巴利《小部》· 藏释

Tattha katamā desanā?

Idha desitā dasa akusalakammapathā adhivassanatāya dasa kusalakammapathā anadhivassanatāya akusalehi na visujjhati.

Yathā vuttaṁ bhagavatā “cittasaṅkilesā, bhikkhave, sattā saṅkilissantī”ti.

Tattha katamo vicayo?

Yassevaṁ cittaṁ adhivāsiyati, tassa bujjhitassa yaṁ bhaveyya kūṭeyya, taṁ ānantariyenapi satthari vā guṇānukampanatāya, ayaṁ vicayo.

Tattha katamā yuttīti?

Evaṁ anadhivasiyantaṁ cittaṁ vuṭṭhāti.

Vuṭṭhitaṁ patiṭṭhahati kusalesu dhammesūti atthi esā yutti.

Padaṭṭhānanti channamativassatīti channaṁ asaṁvarānaṁ padaṭṭhānaṁ, vivaṭaṁ nātivassatīti achannaṁ saṁvaraṇānaṁ.

Tasmā channaṁ vivareyya vivaṭaṁ nātivassatīti desanāya padaṭṭhānaṁ.

Lakkhaṇoti channamativassatīti ye keci vicittena channena ekalakkhaṇā dhammā sabbe te aviddhaṁsiyanti.

Tasmā channaṁ vivareyya.

Vivaṭaṁ nātivassatīti ye keci tena acchannena ekalakkhaṇā dhammā sabbe te nātivassantīti lakkhaṇo hāro.

Tattha katamo catubyūho hāro?

Imamhi sutte bhagavato ko adhippāyo?

Yesaṁ kesañci cittaṁ akusalā dhammā adhipaṭidesitā te yathādhammaṁ paṭikarissantīti ayaṁ tattha bhagavato adhippāyo.

Ayaṁ catubyūho hāro.

Āvaṭṭoti yaṁ channaṁ taṁ duvidhaṁ kampamānaṁ samucchitabbo.

Ānantariyasamādhīnaṁ.

Tattha passaddhiyañca māno āsave vaḍḍheti, assaddhiyena ca pamādaṁ gacchati, pamādena onamati, unnaḷabhāvaṁ gacchati.

Vuttañcetaṁ bhagavatā “unnaḷānaṁ pamattānaṁ tesaṁ vaḍḍhanti āsavā”ti cattāri tāni upādānāni, yāni cattāri upādānāni, te pañcupādānakkhandhā bhavanti.

Imāni saccāni dukkhañca samudayo ca.

Tasmā channaṁ vivareyyāti yena hetunā, te āsavā vaḍḍhanti.

Tesaṁ pahīnattā āsavā pahīyante.

Tattha appamādena assaddhiyaṁ pahīyati uddhaccakukkuccappahānena oḷārikatā tassa dve dhammā na samatho ca bhāvanā ca pāripūriṁ gacchanti.

Yo tesaṁ āsavānaṁ khayo, ayaṁ nirodho.

Imāni cattāri saccāni, ayaṁ āvaṭṭo.

Tattha katamo vibhatti hāro?

Channamativassatīti na ekaṁso.

Kiṅkāraṇaṁ?

Yassa assā nivattanā yathāpi sekkhānaṁ.

Yathāvuttaṁ bhagavatā—

“Kiñcāpi sekkho pakareyya pāpaṁ,

Kāyena vācāya uda cetasā vā;

Abhabbo hi tassa pariguhanāya,

Abhabbatā diṭṭhapadassa hotī”ti.

Kiñcāpi tesaṁ nivāraṇaṁ cittaṁ hoti.

Api tu appaccayā samāye ca te niddisitabbā, ayaṁ vibhattihāro.

Tattha katamo parivattano hāro.

Channamativassatīti yassa ye dhammā sabbaṁ anavivaṭaṁ ativassiyati, vivaṭaṁ nātivassati, avaguṇantaṁ nātivassati.

Ayaṁ parivattano hāro.

Tattha katamo vevacano hāro.

