巴利《小部》· 藏释

Peṭakopadesa

5. Hāravibhaṅgapañcamabhūmi

Tattha katamo <b>hāravibhaṅgo</b>?

Yattha soḷasa hārā akkharaso bhedaṁ gacchanti.

Tattha ādimhi <b>desanāhāro</b>.

Tattha ayaṁ gāthā kusalā vā akusalā vā saccāni vā saccekadeso vā.

Kiṁ desitanti?

Sutte vīmaṁsā desanāhāro.

Yathā ariyasaccāni nikkhepo cattāri saccāni sādhāraṇāni asādhāraṇāni ca.

Yāni ca aṭṭhārasa padāni dukkhato satta padāni saṅkhepena kāyikena cetasikena dukkhena, appiyasampayogena piyavippayogena ca tīhi ca saṅkhatāhi.

Tattha tīṇi saṅkhatalakkhaṇāni tisso dukkhatā uppādo saṅkhatalakkhaṇaṁ, saṅkhāradukkhatāya dukkhatā ca saṅkhatalakkhaṇaṁ, vipariṇāmadukkhatāya dukkhatāti aññathattaṁ ca saṅkhatalakkhaṇaṁ, dukkhadukkhatāya ca dukkhatā, imesaṁ tiṇṇaṁ saṅkhatalakkhaṇānaṁ tīsu vedanābhūmīsu adukkhamasukhā vedanā uppādo saṅkhatalakkhaṇaṁ, saṅkhāradukkhatāya ca dukkhatā tayo saṅkhatalakkhaṇaṁ, sukhā vedanāya ca vipariṇāmadukkhatāya ca dukkhatāti aññathattaṁ saṅkhatalakkhaṇaṁ, dukkhāvedanā dukkhadukkhatā ca dukkhatā imamhi imesu navapadesu paṭhamakesu sattasu padesu soḷasasu padesu dukkhā pariyesitabbā, ekādasa dukkhatāya ca lakkhaṇaṁ niddese niddiṭṭhaṁ.

Pātubhāvalakkhaṇā jātiyā ca pātubhāvacutilakkhaṇo cutoti vitthārena pannarasapadāni kattabbāni, evaṁ sādhāraṇāni asādhāraṇāni ca sattasu dasasu padesu paññāsa tividhe ca sāsanappaṭṭhāne aṭṭhārasavidhesu ca suttādhiṭṭhānesu dasavidhesu ca suttavidheyyesu soḷasavidhesu ca hāresu ekavīsatividhāya ca pavicayavīmaṁsāyāti idaṁ desitaṁ.

Yathābhūtañca desitanti, ayaṁ vuccati desanāhāro.

Tattha katamo <b>vicayo hāro</b>?

“Padaṁ pañhā ca pucchā ca,

kiṁ pubbaṁ kiñca pacchimaṁ;

Anugīti sā ca vicayo,

hāro vicayoti niddiṭṭho”.

Padanti paṭhamaṁ padaṁ.

Tassa ko attho?

Yaṁ bhagavā puṭṭho āyasmatā ajitena taṁ gahetabbaṁ, katipadāni puṭṭhāni yathā kiṁ kenassu nivuto lokoti gāthā, imāni katipadāni cattāri iti visajjanāya pucchā.

Yattakehi padehi bhagavatā visajjitāni padāni iti pucchāya ca yā padānaṁ saṅkāsanā, idaṁ vuccati padanti.

Pañhāti imāni cattāri padāni.

Kati pañhā?

Eko vā dve vā taduttari vā imāni cattāri padāni eko pañho, atthānuparivatti byañjanaṁ hoti, sambahulānipi padāni ekamevatthaṁ pucchati.

Imāni cattāri padāni anuparivattīni taṁ byañjanena eko pañhova hoti.

Kenassu nivuto lokoti lokaṁ sandhāya pucchati, kenassu nappakāsati kissābhilepanaṁ brūsīti taṁyeva pucchati.

Kiṁsu tassa mahabbhayanti taṁyeva pucchati.

Evaṁ atthānuparivatti byañjanaṁ eko pañho hoti, so pañho catubbidho ekaṁsabyākaraṇīyo vibhajjabyākaraṇīyo paṭipucchābyākaraṇīyo ṭhapaniyoti.

Tattha cakkhu aniccanti ekaṁsabyākaraṇīyo, yaṁ aniccaṁ taṁ dukkhanti vibhajjabyākaraṇīyo, siyā aniccaṁ na cakkhu, yānipi āyatanāni ca na cakkhu, tānipi aniccanti na cakkhuyeva, ayaṁ vibhajjabyākaraṇīyo, yaṁ cakkhu taṁ cakkhundriyaṁ neti paṭipucchābyākaraṇīyo, taṁ cakkhu tathāgatoti ṭhapaniyo.

