巴利《小部》· 藏释

Yo ca ahaṅkāro na paviddhoyaṁ panassa evaṁ hoti.

Kadāsu nāmāhaṁ taṁ santaṁ āyatanaṁ sacchikatvā upasampajja viharissāmi, yaṁ ariyā santaṁ āyatanaṁ upasampajja viharissantīti, ayaṁ abhijjhā na ca taṁ nīvaraṇaṁ.

Atthi pana arahato kāyakilesamiddhañca okkamati na ca taṁ nīvaraṇaṁ tassa thinamiddhaṁ nīvaraṇanti.

Na ekaṁsena.

Ayaṁ vibhattihāro.

Parivattanoti pañca nīvaraṇā pañcaṅgikena jhānena pahānaṁ gacchanti.

Ayaṁ tesaṁ paṭipakkho nīvaraṇo asukassa pahīnāti na aññānuminitabbaṁ, paramatthamajjhattaṁ, ayaṁ parivattanā.

Tattha katamo vevacano?

Kāmacchando chandarāgo pemaṁ nikantīti vevacanaṁ.

Nīvaraṇaṁ chadanaṁ upakkileso pariyuṭṭhānanti vevacanaṁ.

Paññattīti avijjāpaccayā kiccapaññattiyā paññatti, byāpādo vikkhepapaññattiyā paññatti, thinamiddhaṁ asamugghātapaññattiyā paññatti.

Evaṁ sabbepi ete pañca nīvaraṇā imamhi sutte vikkhepapaññattiyā paññatti.

Tattha katamo otaraṇo?

Ime pañca nīvaraṇā avijjā ca taṇhā ca tattha avijjāmūlā nīvaraṇā.

Yā taṇhā ime saṅkhārā, te avijjāpaccayā ime dve dhammā pañcasu khandhesu saṅkhārakkhandhapariyāpannā, āyatanesu dhammāyatanaṁ, dhātūsu dhammadhātu, indriyesu imesaṁ dhammānaṁ padaṭṭhānaṁ sukhindriyassa ca somanassindriyassa ca itthindriyassa ca purisindriyassa ca.

Tattha katamo sodhano hāro?

Idaṁ suttaṁ yathā ārabbha nikkhittaṁ so attho bhāsito imehi pañcahi padehi.

Tattha kāmacchando ca byāpādo ca vicikicchā ca na ekattatāya paññattā, kāmāti na ekattatāya paññattā, atha khalu vemattatāya paññattā.

Ayaṁ adhiṭṭhāno hāro.

Tattha katamo parikkhāro?

Kāmacchandassa ayoniso manasikāro subhārammaṇapaccayo;

subhanimittañca hetu.

Byāpādassa ayoniso manasikāro āghātavatthūni ca paccayo;

paṭighānusayo hetu.

Thinamiddhassa paṭisaṁhāro paccayo;

pavattiyā kilamathā calanā tañca hetu.

Uddhaccakukkuccassa rajanīyaṁ ārammaṇiyaṁ assādiyākindriyaṁ tāva aparipuṇṇañca ñāṇaṁ paccayo;

kāmasaññā ca diṭṭhianusayo ca hetu.

Vicikicchāya nava mānavidhā ārammaṇaṁ mānānusayo, sova paccayo;

vicikicchānusayo hetu.

Ete pañca dhammā sahetu sappaccayā uppajjanti.

Tattha katamo samāropano hāro?

Ime pañca nīvaraṇā cattāropi ete āsavā gaṇḍāpi ete sallāpi ete upādānāni ete.

Tesu eva bāhiresu dhammesu saṅkilesabhāgiyaṁ suttanti paññattiṁ gacchati.

Ayaṁ samāropano hāro.

Niddiṭṭhaṁ saṅkilesikabhāgiyaṁ suttaṁ.

Manopubbaṅgamā dhammāti gāthā.

Tattha katamo desanā hāro?

Imamhi sutte ko attho khandhavavatthānena viññāṇakkhandhaṁ deseti, dhātuvavatthānena manoviññāṇadhātuṁ, āyatanavavatthānena manāyatanaṁ, indriyavavatthānena manindriyaṁ.

