巴利《小部》· 藏释

Viññāṇaṁ ekattāya paññattaṁ.

Parikkhāroti subhañca ārammaṇaṁ ayoniso manasikāro cetanā hetupaccayatāya paccayo.

Viññāṇassa patiṭṭhāno dhammo ārammaṇapaccayatāya paccayo.

Tassa manasikāro hetupaccayatāya paccayo.

Tattha katamo samāropano?

Idaṁ suttaṁ saññitaṁ tattha ceteti visajjanā iti niddisitabbā.

Tassa diṭṭhiyā viññāṇapaccayā nāmarūpaṁ yāva jarāmaraṇaṁ, ayaṁ samāropano.

Ārammaṇametaṁ na hoti viññāṇassa ṭhitiyā, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho, nāmarūpanirodhā yāva jarāmaraṇanirodho.

Tattha katamaṁ saṅkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṁ?

Ayaṁ loko santāpajāto yāva ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā bhavena bhavassa vippamokkhamāhaṁsu.

Saṅkilesabhāgiyaṁ upadhiṁ hi paṭicca dukkhamidaṁ sambhoti, yā tā pana taṇhā pahīyanti, bhavaṁ nābhinandatīti nibbedhassa nibbutassa bhikkhuno anupādāya punabbhavo na hoti.

Upaccagā sabbabhavāni tādīti asekkhabhāgiyaṁ.

Tattha santāpajātoti rāgajo santāpo dosajo mohajoti.

Tesaṁ sattānaṁ ṭhānaṁ dasseti.

Loko santāpajātoti phasso tividho sukhavedanīyo dukkhavedanīyo adukkhamasukhavedanīyo.

Tattha sukhavedanīyo phasso rāgasantāpo, dukkhavedanīyo dosasantāpo, adukkhamasukhavedanīyo mohasantāpo.

Yathā ca bhagavā āha paṭhamakassa valāhakassa gomagge yehi gahapatiputta rāgajehi dosajehi mohajehi santāpehi dukkhaṁ supati, te mama santāpā na santi.

Rogaṁ vadati attatoti tehi santāpehi santāpito tividhaṁ vipallāsaṁ paṭilabhati saññāvipallāsaṁ cittavipallāsaṁ diṭṭhivipallāsaṁ.

Tattha asubhe subhanti saññāvipallāso.

Dukkhe sukhanti cittavipallāso.

Anicce niccanti anattani attāti diṭṭhivipallāso.

Yathā cittassa vipallāso saññādiṭṭhite tividhā vitakkā—

cittavitakko vipallāso saññāvitakko vipallāso diṭṭhivitakko vipallāsopi.

Tattha avijjā vipallāso gocarā gatipateyyabhūmi, yathā hi taṁ sañjānāti yathā vijānāti yathā sañjānāti ca vijānāti ca.

Yathā khanti ceteti ime cattāro vipallāsā sattā yehi catubbidhaṁ attabhāvavatthuṁ rogabhūtaṁ gaṇḍabhūtaṁ “attā”ti vadanti.

Rogaṁ vadati attatoti ayaṁ āvaṭṭo.

Yena yena hi maññati tato taṁ hoti aññathāti subhanti maññati na tathā hoti.

Evaṁ sukhanti niccaṁ attāti so aññathā bhavameva santaṁ anāgataṁ bhavaṁ patthayati, tena vuccati “bhavarāgo”ti.

Bhavamevābhinandati, yaṁ abhinandati, taṁ dukkhanti pañcakkhandhe niddisiyati.

Yañca tappaccayā sokaparidevadukkhaṁ tassa hi bhāvessati.

Ettāvatā saṅkileso hoti.

Pahānatthaṁ kho pana brahmacariyaṁ vussati.

Tiṇṇaṁ santāpānaṁ chandarāgavinayo hoti.

Upadhiṁ hi paṭicca dukkhamidaṁ bhavatīti ye bhavamevābhinandanti yassa bhāvessati, taṁ dukkhaṁ tassa dukkhassa pahānamāha.

