上座部《分别论》（巴利原文）

Vibhaṅga

Khandhavibhaṅga

1. Suttantabhājanīya

Namo tassa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa.

Pañcakkhandhā—

rūpakkhandho, vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho.

1.1. Rūpakkhandha

Tattha katamo rūpakkhandho?

Yaṁ kiñci rūpaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ ajjhattaṁ vā bahiddhā vā oḷārikaṁ vā sukhumaṁ vā hīnaṁ vā paṇītaṁ vā yaṁ dūre santike vā, tadekajjhaṁ abhisaññūhitvā abhisaṅkhipitvā—

ayaṁ vuccati rūpakkhandho.

Tattha katamaṁ rūpaṁ atītaṁ?

Yaṁ rūpaṁ atītaṁ niruddhaṁ vigataṁ vipariṇataṁ atthaṅgataṁ abbhatthaṅgataṁ uppajjitvā vigataṁ atītaṁ atītaṁsena saṅgahitaṁ, cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṁ upādāyarūpaṁ—

idaṁ vuccati rūpaṁ atītaṁ.

Tattha katamaṁ rūpaṁ anāgataṁ?

Yaṁ rūpaṁ ajātaṁ abhūtaṁ asañjātaṁ anibbattaṁ anabhinibbattaṁ apātubhūtaṁ anuppannaṁ asamuppannaṁ anuṭṭhitaṁ asamuṭṭhitaṁ anāgataṁ anāgataṁsena saṅgahitaṁ, cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṁ upādāyarūpaṁ—

idaṁ vuccati rūpaṁ anāgataṁ.

Tattha katamaṁ rūpaṁ paccuppannaṁ?

Yaṁ rūpaṁ jātaṁ bhūtaṁ sañjātaṁ nibbattaṁ abhinibbattaṁ pātubhūtaṁ uppannaṁ samuppannaṁ uṭṭhitaṁ samuṭṭhitaṁ paccuppannaṁ paccuppannaṁsena saṅgahitaṁ, cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṁ upādāyarūpaṁ—

idaṁ vuccati rūpaṁ paccuppannaṁ.

Tattha katamaṁ rūpaṁ ajjhattaṁ?

Yaṁ rūpaṁ tesaṁ tesaṁ sattānaṁ ajjhattaṁ paccattaṁ niyakaṁ pāṭipuggalikaṁ upādinnaṁ, cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṁ upādāyarūpaṁ—

idaṁ vuccati rūpaṁ ajjhattaṁ.

Tattha katamaṁ rūpaṁ bahiddhā?

Yaṁ rūpaṁ tesaṁ tesaṁ parasattānaṁ parapuggalānaṁ ajjhattaṁ paccattaṁ niyakaṁ pāṭipuggalikaṁ upādinnaṁ, cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṁ upādāyarūpaṁ—

idaṁ vuccati rūpaṁ bahiddhā.

Tattha katamaṁ rūpaṁ oḷārikaṁ?

Cakkhāyatanaṁ …pe… phoṭṭhabbāyatanaṁ—

idaṁ vuccati rūpaṁ oḷārikaṁ.

Tattha katamaṁ rūpaṁ sukhumaṁ?

Itthindriyaṁ …pe…

kabaḷīkāro āhāro—

idaṁ vuccati rūpaṁ sukhumaṁ.

Tattha katamaṁ rūpaṁ hīnaṁ?

Yaṁ rūpaṁ tesaṁ tesaṁ sattānaṁ uññātaṁ avaññātaṁ hīḷitaṁ paribhūtaṁ acittīkataṁ hīnaṁ hīnamataṁ hīnasammataṁ aniṭṭhaṁ akantaṁ amanāpaṁ, rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā—

idaṁ vuccati rūpaṁ hīnaṁ.

Tattha katamaṁ rūpaṁ paṇītaṁ?