Tassa kiṁ pubbaṅgamā dhammā?

Saṅkhittena cha dhammā pubbaṅgamā dhammā kusalamūlāni ca akusalamūlāni ca animittaṁ imamhi sutte kusalamūlaṁ desitaṁ.

Tattha katamā manopubbaṅgamā dhammā?

Mano tesaṁ pubbaṅgamaṁ, yathāpi balassa rājā pubbaṅgamo, evameva dhammānaṁ manopubbaṅgamā.

Tattha tividhānaṁ pubbaṅgamānaṁ nekkhammacchandena abyāpādacchandena avihiṁsāchandena.

Alobhassa nekkhammacchandena pubbaṅgamā.

Adosassa abyāpādacchandena pubbaṅgamā.

Amohassa avihiṁsāchandena pubbaṅgamā.

Tattha <b>manoseṭṭhā</b>ti manasā ime dhammā ussaṭā manena vā nimmitā.

Manova imesaṁ dhammānaṁ seṭṭhoti manova imesaṁ dhammānaṁ seṭṭhajeṭṭhoti manova imesaṁ dhammānaṁ ādhipaccaṁ karotīti manoseṭṭhā.

<b>Manojavā</b>ti yattha mano gacchati.

Tattha ime dhammā gacchantīti manojavā.

Yathā vāto sīghaṁ gacchati añño vā koci sīghaṁ gāmako vuccate vātajavoti pakkhigāmikoti, evameva ime dhammā manena sampajāyamānā gacchanti, tattha ime dhammā gacchantīti manojavāti.

Te tividhā chandasamudānitā anāvilatā ca saṅkappo.

Sattavidhā ca kāyikaṁ sucaritaṁ vācasikaṁ sucaritaṁ, te dasa kusalakammapathā.

Tattha <b>manasā ce pasannenā</b>ti manokammaṁ.

<b>Bhāsati vā</b>ti vacīkammaṁ.

<b>Karoti vā</b>ti kāyakammaṁ.

Imehi imasmiṁ sutte dasa kusalakammapathā paramāpi santā sīlavatā paramā.

So bhavati vivattiyaṁ na lokaniyyānāya vāsanābhāgiyaṁ suttaṁ bhavati.

Ayaṁ desanā.

Tattha katamo vicayo hāro?

Manopubbaṅgamā dhammāti kusalamūlāni ca aṭṭhaṅgasammattāni.

Idaṁ suttaṁ.

Yuttīti dasannaṁ kusalakammapathānaṁ yo vipāko, so sukhavedanīyo abyāpādassaṅgamāno.

<b>Chāyāva anapāyinī</b>ti anugacchati atthi esā yutti.

Padaṭṭhānanti aṭṭhārasannaṁ manopavicārānaṁ padaṭṭhānaṁ.

Manopubbaṅgamā dhammāti sabbakusalapakkhassa ime dhammā padaṭṭhānaṁ.

<b>Manasā ce pasannenā</b>ti yo cetaso pasādo, idaṁ saddhindriyassa padaṭṭhānaṁ.

<b>Bhāsati vā</b>ti sammāvācāya.

<b>Karoti vā</b>ti sammākammantassa ca sammāvāyāmassa ca padaṭṭhānaṁ.

Lakkhaṇoti iti pubbaṅgamā dhammāti vedanāpubbaṅgamāpi ete, saññāpubbaṅgamāpi ete, saṅkhārapubbaṅgamāpi ete.

Ye keci dhammā sahajātā sabbe pubbaṅgamā etesaṁ dhammānaṁ.

<b>Tato naṁ sukhamanvetī</b>ti somanassamapi naṁ anveti yaṁ susukhacchāyā tadāpi naṁ sukhaṁ tadapi anveti.

Tattha katamo catubyūho hāro?

Manopubbaṅgamāti na idaṁ ekādivacanaṁ.

Kiṁ kāraṇā?

Sabbeyeva ime chaviññāṇakāyā, imamhi bhagavato ko adhippāyo?