Sabbaso upādānañca yaṁ natthi dukkhassa sambhavoti cattāro vipallāsā yathā niddiṭṭhaupādānamāha.

Tassa paṭhamo vipallāso kāmupādānaṁ, dutiyaṁ diṭṭhupādānaṁ, tatiyaṁ sīlabbatupādānaṁ, catutthaṁ attavādupādānaṁ, tesaṁ yo khayo natthi dukkhassa sambhavo upadhi nidānaṁ dukkhanirodhamāha.

Evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya passato vibhavataṇhā na hoti.

Vibhavaṁ nābhinandatīti dassanabhūmiṁ manteti sabbaso taṇhakkhayaṁ nibbānanti dve vimuttiyo katheti rāgavirāgañca avijjāvirāgañca.

Tassa bhikkhunoti anupādisesanibbānadhātuṁ manteti.

Ayaṁ suttassa atthaniddeso.

Tattha katamo vicayo?

Yassa yattha pariḷāheti tassa pariḍayhantassa so yathābhūtaṁ natthi nibbindati ca, ayaṁ vicayo ca yutti ca.

Padaṭṭhāno rāgajo pariḷāho sukhindriyassa domanassindriyassa ca padaṭṭhānaṁ.

Dosajo pariḷāho sukhindriyassa domanassindriyassa ca padaṭṭhānaṁ.

Mohajo pariḷāho upekkhindriyassa domanassindriyassa ca padaṭṭhānaṁ.

Tattha katamo lakkhaṇo hāro?

Phassapareto vedanāpareto saññāparetopi saṅkhāraparetopi yena yena maññati yadi subhanimittena yadi sukhanimittena yadi niccanimittena yadi attanimittena asubhe subhanti maññati, evaṁ sabbaṁ rāgaje pariḷāhe vutte cattāro pariḷāhā vuttā bhavanti.

Rāgajo dosajo mohajo diṭṭhijo ca rāgaṁ vadāmīti attato vadati.

Sabbāni pannarasa padāni aniccaṁ dukkhanti.

Tattha katamo catubyūho?

Idha sutte bhagavato ko adhippāyo?

Ye pariḷāhena na acchanti te bhavaṁ nābhinandanti.

Ye bhavaṁ nābhinandanti, te parinibbāyissanti.

Ayaṁ adhippāyo.

Tattha katamo āvaṭṭo?

Saṅkilesabhāgiyena dukkhañca samudayañca niddisati.

Nibbedhabhāgiyena maggañca nirodhañca.

Tattha katamā vibhatti?

Santāpajāto rogajāto rogaṁ vadati attato taṁ na ekaṁsena hoti amanasikārā santāpajāto kho na ca rogaṁ attato vadati.

Tattha katamo parivattano?

Pakkhapaṭipakkhanidassanatthaṁ bhūmi parivattanāya.

Tattha katamo vevacano hāro?

Rogañca attato vadati sallaṁ attato vadati.

Pannarasa padāni sabbāni vattabbāni.

Tattha katamā paññatti?

Santāpajātoti domanassapadaṭṭhānaṁ.

Sabbe vacanapaññattiyā paññapeti.

Rogaṁ vadati attato vipallāso saṅkilesapaññattiyā paññapeti.

Yaṁ nābhinandati, taṁ dukkhanti vipallāsanikkhepapaññattiyā paññattā.

Te akatasattā lokā majjhena vemattatāya paññattā.

Tattha katamo otaraṇo?

Santāpajātoti tīṇi akusalamūlāni, te saṅkhārā saṅkhārakkhandhapariyāpannā, dhātūsu dhammadhātu, āyatanesu dhammāyatanaṁ.

Indriyesu itthindriyaṁ purisindriyañca padaṭṭhānaṁ.

Tattha katamo sodhano?

Suddho suttassa ārambho.

Tattha katamo adhiṭṭhāno hāro?

Pariḷāhoti ye sattā lokā ekattapaññattiyā paññattā, te akatasattā lokā majjhena vemattatāya paññattā.