Yaṁ rūpaṁ tesaṁ tesaṁ sattānaṁ anuññātaṁ anavaññātaṁ ahīḷitaṁ aparibhūtaṁ cittīkataṁ paṇītaṁ paṇītamataṁ paṇītasammataṁ iṭṭhaṁ kantaṁ manāpaṁ, rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā—

idaṁ vuccati rūpaṁ paṇītaṁ.

Taṁ taṁ vā pana rūpaṁ upādāyupādāya rūpaṁ hīnaṁ paṇītaṁ daṭṭhabbaṁ.

Tattha katamaṁ rūpaṁ dūre?

Itthindriyaṁ …pe… kabaḷīkāro āhāro, yaṁ vā panaññampi atthi rūpaṁ anāsanne anupakaṭṭhe dūre asantike—

idaṁ vuccati rūpaṁ dūre.

Tattha katamaṁ rūpaṁ santike?

Cakkhāyatanaṁ …pe… phoṭṭhabbāyatanaṁ, yaṁ vā panaññampi atthi rūpaṁ āsanne upakaṭṭhe avidūre santike—

idaṁ vuccati rūpaṁ santike.

Taṁ taṁ vā pana rūpaṁ upādāyupādāya rūpaṁ dūre santike daṭṭhabbaṁ.

1.2. Vedanākkhandha

Tattha katamo vedanākkhandho?

Yā kāci vedanā atītānāgatapaccuppannā ajjhattā vā bahiddhā vā oḷārikā vā sukhumā vā hīnā vā paṇītā vā yā dūre santike vā, tadekajjhaṁ abhisaññūhitvā abhisaṅkhipitvā—

ayaṁ vuccati vedanākkhandho.

Tattha katamā vedanā atītā?

Yā vedanā atītā niruddhā vigatā vipariṇatā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā uppajjitvā vigatā atītā atītaṁsena saṅgahitā, sukhā vedanā dukkhā vedanā adukkhamasukhā vedanā—

ayaṁ vuccati vedanā atītā.

Tattha katamā vedanā anāgatā?

Yā vedanā ajātā abhūtā asañjātā anibbattā anabhinibbattā apātubhūtā anuppannā asamuppannā anuṭṭhitā asamuṭṭhitā anāgatā anāgataṁsena saṅgahitā, sukhā vedanā dukkhā vedanā adukkhamasukhā vedanā—

ayaṁ vuccati vedanā anāgatā.

Tattha katamā vedanā paccuppannā?

Yā vedanā jātā bhūtā sañjātā nibbattā abhinibbattā pātubhūtā uppannā samuppannā uṭṭhitā samuṭṭhitā paccuppannā paccuppannaṁsena saṅgahitā, sukhā vedanā dukkhā vedanā adukkhamasukhā vedanā—

ayaṁ vuccati vedanā paccuppannā.

Tattha katamā vedanā ajjhattā?

Yā vedanā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ ajjhattaṁ paccattaṁ niyakā pāṭipuggalikā upādinnā, sukhā vedanā dukkhā vedanā adukkhamasukhā vedanā—

ayaṁ vuccati vedanā ajjhattā.

Tattha katamā vedanā bahiddhā?

Yā vedanā tesaṁ tesaṁ parasattānaṁ parapuggalānaṁ ajjhattaṁ paccattaṁ niyakā pāṭipuggalikā upādinnā, sukhā vedanā dukkhā vedanā adukkhamasukhā vedanā—

ayaṁ vuccati vedanā bahiddhā.

Tattha katamā vedanā oḷārikā sukhumā?

Akusalā vedanā oḷārikā, kusalābyākatā vedanā sukhumā.

Kusalākusalā vedanā oḷārikā, abyākatā vedanā sukhumā.

Dukkhā vedanā oḷārikā, sukhā ca adukkhamasukhā ca vedanā sukhumā.

Sukhadukkhā vedanā oḷārikā, adukkhamasukhā vedanā sukhumā.

Asamāpannassa vedanā oḷārikā, samāpannassa vedanā sukhumā.

