巴利《小部》· 藏释

ayaṁ nissando.

Kathaṁ duvidho paṭiccasamuppādo?

Avijjā saṅkhārā taṇhā upādānaṁ—

ayaṁ samudayo.

Viññāṇaṁ nāmarūpaṁ saḷāyatanaṁ phasso vedanā bhavo jāti maraṇañca—

idaṁ dukkhaṁ.

Yaṁ pana avijjānirodhā saṅkhāranirodho imāni tappaṭipakkhena dve saccāni.

Tasmā paṭiccasamuppādo yena ākārena niddiṭṭho, tena tena niddisitabbo.

Tathā bāvīsati indriyāni.

Dvādasa indriyāni cakkhundriyāni cakkhundriyaṁ yena domanassindriyaṁ, idaṁ dukkhaṁ.

Purisindriyaṁ ca diṭṭhiyā ca taṇhāpadaṭṭhānaṁ.

Yato puriso purisakānaṁ taṁ evaṁ kātabbatā.

Atha ajjhattaṁ sārajjati.

Ayaṁ ahaṅkāro taṁ yasā sāratto bahiddhā pariyesati, ayaṁ mamaṅkāro evaṁ itthī, tattha sukhindriyaṁ ca somanassindriyaṁ ca purisindriyassānuvattakā honti.

Tassa adhippāyaparipuṇṇā lobhadhammā kusalamūle pavaḍḍhenti.

Tassa ce ayamadhippāyo na pāripūriṁ gacchati.

Tassa dukkhindriyaṁ ca domanassindriyaṁ ca vattati.

Doso ca akusalamūlaṁ pavaḍḍhati.

Sace pana upekkhā bhāveti upekkhindriyassa anuvattakāmā bhavati.

Amoho ca kusalamūlaṁ pavaḍḍhati.

Iti satta indriyāni kilesavatthumupādāya ananvemāni avamāni sabbassa vedanā itthindriyaṁ purisindriyaṁ.

Tattha aṭṭha indriyāni saddhindriyaṁ yāva aññātāvino indriyaṁ, ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā.

Dasannaṁ paññindriyānaṁ kāmarāgassa padaṭṭhānaṁ.

Manindriyaṁ bhavarāgassa padaṭṭhānaṁ.

Paññindriyāni rūparāgassa padaṭṭhānaṁ.

Itthindriyaṁ ca purisindriyaṁ ca satta paññattiyā padaṭṭhānaṁ.

Tattha yena yena indriyena yuttaṁ vā gāthāya otāretuṁ sakkoti, tena tena niddisitabbo.

Evaṁ khandhesu dhātūsu āyatanesu saccesu paṭiccasamuppādesu ayaṁ otaraṇo hāro.

Tattha katamo <b>sodhano hāro</b>?

Yo gāthā ekena ārambho bhāsissanti.

Tattha ekissā bhāsitāya avasiṭṭhāsu bhāsitāsu so attho na niddisitabbo.

Kiṅkāraṇaṁ?

Na hi tāva so attho bhāsito, so abhāsito na sakkā niddisituṁ.

Yathā kiṁ appamādo amataṁ padanti gāthā ayamekā gāthā niddisitabbā.

Kiṅkāraṇaṁ, atthikkhātāva imassa ārambhassa anabhāsitaṁ?

“Evaṁ visesato ñatvā,

Appamādamhi paṇḍitā;

Appamāde pamodanti,

Ariyānaṁ gocare ratāti”.

Idaṁ abhāsitaṁ.

Imissāpi gāthāya bhāsitāya attho niddisitabbo.

Kiṅkāraṇaṁ, atthi tattha avasiṭṭhaṁ?

Te jhāyino sātatikā, niccaṁ daḷhaparakkamāti gāthā, evaṁ imā gāthāyo upadhāritā yadā bhavanti, tadā attho niddisitabbo.

Evaṁ assutapubbesu suttesu byākaraṇesu vā ekuddeso bhāsito.

Yā vīmaṁsā tulanā idaṁ atthi kiccaṁ, idaṁ suttaṁ bhāsitaṁ tassa vevacanaṁ niddiṭṭhaṁ vā na vāti.

Tattha yā vīmaṁsā, ayaṁ vuccate sodhano hāro.

Tattha katamo <b>adhiṭṭhāno hāro</b>?

Ekattatā ca vemattatā ca.

Tattha kitapaññatti ca kiccapaññatti ca.

Sā ekattatā ca vemattatā ca yathā paññatti ekavevacanena vemattatā pajānātīti paññā, sā ca ādhipateyyaṭṭhena paññatti.

Yaṁ anomattiyaṭṭhena paññattanti.

Taṁ anomattiyaṭṭhena paññābalaṁ.

