巴利《小部》· 导论

ajita taṁ vadāmi te;

Yattha nāmañca rūpañca,

asesaṁ uparujjhati;

Viññāṇassa nirodhena,

etthetaṁ uparujjhatī”ti.

Ayaṁ pañhe anusandhiṁ pucchati.

Anusandhiṁ pucchanto kiṁ pucchati?

Anupādisesaṁ nibbānadhātuṁ.

Tīṇi ca saccāni saṅkhatāni nirodhadhammāni dukkhaṁ samudayo maggo, nirodho asaṅkhato.

Tattha samudayo dvīsu bhūmīsu pahīyati dassanabhūmiyā ca bhāvanābhūmiyā ca.

Dassanena tīṇi saṁyojanāni pahīyanti sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāso, bhāvanāya satta saṁyojanāni pahīyanti kāmacchando byāpādo rūparāgo arūparāgo māno uddhaccaṁ avijjāvasesā.

Tedhātuke imāni dasa saṁyojanāni pañcorambhāgiyāni pañcuddhambhāgiyāni.

Tattha tīṇi saṁyojanāni sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāso anaññātaññassāmītindriyaṁ adhiṭṭhāya nirujjhanti.

Satta saṁyojanāni kāmacchando byāpādo rūparāgo arūparāgo māno uddhaccaṁ avijjāvasesā aññindriyaṁ adhiṭṭhāya nirujjhanti.

Yaṁ pana evaṁ jānāti “khīṇā me jātī”ti, idaṁ khaye ñāṇaṁ.

“Nāparaṁ itthattāyā”ti pajānāti, idaṁ anuppāde ñāṇaṁ.

Imāni dve ñāṇāni aññātāvindriyaṁ.

Tattha yañca anaññātaññassāmītindriyaṁ yañca aññindriyaṁ, imāni aggaphalaṁ arahattaṁ pāpuṇantassa nirujjhanti, tattha yañca khaye ñāṇaṁ yañca anuppāde ñāṇaṁ, imāni dve ñāṇāni ekapaññā.

Api ca ārammaṇasaṅketena dve nāmāni labbhanti, “khīṇā me jātī”ti pajānantassa khaye ñāṇanti nāmaṁ labhati, “nāparaṁ itthattāyā”ti pajānantassa anuppāde ñāṇanti nāmaṁ labhati.

Sā pajānanaṭṭhena paññā, yathādiṭṭhaṁ apilāpanaṭṭhena sati.

Tattha ye pañcupādānakkhandhā, idaṁ nāmarūpaṁ.

Tattha ye phassapañcamakā dhammā, idaṁ nāmaṁ.

Yāni pañcindriyāni rūpāni, idaṁ rūpaṁ.

Tadubhayaṁ nāmarūpaṁ viññāṇasampayuttaṁ tassa nirodhaṁ bhagavantaṁ pucchanto āyasmā ajito pārāyane evamāha—

“Paññā ceva sati ca,

nāmarūpañca mārisa;

Etaṁ me puṭṭho pabrūhi,

katthetaṁ uparujjhatī”ti.

Tattha sati ca paññā ca cattāri indriyāni, sati dve indriyāni satindriyañca samādhindriyañca, paññā dve indriyāni paññindriyañca vīriyindriyañca.

Yā imesu catūsu indriyesu saddahanā okappanā, idaṁ saddhindriyaṁ.

Tattha yā saddhādhipateyyā cittekaggatā, ayaṁ chandasamādhi.

Samāhite citte kilesānaṁ vikkhambhanatāya paṭisaṅkhānabalena vā bhāvanābalena vā, idaṁ pahānaṁ.

Tattha ye assāsapassāsā vitakkavicārā saññāvedayitā sarasaṅkappā, ime saṅkhārā.

Iti purimako ca chandasamādhi, kilesavikkhambhanatāya ca pahānaṁ ime ca saṅkhārā, tadubhayaṁ chandasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṁ iddhipādaṁ bhāveti vivekanissitaṁ virāganissitaṁ nirodhanissitaṁ vossaggapariṇāmiṁ.