Sāsavā vedanā oḷārikā, anāsavā vedanā sukhumā.

Taṁ taṁ vā pana vedanaṁ upādāyupādāya vedanā oḷārikā sukhumā daṭṭhabbā.

Tattha katamā vedanā hīnā paṇītā?

Akusalā vedanā hīnā, kusalābyākatā vedanā paṇītā.

Kusalākusalā vedanā hīnā, abyākatā vedanā paṇītā.

Dukkhā vedanā hīnā, sukhā ca adukkhamasukhā ca vedanā paṇītā.

Sukhadukkhā vedanā hīnā, adukkhamasukhā vedanā paṇītā.

Asamāpannassa vedanā hīnā, samāpannassa vedanā paṇītā.

Sāsavā vedanā hīnā, anāsavā vedanā paṇītā.

Taṁ taṁ vā pana vedanaṁ upādāyupādāya vedanā hīnā paṇītā daṭṭhabbā.

Tattha katamā vedanā dūre?

Akusalā vedanā kusalābyākatāhi vedanāhi dūre;

kusalābyākatā vedanā akusalāya vedanāya dūre;

kusalā vedanā akusalābyākatāhi vedanāhi dūre;

akusalābyākatā vedanā kusalāya vedanāya dūre;

abyākatā vedanā kusalākusalāhi vedanāhi dūre;

kusalākusalā vedanā abyākatāya vedanāya dūre.

Dukkhā vedanā sukhāya ca adukkhamasukhāya ca vedanāhi dūre;

sukhā ca adukkhamasukhā ca vedanā dukkhāya vedanāya dūre;

sukhā vedanā dukkhāya ca adukkhamasukhāya ca vedanāhi dūre;

dukkhā ca adukkhamasukhā ca vedanā sukhāya vedanāya dūre;

adukkhamasukhā vedanā sukhadukkhāhi vedanāhi dūre;

sukhadukkhā vedanā adukkhamasukhāya vedanāya dūre.

Asamāpannassa vedanā samāpannassa vedanāya dūre;

samāpannassa vedanā asamāpannassa vedanāya dūre.

Sāsavā vedanā anāsavāya vedanāya dūre;

anāsavā vedanā sāsavāya vedanāya dūre—

ayaṁ vuccati vedanā dūre.

Tattha katamā vedanā santike?

Akusalā vedanā akusalāya vedanāya santike;

kusalā vedanā kusalāya vedanāya santike;

abyākatā vedanā abyākatāya vedanāya santike.

Dukkhā vedanā dukkhāya vedanāya santike;

sukhā vedanā sukhāya vedanāya santike;

adukkhamasukhā vedanā adukkhamasukhāya vedanāya santike.

Asamāpannassa vedanā asamāpannassa vedanāya santike;

samāpannassa vedanā samāpannassa vedanāya santike.

Sāsavā vedanā sāsavāya vedanāya santike;

anāsavā vedanā anāsavāya vedanāya santike.

Ayaṁ vuccati vedanā santike.

Taṁ taṁ vā pana vedanaṁ upādāyupādāya vedanā dūre santike daṭṭhabbā.

1.3. Saññākkhandha

Tattha katamo saññākkhandho?

Yā kāci saññā atītānāgatapaccuppannā ajjhattā vā bahiddhā vā oḷārikā vā sukhumā vā hīnā vā paṇītā vā yā dūre santike vā tadekajjhaṁ abhisaññūhitvā abhisaṅkhipitvā—

ayaṁ vuccati saññākkhandho.

Tattha katamā saññā atītā?

Yā saññā atītā niruddhā vigatā vipariṇatā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā uppajjitvā vigatā atītā atītaṁsena saṅgahitā, cakkhusamphassajā saññā sotasamphassajā saññā ghānasamphassajā saññā jivhāsamphassajā saññā kāyasamphassajā saññā manosamphassajā saññā—

ayaṁ vuccati saññā atītā.

Tattha katamā saññā anāgatā?