Tanubhūtā gocarattavasā sevasati tīsu ratanesu anussati buddhānussati dhammānussati saṅghānussati aviparītānussaraṇatāya.

Sammādiṭṭhi dhammānaṁ pavicayena dhammavicayasambojjhaṅgo abhinīhārato abhiññāti.

Saṅkhepena maggā kā vatthu avikopanatāya ekattā, yathā uṇhena saṁsaṭṭhaṁ uṇhodakaṁ, sītena saṁsaṭṭhaṁ sītodakaṁ khārodakaṁ guḷhodakanti, idaṁ ekattatā vemattatā ca.

Atthi puna dhammo nānādhammasaṅghato ekato yathārūpaṁ cattāro vāretabbā, tañca rūpanti ekattatā.

Pathavīdhātu āpo tejo vāyodhātūti vemattatā.

Evaṁ sabbā catasso dhātuyo rūpanti ekattatā, pathavīdhātu āpo tejo vāyodhātūti vemattatā.

Pathavīdhātūti lakkhaṇato ekattatā, saṅkiṇṇavatthuto vemattatā.

Yaṁ kiñci kakkhaḷalakkhaṇaṁ, sabbaṁ taṁ pathavīdhātūti ekattatā.

Kesā lomā nakhā dantā chavi cammanti vemattatā.

Evaṁ sabbaṁ catasso dhātuyo rūpanti ekattaṁ.

Saddā gandhā rasā phoṭṭhabbāti vemattatā.

Atthi puna dhammo vemattatā añño nāmaṁ labhati.

Yathā kāyānupassanāya navasaññā vinīlakasaññā uddhumātakasaññā, ayaṁ asubhasaññā, yā ekattatā ārammaṇato vemattato, sā evaṁ saññāvedanāsu ādīnavaṁ samanupassato tathādhiṭṭhānaṁ samādhindriyaṁ ca sāyeva dhammesu tattha saññābhāvanā vīriyindriyaṁ ca dhammesu dhammānupassanā citte attasaññaṁ pajahato paññindriyaṁ ca citte cittānupassanā.

Iti yo koci ñāṇapacāro sabbaso paññāya gocaro paññā, ayaṁ vemattatā, yathā kāmarāgo bhavarāgo diṭṭhirāgoti vemattatā taṇhāya.

Iti yaṁ ekattatāya ca vemattatāya ca ñāṇaṁ vīmaṁsanā tulanā.

Ayaṁ adhiṭṭhāno hāro.

Tattha katamo <b>parikkhāro hāro</b>?

Sahetu sappaccayaṁ vodānañca saṅkileso ca, yaṁ tadubhayaṁ pariyeṭṭhi, saparikkhāro hāro.

Iti dhammānaṁ sahetukānaṁ hetu pariyesitabbo, sappaccayānaṁ paccayo pariyesitabbo.

Tattha kiṁ nānākaraṇaṁ, hetussa ca paccayassa ca?

Sabhāvo hetu, parabhāvo paccayo.

Parabhāvassa paccayo hetupi, sabhāvassa hetuyā parabhāvassa kassaci paccayo avutto hetu, vutto paccayo.

Ajjhattiko hetu, bāhiro paccayo.

Sabhāvo hetu, parabhāvo paccayo.

Nibbattako hetu, paṭiggāhako paccayo.

Nevāsiko hetu, āgantuko paccayo.

Asādhāraṇo hetu, sādhāraṇo paccayo.

Ekoyeva hetu, aparāparo paccayo.

Hetussa upakaraṇaṁ samudānetabbo.

Samudānaṁ hetu, tattha duvidho hetu.

Duvidho paccayo—

samanantarapaccayo ca paramparapaccayo ca.

Hetupi duvidho—

samanantarahetu ca paramparahetu ca.

Tattha katamo paramparapaccayo?

Avijjā nāmarūpassa paramparapaccayo, viññāṇaṁ samanantarapaccayatāya paccayo.

Yadi ādimhi avijjānirodho bhavati nāmarūpassa nirodhopi.

Tattha samanantaraṁ kiṅkāraṇaṁ paramparapaccayo samanantarapaccayo samuddānito, ayaṁ paccayato.

Tattha katamo paramparahetu?

Vijānantassa paramparahetutāya hetu, aññākāro samanantarahetutāya hetu.

Yassa hi yaṁ samanantaraṁ nibbattati, so tassa hetupi jātinirodhā bahi ākāranirodho, ākāranirodhā daṇḍanirodho, daṇḍanirodhā khaṇḍanirodho.

Evaṁ hetupi dvidhā so tāhi passitabbo.

Paṭiccasamuppādo yathā avijjāpaccayo tassa puna kiṁpaccayo, ayoniso manasikāro.

