巴利《小部》· 导论

Netti

Paṭiniddesavāra

Vibhaṅga 6

Catubyūhahāravibhaṅga

Tattha katamo catubyūho hāro?

“Neruttamadhippāyo”ti ayaṁ.

Byañjanena suttassa neruttañca adhippāyo ca nidānañca pubbāparasandhi ca gavesitabbo.

Tattha katamaṁ neruttaṁ, yā niruttipadasaṁhitā, yaṁ dhammānaṁ nāmaso ñāṇaṁ.

Yadā hi bhikkhu atthassa ca nāmaṁ jānāti, dhammassa ca nāmaṁ jānāti, tathā tathā naṁ abhiniropeti.

Ayañca vuccati atthakusalo dhammakusalo byañjanakusalo niruttikusalo pubbāparakusalo desanākusalo atītādhivacanakusalo anāgatādhivacanakusalo paccuppannādhivacanakusalo itthādhivacanakusalo purisādhivacanakusalo napuṁsakādhivacanakusalo ekādhivacanakusalo anekādhivacanakusalo, evaṁ sabbāni kātabbāni janapadaniruttāni sabbā ca janapadaniruttiyo.

Ayaṁ niruttipadasaṁhitā.

Tattha katamo adhippāyo?

“Dhammo have rakkhati dhammacāriṁ,

Chattaṁ mahantaṁ yatha vassakāle;

Esānisaṁso dhamme suciṇṇe,

Na duggatiṁ gacchati dhammacārī”ti.

Idha bhagavato ko adhippāyo?

Ye apāyehi parimuccitukāmā bhavissanti, te dhammacārino bhavissantīti ayaṁ ettha bhagavato adhippāyo.

“Coro yathā sandhimukhe gahīto,

Sakammunā haññati bajjhate ca;

Evaṁ ayaṁ pecca pajā parattha,

Sakammunā haññati bajjhate cā”ti.

Idha bhagavato ko adhippāyo?

Sañcetanikānaṁ katānaṁ kammānaṁ upacitānaṁ dukkhavedanīyānaṁ aniṭṭhaṁ asātaṁ vipākaṁ paccanubhavissatīti ayaṁ ettha bhagavato adhippāyo.

“Sukhakāmāni bhūtāni,

Yo daṇḍena vihiṁsati;

Attano sukhamesāno,

Pecca so na labhate sukhan”ti.

Idha bhagavato ko adhippāyo?

Ye sukhena atthikā bhavissanti, te pāpakammaṁ na karissantīti ayaṁ ettha bhagavato adhippāyo.

“Middhī yadā hoti mahagghaso ca,

Niddāyitā samparivattasāyī;

Mahāvarāhova nivāpapuṭṭho,

Punappunaṁ gabbhamupeti mando”ti.

Idha bhagavato ko adhippāyo?

Ye jarāmaraṇena aṭṭiyitukāmā bhavissanti, te bhavissanti bhojane mattaññuno indriyesu guttadvārā pubbarattāpararattaṁ jāgariyānuyogamanuyuttā vipassakā kusalesu dhammesu sagāravā ca sabrahmacārīsu theresu navesu majjhimesūti ayaṁ ettha bhagavato adhippāyo.

“Appamādo amatapadaṁ,

Pamādo maccuno padaṁ;

Appamattā na mīyanti,

Ye pamattā yathā matā”ti.

Idha bhagavato ko adhippāyo?

Ye amatapariyesanaṁ pariyesitukāmā bhavissanti, te appamattā viharissantīti ayaṁ ettha bhagavato adhippāyo.

Ayaṁ adhippāyo.

Tattha katamaṁ nidānaṁ?

Yathā so dhaniyo gopālako bhagavantaṁ āha—

“Nandati puttehi puttimā,

Gomā gohi tatheva nandati;

Upadhī hi narassa nandanā,

Na hi so nandati yo nirūpadhī”ti.

Bhagavā āha—

“Socati puttehi puttimā,

Gopiko gohi tatheva socati;

Upadhī hi narassa socanā,

Na hi so socati yo nirūpadhī”ti.

Iminā vatthunā iminā nidānena evaṁ ñāyati “idha bhagavā bāhiraṁ pariggahaṁ upadhiṁ āhā”ti.

Yathā ca māro pāpimā gijjhakūṭā pabbatā puthusilaṁ pātesi, bhagavā āha—

“Sacepi kevalaṁ sabbaṁ,

gijjhakūṭaṁ calessasi;

Neva sammāvimuttānaṁ,

buddhānaṁ atthi iñjitaṁ.