Channanti āvutaṁ nivutaṁ pihitaṁ paṭikujjitaṁ sañchannaṁ parodhaṁ, vivaṭaṁ nātivassatīti yassa te dhammā pabbajjitā vinodaṁ nādhivassitā vantikatāti, ayaṁ vevacano hāro.

Tattha katamo paññatti hāro.

Channamativassatīti kilesabhāgiyapaññattaṁ vivaṭaṁ nātivassatīti sadhammakiccaṁ yaṁ paṭipadā paññattiyā paññattaṁ, tasmā hi channaṁ vivareyyāti anusāsanapaññattiyā paññattaṁ, vivaṭaṁ nātivassatīti niddhānapaññattiyā paññattaṁ, ayaṁ paññatti hāro.

Tattha katamo otaraṇo hāro?

Channamativassatīti tayo kilesā rāgo doso moho, te khandhesu saṅkhārakkhandho …pe…

te purā yathā niddiṭṭhaṁ khandhadhātuāyatanesu, ayaṁ otaraṇo hāro.

Tattha katamo sodhano hāro?

Yenārambhena idaṁ suttaṁ bhāsati so ārambho niyutto.

Adhiṭṭhānoti channamativassatīti ekattatāya paññattaṁ.

Kiṅkāraṇaṁ?

Idaṁ hi ativassatīti imassa ca ativassati evañca ativassatīti ayaṁ vemattatāya yā suṇasādhāraṇehi lakkhaṇehi paññāpiyati, sā ekattapaññatti.

Tattha katamo parikkhāro?

Yañca taṁ ativassiyanti, tassa dve hetū dve paccayā akusalapasuteva vācakattābhirati ca.

Ime dve ayonisomanasikāro ca kusalā dhammā vopasaggā ca, ime dve paccayā.

Tattha katamo samāropano?

Channamativassatīti vemati passatīti channaṁ yaṁ pariggahituṁ yaṁ adesituṁ appassutaṁ yaṁ kathaṅkathā vibhūtena akusalamūlena yaṁ taṇhāya ca te vaḍḍhati dosāti sannitvā te appasakkhayena saṅkhārā.

Saṅkhārapaccayā viññāṇaṁ yāva jarāmaraṇaṁ, ayaṁ samāropano.

Yaṁ puna tathā desanā, tasseva akusalā dhammā vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullatamāpajjati tassa saṅkhārā nirodhā, ayaṁ samāropano.

Cattāro puggalā tamo tamaparāyanoti …pe…

tattha katamo vuccate tamo nāma?

Yo tamo andhakāro, yathā vuttaṁ bhagavatā “yathā andhakāre tasmiṁ bhayānake sakampidhātupuriso na passati, evameva aññāṇato tamopanandhakāro pāpakasakammasavipākaṁ na saddho hoti”.

Iti evaṁ lakkhaṇatā aññāṇaṁ tamo avijjā moho, yena sattā yathābhūtaṁ nappajānanti, iti vuccati tamoti.

So tiṇṇaṁ cakkhūnaṁ tamo maṁsacakkhuno dibbacakkhuno paññācakkhuno, imesaṁ cakkhūnaṁ idha tamo niddisiyati aññāṇanti.

Tattha katamaṁ aññāṇaṁ adassanaṁ?

Atha nissaye yaṁ pubbante aññāṇaṁ aparante aññāṇaṁ pubbantāparante aññāṇaṁ hetumhi aññāṇaṁ paccayamhi aññāṇaṁ tassa aññāṇino samādhibhūtassa eso nissando.

Yaṁ na jānāti idaṁ sevitabbaṁ idaṁ na manasikātabbanti.

So tena tamena niddisiyati tamopi yathā vuccati.

Mūḷhoti evaṁ cetanā.

Tena tamena so puggalo vuccati.

Tamoti so tena tamena asamūhatena asamucchinnena tapparamo bhavati tapparāyano, ayaṁ vuccati puggalo tamo tamaparāyanoti.

Parāyanoyeva dhammo manasikātabbo so tamo dahati aññacittaṁ upaṭṭhapeti.

Te cassa dhammā nijjhānakkhamanti.

So sutamayāya paññāya samanupassati.

Tattha katamo tamo jotiparāyano?

So tena paññāvasena iriyati evaṁ tasseva iriyantassa parāyano bhavati.