Aññatra cakkhunāti ṭhapaniyo pañho.

Idaṁ pañhaṁ bhagavā kiṁ pucchito, lokassa saṅkileso pucchito.

Kiṅkāraṇaṁ?

Tividho hi saṅkileso taṇhāsaṅkileso ca diṭṭhisaṅkileso ca duccaritasaṅkileso ca.

Tattha avijjāya nivutoti avijjaṁ dasseti, jappāti taṇhaṁ dasseti, mahabbhayanti akusalassa kammassa vipākaṁ dasseti, sotaṁ nāma sukhavedanīyassa kammassa dukkhavedanīyo vipāko bhavissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjatīti bhagavā visajjeti, catūhi yo padehi avijjāya nivuto lokoti …pe…

evaṁ vuccati.

Taduttari paṭipucchati, savanti sabbadhi sotāti gāthā, cattāri padāni pucchati taṁ bhagavā dvīhi padehi visajjeti.

“Yāni sotāni lokasmiṁ,

sati tesaṁ nivāraṇaṁ;

Sotānaṁ saṁvaraṁ brūmi,

paññāyete pidhīyare”.

Imāni cattāri padāni dvīhi padehi visajjeti.

Idaṁ padanti pucchito, tassa saṅkiliṭṭhassa lokassa vodānaṁ pucchito, sotāni cha taṇhākāyā bahulādhivacanena niddiṭṭhā bhavanti sabbehi āyatanehi.

Tāni sotāni kena nivāriyantīti pariyuṭṭhānapahānaṁ pucchati, kena sotā pidhīyareti anusayasamugghātaṁ pucchati.

Tattha bhagavā chasu dvāresu satiyā deseti, yo hi sampajāno viharati satidovārikena ca tassa indriyāni guttāni sambhavanti.

Tattha guttesu indriyesu yā yā vipassanā, sā sā tesaṁ tesaṁ sotānaṁ tassā ca avijjāya yo loko nivuto accantapahānāya saṁvattati.

Evaṁ sotāni pihitānipi bhavanti tato uttari pucchati.

Paññā ca sati ca nāmarūpassa kho tassa bhagavantaṁ puṭṭhumāgamma katthetaṁ upasammati imāni cattāri padāni bhagavā ekena padena visajjeti.

“Yametaṁ pañhaṁ apucchi,

Ajita taṁ vadāmi te;

…pe…

Viññāṇassa nirodhena,

Etthetaṁ upasammati”.

Iminā pañhena kiṁ pucchati?

Anupādisesanibbānadhātuṁ pucchati, taṁ bhagavā anupādisesāya nibbānadhātuyā visajjeti.

Tattha paṭhamena pañhena saṅkilesaṁ pucchati.

Dutiyena pañhena vodānaṁ pucchati.

Tatiyena pañhena sopādisesanibbānadhātuṁ pucchati.

Catutthena pañhena anupādisesanibbānadhātuṁ paṭipucchati tato uttari paṭipucchati.

“Ye ca saṅkhātadhammāse,

ye ca sekhā puthū idha;

Tesaṁ me nipako iriyaṁ,

puṭṭho pabrūhi mārisa”.

Imāni cattāri padāni pucchati.

Kati ca pana te pañhe saṅkhātadhammā ca arahantā sekkhā ca?

Kiṁ pubbaṁ kiñca pacchimanti ayamattho.

Tattha kataraṁ paṭhamaṁ pucchati, kataraṁ pacchā?

Arahantaṁ paṭhamaṁ pucchati.

Sekkhadhamme tattha kena padena saṅkhātadhammāti arahanto gahitā, puthūti sekkhā gahitā.

Tesaṁ me nipakoti sādhāraṇaṁ padaṁ bhagavantaṁ pucchati.

Tassa sādhāraṇāni ca asādhāraṇāni ca pañhesu pucchitabbāni.

Taṁ bhagavā visajjeti.

Na tathā puṭṭhaṁ, paṭhamaṁ puṭṭhaṁ, taṁ pucchā visajjeti.

Yaṁ pacchā pucchitaṁ paṭhamaṁ visajjeti.

Kiñca idaṁ pucchitaṁ visuddhānaṁ visujjhantānañca kā iriyāti idaṁ pucchi, taṁ kāmesu nābhigijjheyya.

Manasānāvilo siyāti pariyuṭṭhānāni vitakkena ca bhagavā nivāreti, dve pana vitakkaanāvilatāya pariyuṭṭhānaṁ, yathā nīvaraṇesu niddiṭṭhaṁ.

