巴利《小部》· 藏释

Tasmā ekaṁ vibhajjabyākaraṇīyaṁ “ayamahamasmī”ti asamanupassanto tathā pāteti.

Tattha katamā parivattanā?

Imāya dassanabhūmiyā kilesā pahātabbā, tehi pahīyanti aniddiṭṭhāpi bhagavatā niddisitabbā yo.

Tattha katamaṁ vevacanaṁ?

Yā sakkāyadiṭṭhiyā attadiṭṭhiyā.

Ayaṁ bhūmi.

Ye kilesā pahātabbā.

Te appahīyanti aniddiṭṭhāpi bhagavatā sassatadiṭṭhi ca ucchedadiṭṭhi ca, sā pariyantadiṭṭhi ca.

Yā apariyantadiṭṭhi ca, sā sassatadiṭṭhi ca.

Yā ucchedadiṭṭhi, sā natthikā diṭṭhi.

Yā sassatadiṭṭhi, sā akiriyadiṭṭhi.

Idaṁ vevacanaṁ.

Tattha katamā paññatti?

Taṇhā saṁyojanapaññattiyā paññattā.

Maggo paṭilābhapaññattiyā paññatto.

Indriyā paṭilābhapaññattiyā paññattāti.

Tattha katamo otaraṇo?

Sakkāyo dukkhaṁ dassanappahātabbo.

Samudayo maggo.

Indriyāni tāni ca niddiṭṭhāni khandhadhātuāyatanesu.

Tattha katamo sodhano hāro?

Yañhi ārabbha bhagavatā idaṁ suttaṁ bhāsitaṁ, so ārabbha niddiṭṭho.

Tattha katamo parikkhāro?

Nāmarūpassa hetupaccayopi viññāṇaṁ hetu bījaṁ.

Tena avijjā ca saṅkhārā ca paccayo.

Nivattinayo na aparo pariyāyo sabbabhavo, ye ca sabbabhavassa hetu parabhaṇḍapaccayo iti sammādiṭṭhi parato ca ghoso yoniso ca manasikāro paccayo.

Yā paññā uppādeti, esā hetu sammādiṭṭhiyā sammāsaṅkappo bhavati, yā sammāsamādhi, ayaṁ parikkhāro.

Tattha katamo samāropano?

“Ayamahamasmī”ti asamanupassī dukkhato rogato …pe…

pannarasa padāni.

Sīlāni bhagavā kimatthiyāni kimānisaṁsāni.

Sīlāni, ānanda, avippaṭisāratthāni yāva vimutti.

Tattha duvidho attho—

purisattho ca vacanattho ca.

Tattha katamo purisattho?

Yāyaṁ na pacchānutāpitā ayaṁ avippaṭisāro, ayaṁ purisattho.

Yathā koci brūhayati imatthamāsevati so bhaṇeyya, kiñci mamettha adhīnaṁ tassatthāya idaṁ kiriyaṁ ārabhāmīti.

Ayaṁ purisattho.

Tattha katamo vacanattho?

Sīlāni kāyikaṁ vā vācasikaṁ vā sucaritaṁ avippaṭisāroti.

Tattha sīlassa vatassa ca bhāsoyeva.

Anaññā sugatakammatā sucaritaṁ ayaṁ avippaṭisāro.

Evaṁ yāva vimuttīti ekamekasmiṁ pade dve atthā—

purisattho ca vacanattho ca, yathā imamhi sutte evaṁ sabbesu suttesu dve dve atthā.

Ayaṁ hi paramattho uttamattho ca.

Yaṁ nibbānasacchikaṁ nissāya yaṁ sakaṁ sacchikātabbaṁ bhavati, so vuccati katassa katthoti.

Ayaṁ puna vevacanaṁ sampajānāti.

Iminā niyuttatthamabhilabbhanti vacanattho.

Tattha yaṁ atthaṁ sāvako abhikaṅkhati.

Tassa yo paṭilābho, ayaṁ purisattho.

Yaṁ yaṁ bhagavā dhammaṁ deseti, tassa tassa dhammassa yā atthaviññatti.

Ayaṁ attho, tattha sīlānaṁ avippaṭisāro atthopi ānisaṁsopi.

Eso ca ānisaṁso yaṁ duggatiṁ na gacchati.

Yathā taṁ bhagavatā esānisaṁso dhamme suciṇṇe na duggatiṁ gacchati dhammacārī, ayaṁ attho.

Yaṁ puriso bhāvanābhūmiyaṁ sīlāni ārabbha sīlena saṁyutto hoti evaṁ yāva vimutti tathā sīlakkhandho.