Ayaṁ vuccate puggalo tamo jotiparāyano.

Tattha katamo puggalo joti jotiparāyano?

Tattha vuccati joti nāma yaṁ tassa ce tamassa paṭipakkhena ye ca dhamme antamaso ñāṇāloko, so suṇadhammo puggalo tamo jotiparāyano, tattha vuccate, yoyaṁ puggalo tamo jotiparāyano, so yadi tathārūpaṁ kalyāṇamittaṁ paṭilabhati, yo naṁ akusalato ca nivāreti bhāvitakusalatāva bhāvī niyojetīti.

Evañca saddhammaṁ deseti.

Ime dhammā kusalā, ime dhammā akusalā.

Ime dhammā sāvajjā, ime dhammā anavajjā.

Ime dhammā sevitabbā, ime dhammā na sevitabbā.

Ime dhammā bhajitabbā, ime dhammā na bhajitabbā.

Ime dhammā upasampajja vihātabbā, ime dhammā na upasampajja vihātabbā.

Ime dhammā manasikātabbā, ime dhammā na manasikātabbāti.

Paccate saññāya yathā saññāyati satindriyāni, so evaṁ pajānāti.

Ime dhammā kusalā, ime dhammā akusalā.

Ime dhammā sāvajjā, ime dhammā anavajjā.

Ime dhammā sevitabbā, ime dhammā na sevitabbā.

Ime dhammā bhāvetabbā, ime dhammā na bhāvetabbā.

Ime dhammā upasampajja vihātabbā, ime dhammā na upasampajja vihātabbā.

Ime dhammā manasikātabbā, ime dhammā na manasikātabbāti.

So te dhamme susuyyati, sotaṁ odahati, aññaṁ cittaṁ upaṭṭhapeti, te cassa dhammā nijjhānakkhamanti, so sutamayāya paññāya samannāgato so tena paccayavasena iriyati evaṁ tasseva iriyanti tapparamo bhavati tapparāyano.

Ayaṁ vuccate puggalo tamo tamaparāyano.

Tattha katamo puggalo joti tamaparāyano?

Joti nāma yā tasseva tamassa paṭipakkhena ye dhammā antamaso ñāṇāloko, so puna dhammo.

Katamā uccate?

Paññāyato paṇḍitoti vuccate, so evaṁ pajānāti.

Ime dhammā kusalā, ime dhammā akusalā.

Ime dhammā sāvajjā, ime dhammā anavajjā.

Ime dhammā sevitabbā, ime dhammā na sevitabbā.

Ime dhammā bhāvitabbā, ime dhammā na bhāvitabbā.

Ime dhammā upasampajja vihātabbā, ime dhammā na upasampajja vihātabbā.

Ime dhammā manasikātabbā, ime dhammā na manasikātabbā.

Idha pana pāpamittasaṁsevano pāpamittavasānugo akusale dhamme abhivaḍḍheti, kusale dhamme pajahati.

So tena pamādena paccayasaññā amanasikatvā assatiasampajaññaṁ āsevati.

Tayā yo paṭipakkho tamo, so pavaḍḍheti.

So tamābhibhūto parāyano tamaparamo ceva bhavati.

Ayaṁ vuccati puggalo joti tamaparāyano.

Tattha katamo puggalo joti jotiparāyano?

Tattha vuccate soyaṁ puggalo kalyāṇamittassa sannissito bhavati sakkā saṁyogī kusalaṁ gavesī, so kalyāṇamitte upasaṅkamitvā paripucchati, paripañhayati—

kiṁ kusalaṁ, kiṁ akusalaṁ?

Kiṁ sāvajjaṁ, kiṁ anavajjaṁ?

Kiṁ sevitabbaṁ, kiṁ na sevitabbaṁ?

Kiṁ bhāvitabbaṁ, kiṁ na bhāvitabbaṁ?

Kiṁ upasampajja vihātabbaṁ, kiṁ na upasampajja vihātabbaṁ?

Kiṁ manasikātabbaṁ, kiṁ na manasikātabbaṁ?

Kathaṁ saṅkileso hoti, kathaṁ vodānaṁ hoti?