Kusalā sabbadhammesūti arahantaṁ visajjeti.

Kenassu tarati oghanti gāthā, imāni cattāri padāni.

Cattāroyeva pañhā.

Kiṅkāraṇaṁ, na hi ettha atthānuparivatti byañjanaṁ yathā paṭhamaṁ ajitapañhesu, tassa na ekaṁsena bahūni visajjanāni, bahukā pañhā, ekova na cāpi, sabbe pucchati, pubbe visajjito, yathā catuttho ajitapañhe, yaṁ ettha yathābhūtaṁ pariyesanāpadabandhena visajjanāyo evaṁ yathābhūtaṁ pariyesati.

Yo puna ettha yaṁ evaṁ pucchati tattha ayamākāro pucchanāyaṁ antojaṭā bahijaṭāti gāthā pucchitavisajjanāya maggitabbā.

Kathaṁ visajjitāti bhagavāti visajjeti?

Sīle patiṭṭhāya naro sapaññoti gāthā.

Tattha cittabhāvanāya samathā, paññābhāvanāya vipassanā.

Tattha evaṁ anumīyati, ye dhammā samathena ca vipassanāya ca pahīyanti, te ime antojaṭā bahijaṭā.

Tattha visajjanaṁ samathena rāgo pahīyati, vipassanāya avijjā.

Ajjhattavatthuko rāgo antojaṭā, bāhiravatthuko rāgo bahijaṭā.

Ajjhattavatthukā sakkāyadiṭṭhi, ayaṁ antojaṭā.

Ekasaṭṭhi diṭṭhigatāni ca bāhiravatthukāni bahijaṭā, yā hi ajjhattavatthukā yā diṭṭhibhāgiyena bhavissati, ayaṁ jaṭā.

Tathā saṅkhittena yā kāci ajjhattavatthukā taṇhā ca diṭṭhi ca, ayaṁ antojaṭā.

Yā kāci bāhiravatthukā taṇhā ca diṭṭhi ca, ayaṁ bahijaṭā.

Yathā devatā bhagavantaṁ pucchati “catucakkaṁ navadvāran”ti gāthā.

Tattha bhagavā visajjeti “chetvā naddhiṁ varattaṁ cā”ti gāthā, idaṁ bhagavā dukkhanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ visajjeti.

Imāya visajjanāya bhagavā anumīyati kilese ettha purimāya gāthāya niddisitabbena.

Taṁ hi catucakkanti cattāro vā hatthapādā.

Navadvāranti nava vaṇamukhāni.

Yathā catucakkanti cattāro upādānā, upādānappaccayā bhavo, upādānanirodhā bhavanirodho.

Navadvāranti nava mānavidhā, mānajātikāya hi dukkhaṁ seyyenamhi paraso tīṇi tikāni puṇṇaṁ.

Tikena saṁyuttaṁ hi pañcakāmaguṇiko rāgo.

Tattha naddhīti taṇhā visajjīyati.

Varattanti mānaṁ visajjeti, icchā lobho ca pāpakoti pañcakāmaguṇiko rāgo.

Tattha visamalobho pāpakoti niddisiyati samūlataṇhanti.

Aññāṇamūlakā taṇhāti aññāṇamūlakā taṇhā, taṇhāya ca diṭṭhiyā ca pahānaṁ.

Ye ca puna aññepi keci catucakkayogena teneva kāraṇena ca yujjanti, saṁsāragāmino dhammā sabbe niddisitabbā.

Tatthāyaṁ gāthā visajjanā pucchāya ca visajjanāya sameti.

Yaṁ yadi sandena atha saha byākaraṇena anugītiyaṁ ca so vicayoti bhagavā yattakāni padāni nikkhipati, tattakehi anugāyati.

Aṭṭhahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato bhikkhu dūteyyaṁ gantumarahati.

Imāni aṭṭha padāni nikkhittāni.

Chahi padehi bhagavā anugāyati.

“Yo ve na byathati patvā,

parisaṁ uggavādiniṁ;

Na ca hāpeti vacanaṁ,

na ca chādeti sāsanaṁ.

Asandiddhiṁ ca bhaṇati,

Pucchito na ca kuppati;

Sa ve tādisako bhikkhu,

Dūteyyaṁ gantumarahatī”ti.

Tattha pana bhagavā yattakāni padāni nikkhipati, tattakehi anugāyati.

Sattahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato kalyāṇamitto piyo garubhāvanīyoti vitthārena, idaṁ bhagavā sattahi padehi anugāyati.

Iti bahussutavā anugāyati, appatarakathaṁ padaṁ vā nikkhepo, bahussutavā nava padāni nikkhepo, appatarikā anugītiyā bahutarikā anugāyati.