Tattha yā vīriyādhipateyyā cittekaggatā, ayaṁ vīriyasamādhi …pe…

tattha yā cittādhipateyyā cittekaggatā, ayaṁ cittasamādhi …pe…

tattha yā vīmaṁsādhipateyyā cittekaggatā, ayaṁ vīmaṁsāsamādhi.

Samāhite citte kilesānaṁ vikkhambhanatāya paṭisaṅkhānabalena vā bhāvanābalena vā, idaṁ pahānaṁ.

Tattha ye assāsapassāsā vitakkavicārā saññāvedayitā sarasaṅkappā, ime saṅkhārā.

Iti purimako ca vīmaṁsāsamādhi, kilesavikkhambhanatāya ca pahānaṁ ime ca saṅkhārā, tadubhayaṁ vīmaṁsāsamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṁ iddhipādaṁ bhāveti vivekanissitaṁ virāganissitaṁ nirodhanissitaṁ vossaggapariṇāmiṁ.

Sabbo samādhi ñāṇamūlako ñāṇapubbaṅgamo ñāṇānuparivatti.

Yathā pure tathā pacchā,

yathā pacchā tathā pure;

Yathā divā tathā rattiṁ,

yathā rattiṁ tathā divā.

Iti vivaṭena cetasā apariyonaddhena sappabhāsaṁ cittaṁ bhāveti.

Pañcindriyāni kusalāni cittasahabhūni citte uppajjamāne uppajjanti, citte nirujjhamāne nirujjhanti.

Nāmarūpañca viññāṇahetukaṁ viññāṇapaccayā nibbattaṁ, tassa maggena hetu upacchinno, viññāṇaṁ anāhāraṁ anabhinanditaṁ appaṭisandhikaṁ taṁ nirujjhati.

Nāmarūpamapi ahetu appaccayaṁ punabbhavaṁ na nibbattayati.

Evaṁ viññāṇassa nirodhā paññā ca sati ca nāmarūpañca nirujjhati.

Tenāha bhagavā—

“Yametaṁ pañhaṁ apucchi,

ajita taṁ vadāmi te;

Yattha nāmañca rūpañca,

asesaṁ uparujjhati;

Viññāṇassa nirodhena,

etthetaṁ uparujjhatī”ti.

“Ye ca saṅkhātadhammāse,

(iccāyasmā ajito)

Ye ca sekkhā puthū idha;

Tesaṁ me nipako iriyaṁ,

Puṭṭho pabrūhi mārisā”ti.

Imāni tīṇi padāni pucchitāni, te tayo pañhā.

Kissa?

Sekhāsekhavipassanāpubbaṅgamappahānayogena, evañhi āha.

“Ye ca saṅkhātadhammāse”ti arahattaṁ pucchati, “ye ca sekkhā puthū idhā”ti sekhaṁ pucchati, “tesaṁ me nipako iriyaṁ, puṭṭho pabrūhi mārisā”ti vipassanāpubbaṅgamaṁ pahānaṁ pucchati.

Tattha visajjanā—

“Kāmesu nābhigijjheyya,

(ajitāti bhagavā)

Manasānāvilo siyā;

Kusalo sabbadhammānaṁ,

Sato bhikkhu paribbaje”ti.

Bhagavato sabbaṁ kāyakammaṁ ñāṇapubbaṅgamaṁ ñāṇānuparivatti, sabbaṁ vacīkammaṁ ñāṇapubbaṅgamaṁ ñāṇānuparivatti, sabbaṁ manokammaṁ ñāṇapubbaṅgamaṁ ñāṇānuparivatti.

Atīte aṁse appaṭihatañāṇadassanaṁ, anāgate aṁse appaṭihatañāṇadassanaṁ, paccuppanne aṁse appaṭihatañāṇadassanaṁ.

Ko ca ñāṇadassanassa paṭighāto?

Yaṁ anicce dukkhe anattani ca aññāṇaṁ adassanaṁ, ayaṁ ñāṇadassanassa paṭighāto.

Yathā idha puriso tārakarūpāni passeyya, no ca gaṇanasaṅketena jāneyya, ayaṁ ñāṇadassanassa paṭighāto.