Tattha katamo parikkhāro?

Santāpajātoti ayoniso manasikāro hetu, vipallāsañca paccayo.

Tattha dvīhi dhammehi attā abhiniviṭṭhā cittañca cetasikañca dhamme ubhayāni tassa viparītena parāmasato.

Aparo pariyāyo, cetasikehi dhammehi attasaññā anattasaññā samugghāteti.

Aparo pariyāyo.

Aniccasaññā cetasikesu dhammesu, na tu attasaññā.

Idaṁ vuccati cittanti vā manoti vā viññāṇanti vā idaṁ dīgharattaṁ abbhuggataṁ etaṁ mama, esohamasmi, eso me attāti.

Tattha cetasikā dhammānupassanā esāpi dhammasaññā.

Tassa ko hetu, ko paccayo?

Ahaṅkāro hetu, mamaṅkāro paccayo.

Tattha katamo samāropano?

Ayaṁ loko santāpajātoti akusalaṁ manteti viññāṇaṁ nāmarūpassa paccayo yāva jarāmaraṇanti, ayaṁ samāropano.

Evametaṁ yathābhūtaṁ, sammappaññāya passati akusalamūlānaṁ pahānaṁ.

Tattha avijjānirodho avijjānirodhā yāva jarāmaraṇanirodho, ayaṁ samāropano.

Cattāro puggalā—

anusotagāmī paṭisotagāmī ṭhitatto, tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇoti.

Tattha yo anusotagāmī ayaṁ kāme sevati.

Pāpañca kammaṁ karoti yāva kāme paṭisevati.

Idaṁ lobho akusalamūlaṁ, soyeva taṇhā, so tehi kāmehi vuyhati anusotagāmīti vuccati.

Yo puggalo tāhi gamito tappaccayā tassa hetu akusalakammaṁ karoti kāyena ca vācāya ca, ayaṁ vuccati pāpakammaṁ karotīti.

Tassa tīṇi sotāni sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāso.

Imehi tīhi sotehi tividhadhātuyaṁ uppajjati kāmadhātuyaṁ rūpadhātuyaṁ arūpadhātuyaṁ.

Tena paṭipakkhena yo kāme na paṭisevati.

Yo sīlavataṁ na parāmasati.

Yo sakkāyadiṭṭhīnaṁ pahānāya kāmesu yathābhūtaṁ ādīnavaṁ passati.

Yena ca te dhamme paṭisevati.

Yañca tappaccayā tiṭṭhati brāhmaṇoti arahaṁ kira.

Tattha arahaṁ tassa pāraṅgato hoti, pāraṅgatassa thale tiṭṭhati sopādisesā nibbānadhātu.

Anusotagāminīti dassanappahātabbānaṁ saṁyojanānaṁ appahānamāha.

Paṭisotagāminīti phale diṭṭhekaṭṭhānañca kilesānaṁ pahānamāha, ṭhitattena pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ pahānamāha.

Tattha anusotagāminā maggarūpimāha.

Paṭisotagāminā ṭhitattena ca maggamitimāha.

Pāraṅgatena sāvakā asekkhā ca sammāsambuddhā ca vuttā.

Anusotagāminā sakkāyasamudayagāminiṁ paṭipadamāha.

Paṭisotagāminā ṭhitattena sakkāyanirodhagāminiṁ paṭipadamāha.

Pāraṅgatena dasa asekkhā arahantā dhammā vuttā.

Ayaṁ suttattho.

Tattha katamā desanā?

Imasmiṁ hi sutte cattāri ariyasaccāni desitāni.

Tedhātukalokasamatikkamanañca.

Tattha katamo vicayo hāro?

Yo kāme paṭisevati pāpaṁ kareyyāti yo ca kāme na paṭisevati so pāpakammaṁ na kareyyāti yo ca imehi dvīhi bhūmīhi uttiṇṇo pāraṅgatoti yā vīmaṁsā ayaṁ vicayo.

Yuttīti yujjati suttesu, nāyujjatīti yā vīmaṁsāya, ayaṁ yutti.