu nāviñchati manāpikesu rūpesu, amanāpikesu na paṭihaññati, sotaṁ …pe…

ghānaṁ …

jivhā …

kāyo …

mano nāviñchati manāpikesu dhammesu, amanāpikesu na paṭihaññati.

Kena kāraṇena?

Saṁvutanivāritattā indriyānaṁ.

Kena te saṁvutanivāritā?

Satiārakkhena.

Tenāha bhagavā—

“sati tesaṁ nivāraṇan”ti.

Paññāya anusayā pahīyanti, anusayesu pahīnesu pariyuṭṭhānā pahīyanti.

Kissa, anusayassa pahīnattā?

Taṁ yathā khandhavantassa rukkhassa anavasesamūluddharaṇe kate pupphaphalapallavaṅkurasantati samucchinnā bhavati.

Evaṁ anusayesu pahīnesu pariyuṭṭhānasantati samucchinnā bhavati pidahitā paṭicchannā.

Kena?

Paññāya.

Tenāha bhagavā “paññāyete pidhīyare”ti.

“Paññā ceva sati ca,

(iccāyasmā ajito)

Nāmarūpañca mārisa;

Etaṁ me puṭṭho pabrūhi,

Katthetaṁ uparujjhatī”ti.

“Yametaṁ pañhaṁ apucchi,