Bhagavato pana appaṭihatañāṇadassanaṁ, anāvaraṇañāṇadassanā hi buddhā bhagavanto.

Tattha sekhena dvīsu dhammesu cittaṁ rakkhitabbaṁ gedhā ca rajanīyesu dhammesu, dosā ca pariyuṭṭhānīyesu.

Tattha yā icchā mucchā patthanā piyāyanā kīḷanā, taṁ bhagavā nivārento evamāha—

“kāmesu nābhigijjheyyā”ti.

“Manasānāvilo siyā”ti pariyuṭṭhānavighātaṁ āha.

Tathā hi sekho abhigijjhanto asamuppannañca kilesaṁ uppādeti, uppannañca kilesaṁ phātiṁ karoti.

Yo pana anāvilasaṅkappo anabhigijjhanto vāyamati, so anuppannānaṁ pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ anuppādāya chandaṁ janeti vāyamati vīriyaṁ ārabhati cittaṁ paggaṇhāti padahati.

So uppannānaṁ pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ pahānāya chandaṁ janeti vāyamati vīriyaṁ ārabhati cittaṁ paggaṇhāti padahati.

So anuppannānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ uppādāya chandaṁ janeti vāyamati vīriyaṁ ārabhati cittaṁ paggaṇhāti padahati.

So uppannānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṁ janeti vāyamati vīriyaṁ ārabhati cittaṁ paggaṇhāti padahati.

Katame anuppannā pāpakā akusalā dhammā?

Kāmavitakko byāpādavitakko vihiṁsāvitakko, ime anuppannā pāpakā akusalā dhammā.

Katame uppannā pāpakā akusalā dhammā?

Anusayā akusalamūlāni, ime uppannā pāpakā akusalā dhammā.

Katame anuppannā kusalā dhammā?

Yāni sotāpannassa indriyāni, ime anuppannā kusalā dhammā.

Katame uppannā kusalā dhammā?

Yāni aṭṭhamakassa indriyāni, ime uppannā kusalā dhammā.

Yena kāmavitakkaṁ vāreti, idaṁ satindriyaṁ.

Yena byāpādavitakkaṁ vāreti, idaṁ samādhindriyaṁ.

Yena vihiṁsāvitakkaṁ vāreti, idaṁ vīriyindriyaṁ.

Yena uppannuppanne pāpake akusale dhamme pajahati vinodeti byantīkaroti anabhāvaṁ gameti nādhivāseti, idaṁ paññindriyaṁ.

Yā imesu catūsu indriyesu saddahanā okappanā, idaṁ saddhindriyaṁ.

Tattha saddhindriyaṁ kattha daṭṭhabbaṁ?

Catūsu sotāpattiyaṅgesu.

Vīriyindriyaṁ kattha daṭṭhabbaṁ?

Catūsu sammappadhānesu.

Satindriyaṁ kattha daṭṭhabbaṁ?

Catūsu satipaṭṭhānesu.

Samādhindriyaṁ kattha daṭṭhabbaṁ?

Catūsu jhānesu.

Paññindriyaṁ kattha daṭṭhabbaṁ?

Catūsu ariyasaccesu.

Evaṁ sekho sabbehi kusalehi dhammehi appamatto vutto bhagavatā anāvilatāya manasā.

Tenāha bhagavā “manasānāvilo siyā”ti.

“Kusalo sabbadhammānan”ti loko nāma tividho kilesaloko bhavaloko indriyaloko.

Tattha kilesalokena bhavaloko samudāgacchati, so indriyāni nibbatteti, indriyesu bhāviyamānesu neyyassa pariññā bhavati.

Sā duvidhena upaparikkhitabbā dassanapariññāya ca bhāvanāpariññāya ca.

Yadā hi sekho ñeyyaṁ parijānāti, tadā nibbidāsahagatehi saññāmanasikārehi neyyaṁ pariññātaṁ bhavati.

Tassa dve dhammā kosallaṁ gacchanti—

dassanakosallañca bhāvanākosallañca.

Taṁ ñāṇaṁ pañcavidhena veditabbaṁ—

abhiññā pariññā pahānaṁ bhāvanā sacchikiriyā.