Nabhaṁ phaleyyappathavī caleyya,

Sabbeva pāṇā uda santaseyyuṁ;

Sallampi ce urasi pakappayeyyuṁ,

Upadhīsu tāṇaṁ na karonti buddhā”ti.

Iminā vatthunā iminā nidānena evaṁ ñāyati “idha bhagavā kāyaṁ upadhiṁ āhā”ti.

Yathā cāha—

“Na taṁ daḷhaṁ bandhanamāhu dhīrā,

Yadāyasaṁ dārujapabbajañca;

Sārattarattā maṇikuṇḍalesu,

Puttesu dāresu ca yā apekkhā”ti.

Iminā vatthunā iminā nidānena evaṁ ñāyati “idha bhagavā bāhiresu vatthūsu taṇhaṁ āhā”ti.

Yathā cāha—

“Etaṁ daḷhaṁ bandhanamāhu dhīrā,

Ohārinaṁ sithilaṁ duppamuñcaṁ;

Etampi chetvāna paribbajanti,

Anapekkhino kāmasukhaṁ pahāyā”ti.

Iminā vatthunā iminā nidānena evaṁ ñāyati “idha bhagavā bāhiravatthukāya taṇhāya pahānaṁ āhā”ti.

Yathā cāha—

“Āturaṁ asuciṁ pūtiṁ,

duggandhaṁ dehanissitaṁ;

Paggharantaṁ divā rattiṁ,

bālānaṁ abhinanditan”ti.

Iminā vatthunā iminā nidānena evaṁ ñāyati “idha bhagavā ajjhattikavatthukāya taṇhāya pahānaṁ āhā”ti.

Yathā cāha—

“Ucchinda sinehamattano,

Kumudaṁ sāradikaṁva pāṇinā;

Santimaggameva brūhaya,

Nibbānaṁ sugatena desitan”ti.

Iminā vatthunā iminā nidānena evaṁ ñāyati “idha bhagavā ajjhattikavatthukāya taṇhāya pahānaṁ āhā”ti.

Idaṁ nidānaṁ.

Tattha katamo pubbāparasandhi.

Yathāha—

“Kāmandhā jālasañchannā,

Taṇhāchadanachāditā;

Pamattabandhanā baddhā,

Macchāva kumināmukhe;

Jarāmaraṇamanventi,

Vaccho khīrapakova mātaran”ti.

Ayaṁ kāmataṇhā vuttā.

Sā katamena pubbāparena yujjati?

Yathāha—

“Ratto atthaṁ na jānāti,

ratto dhammaṁ na passati;

Andhantamaṁ tadā hoti,

yaṁ rāgo sahate naran”ti.

Iti andhatāya ca sañchannatāya ca sāyeva taṇhā abhilapitā.

Yañcāha kāmandhā jālasañchannā, taṇhāchadanachāditāti.

Yañcāha ratto atthaṁ na jānāti, ratto dhammaṁ na passatīti, imehi padehi pariyuṭṭhānehi sāyeva taṇhā abhilapitā.

Yaṁ andhakāraṁ, ayaṁ dukkhasamudayo, yā ca taṇhā ponobhavikā, yañcāha kāmāti ime kilesakāmā.

Yañcāha jālasañchannāti tesaṁyeva kāmānaṁ payogena pariyuṭṭhānaṁ dasseti, tasmā kilesavasena ca pariyuṭṭhānavasena ca taṇhābandhanaṁ vuttaṁ.

Ye edisikā, te jarāmaraṇaṁ anventi, ayaṁ bhagavatā yathānikkhittagāthābalena dassitā jarāmaraṇamanventīti.

“Yassa papañcā ṭhitī ca natthi,

Sandānaṁ palighañca vītivatto;

Taṁ nittaṇhaṁ muniṁ carantaṁ,

Na vijānāti sadevakopi loko”ti.

Papañcā nāma taṇhādiṭṭhimānā, tadabhisaṅkhatā ca saṅkhārā.

Ṭhiti nāma anusayā.

Sandānaṁ nāma taṇhāya pariyuṭṭhānaṁ, yāni chattiṁsataṇhāya jāliniyā vicaritāni.

Paligho nāma moho.

Ye ca papañcā saṅkhārā yā ca ṭhiti yaṁ sandānañca yaṁ palighañca yo etaṁ sabbaṁ samatikkanto, ayaṁ vuccati nittaṇho iti.