Tattha yo ca avippaṭisāro anusayavasena niddiṭṭho, tañca sīlaṁ ayaṁ sīlakkhandho.

Pāmojjapītipassaddhīti ca samādhindriyena, ayaṁ samādhikkhandho.

Yaṁ samāhito yathābhūtaṁ pajānāti, ayaṁ paññākkhandho.

Ime tayo khandhā sīlaṁ samādhi paññā ca tathā sīlaṁ paripūreti yaṁ vīriyindriyaṁ tena kāraṇena so sīlaṁ paripūreti, anuppannassa ca akusalassa anuppādāya vāyamati, uppannassa ca pahānāya anuppannassa ca kusalassa uppādāya, uppannassa ca kusalassa bhiyyobhāvāya iti vīriyindriyaṁ niddiṭṭhaṁ.

Tattha yo samādhikkhandho, idaṁ samādhindriyaṁ.

Paññākkhandho paññindriyaṁ, taṁ catūsu sammappadhānesu daṭṭhabbaṁ.

Tathā yo anuppannassa ca akusalassa anuppādāya vāyamati, idaṁ paṭhamaṁ sammappadhānaṁ.

Yaṁ uppannassa, idaṁ dutiyaṁ.

Cattāri sammappadhānāni catūsu jhānesu passitabbāni.

Tathā sīlakkhandhena nekkhammadhātu ca adhikā, tayo ca vitakkā nekkhammavitakko abyāpādavitakko avihiṁsāvitakko ca.

Sādhāraṇabhūtā.

Yā piyāyamānassa pāmojjena idaṁ kāyikaṁ sukhaṁ ānitaṁ aniyamītipemena, idaṁ dukkhaṁ.

Yo tattha avikkhepo, ayaṁ samādhi.

Idaṁ pañcaṅgikaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ.

Yā cetasikā passaddhi savitakkaṁ savicāraṁ virodhanaṁ, yo kileso ca paridāho, so paṭhame jhāne niruddho.

Tathā yā ca kilesapassaddhi yā ca vitakkavicārānaṁ passaddhi, ubhayepi ete dhamme passaddhāyaṁ.

Tattha kāyassa cittassa ca sukhaṁ sukhāyanā, idaṁ pītisukhino passaddhi.

Yopi ekodibhāvo cittassa, tena ekodibhāvena yaṁ cittassa ajjhattaṁ sampasādanaṁ, idaṁ catutthaṁ jhānaṅgaṁ.

Iti ajjhattañca sampasādo cetaso ca ekodibhāvo pīti ca sukhañca, idaṁ dutiyaṁ jhānaṁ caturaṅgikaṁ.

Yo passaddhakāyo sukhaṁ vedeti, tena adhimattena sukhena pharitvā sukhaṁ cetasikaṁ yaṁ, so pītivītarāgo evaṁ tassa pītivītarāgatāya upekkhaṁ paṭilabhati.

So pītiyā ca virāgā upekkhaṁ paṭilabhati.

Sukhañca paṭisaṁvedeti.

Sati ca sammā paññāya paṭilabhati.

Sace sati ekaggatā idaṁ pañcaṅgikaṁ tatiyaṁ jhānaṁ.

Yaṁ sukhino cittaṁ samādhiyati, ayaṁ ekaggatāya parāvidhānabhāgiyā, paṭhame jhāne atthi cittekaggatā no cakkhussa vedanā sabbaṁ pāripūriṁ gacchati.

Yathā catutthe jhāne, tathā yā upekkhā passambhayaṁ satisampajaññaṁ cittekaggatā ca, idaṁ catutthaṁ jhānaṁ.

Yathā samādhi dassayitabbaṁ, tathā paññindriyaṁ taṁ catūsu ariyasaccesu passitabbaṁ.

Yaṁ samāhito yathābhūtaṁ pajānāti, sā pajānanā catubbidhā asubhato dukkhato anattato ca, yadārammaṇaṁ taṁ dukkhaṁ ariyasaccaṁ, yaṁ pajānanto nibbindati vimuccati tathā yaṁ kāmāsavassa pahānaṁ bhavāsavassa diṭṭhāsavassa avijjāsavassa, ayaṁ nirodho appahīnabhūmiyaṁ āsavasamudayo.

Imāni cattāri ariyasaccāni yathā paññindriyaṁ passitabbaṁ.

Yathāyaṁ samāhito yathābhūtaṁ pajānāti, ayaṁ dassanabhūmi.

Sotāpattiphalañca yathābhūtaṁ pajānanto nibbindatīti, idaṁ tanukañca.