So kassa paccayo saṅkhārānaṁ, iti paccayo ca samuppannaṁ ca tassa ko hetu avijjāyeva.

Tathā hi purimā koṭi na paññāyati.

Tattha avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānassa hetu purimā hetu pacchā paccayo, sāpi avijjāsaṅkhārānaṁ paccayo catūhi kāraṇehi sahajātapaccayatāya samanantarapaccayatāya abhisandanapaccayatāya patiṭṭhānapaccayatāya.

Kathaṁ sahajātapaccayatāya avijjāsaṅkhārānaṁ paccayo?

Yaṁ cittaṁ rāgapariyuṭṭhaṁ, tattha avijjāpariyuṭṭhānena sabbaṁ paññāya gocaraṁ hanti.

Tattha saṅkhārā tipaccayaṭṭhikā addhābhūmikāramahattassa ayaṁ avijjāsahasamuppannaṁ vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullatamāpajjantī catūhi kāraṇehi paññā pahīyati.

Katamehi catūhi?

Anusayo pariyuṭṭhānaṁ saṁyojanaṁ upādānaṁ.

Tattha anusayo pariyuṭṭhānaṁ jāti pariyuṭṭhitā saṁyujjati saṁyuttā upādiyati upādānapaccayā bhavo.

Evaṁ te saṅkhārā tividhā uppannā bhūmigatā nāsaññattha ayaṁ maggena vinītattāyāti te thāmagatā apativinītātipi te saṅkhārāti vuccati, evaṁ sahetusamuppannaṭṭhena atthi meva paccayā saṅkhārānaṁ paccayo niddiṭṭhaṁ apanetvā kusalaṁ akusalaṁ kusalo ca akusalo ca pakkhipitabbo, vipākadhammā apanetvā vacanīyaṁ avacanīyaṁ vacanīyañca avacanīyañca pakkhipitabbaṁ, bhavaapevirittā, sabbasuttaṁ parikkhipitabbaṁ.

Dasa tathāgatabalāni cattāri vesārajjāni puññāni anaññākataṁ avijjā samanantarapaccayatāya saṅkhārānaṁ paccayo yena cittena saha samuppannā avijjā tassa cittassa samanantaracittaṁ samuppannanti, tassa yaṁ samanantaracittaṁ samuppannanti, tassa pacchimassa cittassa purimacittaṁ hetupaccayatāya paccayo, tena avijjā hetu tena cittena upādānaṁ anokāsakatā ñāṇaṁ na uppajjanti.

Yā tassa appamādā dhātu abhijjhābhisanditā tahiṁ vipallāsā uppajjanti “asubhe subhan”ti “dukkhe sukhan”ti, tattha saṅkhārā uppajjanti rattā duṭṭhā mūlassa cetanā rāgapariyuṭṭhānena byāpādapariyuṭṭhānena avijjāpariyuṭṭhānena diṭṭhivipallāso vatthuniddese niddisitabbo, yaṁ viparītacitto vijānāti ayaṁ cittavipallāso, yā viparītasaññā upaggaṇhāti ayaṁ saññāvipallāso.

Yaṁ viparītadiṭṭhi abhinivisati ayaṁ diṭṭhivipallāso.

Aṭṭha micchattāni vaḍḍhanti, tīṇi akusalāni ayoniso manasikāre uppannaṁ viññāṇañca vijjañca karonti.

Iti pubbāparante akusalānātaritaro saṅkhārā vuddhiṁ vepullataṁ gacchanti.

Te ca mahatā ca appaṭividitā ponobhavikā saṅkhārā bhavanti.

Iti evaṁ avijjā sahajātapaccayatāya saṅkhārānaṁ paccayo samanantarapaccayatāya ca.

Kathaṁ abhisandanākārena avijjā saṅkhārānaṁ paccayo?

Sā avijjā te saṅkhāre abhisanneti parippharati.

Seyyathāpi nāma uppalaṁ vā padumaṁ vā taṁ udake vaḍḍhaṁ assa, sītena vārinā abhisannaṁ parisandanaṁ vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullataṁ āpajjati.

Evaṁ abhisandanaṭṭhena avijjā saṅkhārānaṁ paccayo.

Kathaṁ patiṭṭhahanaṭṭhena avijjā saṅkhārānaṁ paccayo?

Te saṅkhārā avijjāyaṁ nissāya vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullataṁ āpajjanti.

Seyyathāpi nāma uppalaṁ vā padumaṁ vā pathaviṁ nissāya pathaviṁ patiṭṭhāya vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullataṁ āpajjati.

Ete saṅkhārā avijjāyaṁ patiṭṭhitā avijjāyaṁ nissāya vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullataṁ gacchanti.