Ye sukhena atthikā, te manaṁ pasādentīti ayaṁ imamhi sutte bhagavato adhippāyo.

Attho pubbeyeva niddiṭṭho.

Yāni hi kusalamūlāni, tāni aṭṭhānisaṁsamattā hetu, ayaṁ aṭṭhaṅgiko maggo.

Dasa ṭhānāni desanāhetūni desanāpaccayā niddesanā ca.

Tattha yaṁ maññe dukkhena saha nāmarūpaṁ viññāṇasaccanti aṅgena kusalamūlaṁ pahīyati, ayaṁ appahīnabhūmiyaṁ samudayo.

Yaṁ tesaṁ pahānā, ayaṁ nirodho.

Imāni cattāri saccāni.

Ayaṁ āvaṭṭo hāro.

Vibhattīti—

“Manopubbaṅgamā dhammā,

Manoseṭṭhā manojavā;

Manasā ce pasannena,

Bhāsati vā karoti vā;

Tato naṁ sukhamanveti,

Chāyāva anapāyinī”ti.

Taṁ na ekaṁsena samaṇassa vā brāhmaṇassa vā pana hoti.

Tassa vā micchādiṭṭhikassa sakasatthe cittaṁ pasādeti, tena ca pasannena cittena bhāsati byākaroti na taṁ sukhamanveti na chāyāva anugāminī, dukkhameva taṁ anveti.

Yathā vahantaṁ cakkaṁ padamanveti, idaṁ taṁ vibhajjabyākaraṇīyaṁ.

Manasā ce pasannena kāyakammaṁ vacīkammaṁ sukhavedanīyanti samaggate sukhavedanīyaṁ micchaggate dukkhavedanīyaṁ, ayaṁ vibhatti.

Tattha katamo parivattano hāro?

Manopubbaṅgamā dhammāti yaṁ manasā paduṭṭhena bhāsati vā karoti vā dukkhamassānugāminī, etāniyeva dve suttāni bhāsitāni esa eva ca paṭipakkho.

Vevacananti yadidaṁ mano cittaṁ viññāṇaṁ manindriyaṁ manoviññāṇadhātu.

Paññattīti manopubbaṅgamā dhammāti ayaṁ mano kiñci paññattiyā paññattaṁ.

Dhammāti kusalakammapathapaññattiyā paññattaṁ.

Manoseṭṭhāti visiṭṭhapaññattiyā paññattaṁ.

Manojavāti sahapaññattiyā paññattaṁ.

Cittanti nekkhammapaññattiyā paññattaṁ.

Manasā ce pasannenāti saddhindriyapaññattiyā paññattaṁ.

Manasā ce pasannenāti anāvilasaṅkappadutiyajjhānapaññattiyā paññattaṁ.

Manasā ce pasannenāti assaddhānaṁ paṭipakkhapaññattiyā paññattaṁ.

Bhāsati vāti sammāvācāpaññattiyā paññattaṁ.

Karoti vāti sammākammantapaññattiyā paññattaṁ.

Tato naṁ sukhamanvetīti jhānasamādhānaṁ.

Indriyesu manindriyaṁ.

Paṭiccasamuppāde viññāṇaṁ.

Manopubbaṅgamā dhammāti mettā ca mudutā ca jhānesu dutiyaṁ jhānaṁ tatiyañca.

Khandhesu saṅkhārakkhandhapariyāpanno.

Dhātūsu dhammadhātu, āyatanesu dhammāyatanaṁ.

Yaṁ kusalaṁ indriyesu sukhindriyañca somanassindriyañca padaṭṭhānaṁ.

Imesaṁ dhammānaṁ paṭiccasamuppannānaṁ phassapaccayā sukhavedanīyo phasso sukhavedanā manopavicāresu somanassavicāro chattiṁsesu paṭhamapadesu cha somanassanekkhammassitā.

Iti ayaṁ otaraṇo hāro.

Tattha katamo sodhano hāro?

Yaṁ atthaṁ ārabbha idaṁ suttaṁ bhāsitaṁ.