巴利《小部》· 藏释

Peṭakopadesa

3. Suttādhiṭṭhānatatiyabhūmi

Tattha katamaṁ suttādhiṭṭhānaṁ?

Lobhādhiṭṭhānaṁ dosādhiṭṭhānaṁ mohādhiṭṭhānaṁ alobhādhiṭṭhānaṁ adosādhiṭṭhānaṁ amohādhiṭṭhānaṁ kāyakammādhiṭṭhānaṁ vācākammādhiṭṭhānaṁ manokammādhiṭṭhānaṁ saddhindriyādhiṭṭhānaṁ vīriyindriyādhiṭṭhānaṁ satindriyādhiṭṭhānaṁ samādhindriyādhiṭṭhānaṁ paññindriyādhiṭṭhānaṁ.

Tattha katamaṁ lobhādhiṭṭhānaṁ?

“Vitakkamathitassa jantuno,

Tibbarāgassa subhānupassino;

Bhiyyo taṇhā pavaḍḍhati,

Esa kho gāḷhaṁ karoti bandhanaṁ”.

Vitakkamathitassāti kāmarāgo.

Subhānupassinoti kāmarāgavatthu.

Bhiyyo taṇhā pavaḍḍhatīti kāmataṇhā.

Esa gāḷhaṁ karoti bandhananti rāgaṁ, iti yo yo dhammo mūlanikkhitto, so yevettha dhammo uggāvahitabbo.

Na bhagavā ekaṁ dhammaṁ ārabbha aññaṁ dhammaṁ deseti.

Yassa vitakketi kāmavitakko tameva vitakkaṁ kāmavitakkena niddisīyati.

Tibbarāgassāti tasseva vitakkassa vatthuṁ niddisati.

Subhānupassino bhiyyo taṇhā pavaḍḍhatīti tameva rāgaṁ kāmataṇhāti niddisati.

Esa gāḷhaṁ karoti bandhananti tameva taṇhāsaṁyojanaṁ niddisati.

Evaṁ gāthāsu anuminitabbaṁ.

Evaṁ saveyyākaraṇesu.

Tattha bhagavā ekaṁ dhammaṁ tividhaṁ niddisati, nissandato hetuto phalato.

“Dadaṁ piyo hoti bhajanti naṁ bahū,

Kittiñca pappoti yaso ca vaḍḍhati;

Amaṅkubhūto parisaṁ vigāhati,

Visārado hoti naro amaccharī”.

Dadanti yaṁ yaṁ dānaṁ, idaṁ dānamayikaṁ puññakriyaṁ.

Tattha hetu.

Yañcetaṁ.

Bhajanti naṁ bahū, kittinti yo ca kalyāṇo kittisaddo loke abbhuggacchati, yaṁ bahukassa janassa piyo bhavati manāpo ca.

Yañca avippaṭisārī kālaṁ karoti ayaṁ nissando.

Yaṁ kāyassa bhedā devesu upapajjatīti idaṁ phalaṁ.

Idaṁ lobhādhiṭṭhānaṁ.

Tattha katamaṁ dosādhiṭṭhānaṁ?

“Yo pāṇamatipāteti,

musāvādañca bhāsati;

Loke adinnaṁ ādiyati,

paradārañca gacchati;

Surāmerayapānañca,

yo naro anuyuñjati.

Appahāya pañca verāni,

dussīlo iti vuccati;

Kāyassa bhedā duppañño,

nirayaṁ sopapajjati”.

Yo pāṇamatipātetīti duṭṭho pāṇamatipāteti.

Musāvādañca bhāsatīti dosopaghātāya musāvādañca bhāsati.

Surāmerayapānañca, yo naro anuyuñjatīti doso nidānaṁ.

Yo ca surāmerayapānaṁ anuyuñjati yathāparadāravihārī amittā janayanti.

Pañca verāni appahāyāti pañcannaṁ bhikkhāpadānaṁ samatikkamanaṁ sabbesaṁ dosajānaṁ sā paṇṇatti, teneva dosajanitena kammena dussīlo iti vuccati sopi dhammo hetunā niddisitabbo, nissandena phalena ca.

Tīṇi bālassa bālalakkhaṇāni—

dubbhāsitabhāsī ca hoti, duccintitacintī ca dukkaṭakammakārī ca.

Tattha yaṁ kāyena ca vācāya ca parakkamati, idamassa dukkaṭakammakārī.

Tāyaṁ yathā ca musāvādaṁ bhāsati yathā pubbaniddiṭṭhaṁ, idamassa dubbhāsitā.

Yañca saṅkappeti manoduccaritaṁ byāpādaṁ, idamassa duccintitacintitā.

Yaṁ so imehi tīhi bālalakkhaṇehi samannāgato tīṇi tajjāni dukkhāni domanassāni anubhavati, so ca hoti sabhaggato vā parisaggato vā tajjaṁ kathaṁ kathanti.

Yadā bhavati so ca pāṇātipātādidasaakusalakammapatho, so tatonidānaṁ dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedetīti.

Puna caparaṁ yadā passati coraṁ rājāparādhikaṁ raññā gahitaṁ jīvitā voropetaṁ, tassevaṁ bhavati sace mamampi rājā jāneyya mamampi rājā gāhāpetvā jīvitā voropeyyāti, so tatonidānaṁ dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedeti.