Kāmarāgabyāpādaṁ sakadāgāmiphalañca yaṁ nibbindati virajjati, ayaṁ paṭhamajjhānabhāvanābhūmi ca rāgavirāgā cetovimutti anāgāmiphalañca.

Yaṁ vimutti vimuccati, ayaṁ avijjāvirāgā paññāvimutti arahattañca.

Ime avippaṭisārā ca vīriyindriyañca cattāro sammappadhānā avippaṭisārā tañca upari yāva samādhi, evaṁ te cattāri jhānāni samādhindriyañca yaṁ samāhito yathābhūtaṁ pajānāti.

Ime cattāro satipaṭṭhānā sīlapāripūrimupādāya cāgasaṁhitena ca nibbedhikānañca nimittānaṁ anāvilamanā, idaṁ satindriyaṁ cattāro satipaṭṭhānā.

Yaṁ puna imāya dhammadesanāya tīsu ṭhānesu diṭṭhogamanakindriyaṁ kilesapahānena ca sekkhasīlaṁ, idaṁ saddhindriyaṁ.

Cattāri ca sotāpattiyaṅgāni phalāni.

Samādhindriyāni sopaniyāhārīni sabbasuttesu niddisitabbāni.

Yaṁ jhānaṁ paṭilabhanaṁ vīriyagahitaṁyeva ñāṇaṁ paṭissarato, ayaṁ sutamayī paññā.

Yo samādhi pubbāparanimittābhāso anomagatitāya yathākāmo, ayaṁ cintāmayī paññā, yaṁ tathāsamāhito yathābhūtaṁ pajānāti, ayaṁ bhāvanāmayī paññā.

Ayaṁ suttaniddeso.

Imaṁ suttaṁ nibbedhabhāgiyaṁ bujjhakāradhikaṁ bujjhitabbaṁ.

Yehi aṅgehi samannāgataṁ taṁ bujjhissanti tassa aṅgāni bujjhissanti, tena bojjhaṅgā.

Tathā ādito yāva sīlaṁ vataṁ cetanā karaṇīyā, kissa sīlāni pāripūreti.

Anuppannassa ca akusalassa anuppādāya uppannassa ca akusalassa pahānāya anuppannassa kusalassa uppādāya uppannassa ca kusalassa bhiyyobhāvāya, idaṁ vīriyaṁ tassa tassa bujjhitassa aṅganti.

Ayaṁ vīriyasambojjhaṅgo.

Iminā vīriyena dve dhammā ādito avippaṭisāro pāmojjañca yā puna pīti avippaṭisārapaccayā pāmojjapaccayā, ayaṁ pītisambojjhaṅgo.

Yaṁ pītimanassa kāyo passambhati.

Ayaṁ passaddhisambojjhaṅgo.

Tena kāyikasukhamānitaṁ yaṁ sukhino cittaṁ samādhiyati, ayaṁ samādhisambojjhaṅgo.

Yaṁ samāhito yathābhūtaṁ pajānāti, ayaṁ dhammavicayasambojjhaṅgo.

Yā sīlamupādāya pañcannaṁ bojjhaṅgānaṁ upādāyānulomatā nimittāyanā pītibhāgiyānañca visesabhāgiyānañca apilāpanatā sahagatā hoti anavamaggo, ayaṁ satisambojjhaṅgo.

Yaṁ yathābhūtaṁ pajānāti, accāraddhavīriyaṁ karoti.

Uddhaccabhūmīti katā abhipatthitaṁ peseti.

Kosajjabhūmīti garahito rahitehi aṅgehi bujjhati yaṁ cakkhusamathapathaṁ, sā upekkhāti.

Tena sā upekkhā tassa bojjhaṅgassa aṅganti karitvā upekkhāsambojjhaṅgoti vuccate.

Eso suttaniddeso.

Tattha katamā desanā?

Asmiṁ sutte cattāri ariyasaccāni desitāni.

Tattha katamo vicayo?

Sīlavato avippaṭisāro yāva vimutti imissāya pucchāya minikimatthassamīti dve padāni pucchā dve padāni visajjanāni dvīhi padehi dve abhiññaṁ dvīhi ceva padehi visajjanā kiṁ pucchati nibbādhikaṁ kāyabhūmiṁ kammassa tathā hi patiṭṭhā ca asekkhe dhamme uppādeti.

Tattha katamā yutti?

Sīlavato avippaṭisāro bhavati kiṁ nicchandassa ca virāgo atthi esā yutti.

Tattha katamaṁ padaṭṭhānaṁ?

Vīriyaṁ vīriyindriyassa padaṭṭhānaṁ.