Puna caparaṁ bālo yadā bhavati āsanā samārūḷho yāva yā me gati bhavissati ito pecca paraṁ maraṇāti so tatonidānaṁ dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedeti iti bālalakkhaṇaṁ hetu.

Tīṇi tajjāni dukkhāni nissando.

Kāyassa bhedā nirayesu upapajjati, idaṁ phalaṁ.

Idaṁ dosādhiṭṭhānaṁ.

Tattha katamaṁ mohādhiṭṭhānaṁ?

“Satañceva sahassānaṁ,

kappānaṁ saṁsarissati;

Atha vāpi tato bhiyyo,

gabbhā gabbhaṁ gamissatha.

Anupādāya buddhavacanaṁ,

Saṅkhāre attato upādāya;

Dukkhassantaṁ karissanti,

Ṭhānametaṁ na vijjati”.

Yo yaṁ anamataggasaṁsāraṁ samāpanno jāyate ca mīyate ca, ayaṁ avijjāhetukā.

Yānipi ca saṅkhārānaṁ payojanāni, tānipi avijjāpaccayāni, yaṁ adassanaṁ buddhavacanassa, ayaṁ avijjāsutteyeva niddiṭṭhaṁ.

Yo ca saṅkhāre attato harati pañcakkhandhe pañca diṭṭhiyo upagacchati.

“Etaṁ mama, esohamasmi, eso me attā”ti idaṁ suttaṁ avijjāya nikkhittaṁ, avijjāya nikkhipitaṁ.

Evaṁ satthā sutte nayena dhammena niddisati.

Asādhāraṇena taṁyeva tattha niddisitabbaṁ.

Na aññaṁ.

Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā “idaṁ dukkhan”ti nappajānanti cattāri saccāni vitthārena, yaṁ tattha appajānanā, idaṁ dukkhaṁ, ayaṁ hetu.

Appajānanto vividhe saṅkhāre abhisaṅkharoti, ayaṁ nissando.

Yañca diṭṭhigatāni parāmasati “idameva saccaṁ moghamaññan”ti ayaṁ nissando.

Yaṁ punabbhavaṁ nibbatteti, idaṁ phalaṁ.

Ayampi dhammo saniddiṭṭho hetuto ca phalato ca nissandato ca.

Ettha pana keci dhammā sādhāraṇā bhavanti.

Hetu khalu āditoyeva sutte nikkhipissanti.

Yathā kiṁ bhave cattārimāni, bhikkhave, agatigamanāni.

Tattha yañca chandāgatiṁ gacchati yañca bhayāgatiṁ gacchati, ayaṁ lobho akusalamūlaṁ.

Yaṁ dosā, ayaṁ dosoyeva.

Yaṁ mohā, ayaṁ mohoyeva.

Evaṁ imāni tīṇi akusalamūlāni āditoyeva upaparikkhitabbāni.

Yattha ekaṁ niddisitabbaṁ, tattha ekaṁ niddisīyati.

Tathā dve yathā tīṇi, na hi ādīhi anikkhitte hetu vā nissando vā phalaṁ vā niddisitabbaṁ.

Ayañcettha gāthā—

“Chandā dosā bhayā mohā,

yo dhammaṁ ativattati;

Nihīyati tassa yaso,

kāḷapakkheva candimā”.

Kattha chandā ca ayaṁ lobho yathā niddiṭṭhaṁ pubbe.

Idaṁ mohādhiṭṭhānaṁ.

Tattha katamaṁ alobhādhiṭṭhānaṁ?

“Asubhānupassiṁ viharantaṁ,

Indriyesu susaṁvutaṁ;

Bhojanamhi ca mattaññuṁ,

Saddhaṁ āraddhavīriyaṁ;

Taṁ ve nappasahati māro,

Vāto selaṁva pabbatan”ti.

Tattha yā asubhāya upaparikkhā, ayaṁ kāmesu ādīnavadassanena pariccāgo.

Indriyesu susaṁvuto tasseva alobhassa pāripūriyaṁ mama āyatanasocitaṁ anupādāya.

Bhojanamhi ca mattaññunti rasataṇhāpahānaṁ.

Iti ayaṁ alobho asubhānupassitāya vatthuto dhārayati, so alobho hetu.

Indriyesu guttadvāratāya gocarato dhārayati, bhojanemattaññutāya parato dhārayati, ayaṁ nissando.

Taṁ ve nappasahati māro, vāto selaṁ va pabbatanti, idaṁ phalaṁ.

Iti yoyeva dhammo ādimhi nikkhitto, soyeva majjhe ceva avasāne ca.

Nāhaṁ, bhikkhave, aññaṁ ekadhammampi samanupassāmi asamuppannassa kāmacchandassa anuppādāya uppannassa vā pahānāya, yathayidaṁ asubhanimittaṁ.

Tattha asubhanimittaṁ manasikarontassa anuppanno ceva kāmacchando na uppajjati, uppanno ca kāmacchando pahīyati.

Idaṁ alobhassa vatthu.

Yaṁ puna anuppanno kāmarāgo pariyādiyati rūparāgaṁ arūparāgaṁ, iti phalaṁ.

Iti ayampi ca dhammo niddiṭṭho hetuto ca nissandato ca phalato ca.

Idaṁ alobhādhiṭṭhānaṁ.

Tattha katamaṁ adosādhiṭṭhānaṁ?

“Ekampi ce pāṇamaduṭṭhacitto,

Mettāyati kusalo tena hoti;