上座部《分别论》（巴利原文）

“Sato sampajāno”ti.

Tattha katamā sati?

Yā sati anussati …pe… sammāsati—

ayaṁ vuccati “sati”.

Tattha katamaṁ sampajaññaṁ?

Yā paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi—

idaṁ vuccati “sampajaññaṁ”.

Iti imāya ca satiyā iminā ca sampajaññena upeto hoti …pe… samannāgato.

Tena vuccati “sato sampajāno”ti.

“Thinamiddhā cittaṁ parisodhetī”ti.

Atthi thinaṁ, atthi middhaṁ.

Tattha katamaṁ thinaṁ …pe…

idaṁ vuccati “thinaṁ”.

Tattha katamaṁ middhaṁ …pe…

idaṁ vuccati “middhaṁ”.

Tattha katamaṁ cittaṁ …pe…

idaṁ vuccati “cittaṁ”.

Idaṁ cittaṁ imamhā thinamiddhā sodheti visodheti parisodheti moceti vimoceti parimoceti.

Tena vuccati “thinamiddhā cittaṁ parisodhetī”ti.

“Uddhaccakukkuccaṁ pahāyā”ti atthi uddhaccaṁ, atthi kukkuccaṁ.

Tattha katamaṁ uddhaccaṁ?

Yaṁ cittassa uddhaccaṁ avūpasamo cetaso vikkhepo bhantattaṁ cittassa—

idaṁ vuccati “uddhaccaṁ”.

Tattha katamaṁ kukkuccaṁ?

Akappiye kappiyasaññitā, kappiye akappiyasaññitā, avajje vajjasaññitā, vajje avajjasaññitā, yaṁ evarūpaṁ kukkuccaṁ kukkuccāyanā kukkuccāyitattaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekhā—

idaṁ vuccati “kukkuccaṁ”.

Iti idañca uddhaccaṁ idañca kukkuccaṁ santā honti samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā.

Tena vuccati “uddhaccakukkuccaṁ pahāyā”ti.

“Anuddhato”ti tassa uddhaccakukkuccassa cattattā vantattā muttattā pahīnattā paṭinissaṭṭhattā pahīnapaṭinissaṭṭhattā.

Tena vuccati “anuddhato”ti.

“Viharatī”ti …pe…

tena vuccati “viharatī”ti.

(…)

“Vūpasantacitto”ti.

Tattha katamaṁ cittaṁ?

Yaṁ cittaṁ mano mānasaṁ …pe… tajjāmanoviññāṇadhātu—

idaṁ vuccati “cittaṁ”.

Idaṁ cittaṁ ajjhattaṁ santaṁ hoti samitaṁ vūpasantaṁ.

Tena vuccati “ajjhattaṁ vūpasantacitto”ti.

“Uddhaccakukkuccā cittaṁ parisodhetī”ti atthi uddhaccaṁ, atthi kukkuccaṁ.

Tattha katamaṁ uddhaccaṁ?

Yaṁ cittassa uddhaccaṁ avūpasamo cetaso vikkhepo bhantattaṁ cittassa—

idaṁ vuccati “uddhaccaṁ”.

Tattha katamaṁ kukkuccaṁ …pe…

idaṁ vuccati “kukkuccaṁ”.

Tattha katamaṁ cittaṁ …pe…

idaṁ vuccati “cittaṁ”.

Idaṁ cittaṁ imamhā uddhaccakukkuccā sodheti visodheti parisodheti moceti vimoceti parimoceti.

Tena vuccati “uddhaccakukkuccā cittaṁ parisodhetī”ti.

“Vicikicchaṁ pahāyā”ti, tattha katamā vicikicchā?

Yā kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṁ vimati vicikicchā dveḷhakaṁ dvidhāpatho saṁsayo anekaṁsaggāho āsappanā parisappanā apariyogāhaṇā chambhitattaṁ cittassa manovilekho—

ayaṁ vuccati “vicikicchā”.

Ayaṁ vicikicchā santā hoti samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā.

Tena vuccati “vicikicchaṁ pahāyā”ti.

“Tiṇṇavicikiccho”ti, imaṁ vicikicchaṁ tiṇṇo hoti uttiṇṇo nittiṇṇo pāraṅgato pāramanuppatto.

Tena vuccati “tiṇṇavicikiccho”ti.

“Akathaṅkathī kusalesu dhammesū”ti imāya vicikicchāya kusalesu dhammesu na kaṅkhati na vicikicchati akathaṅkathī hoti nikkathaṅkathī vikathaṅkatho.

Tena vuccati “akathaṅkathī kusalesu dhammesū”ti.

“Vicikicchāya cittaṁ parisodhetī”ti, tattha katamā vicikicchā?

Yā kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṁ chambhitattaṁ cittassa manovilekho—

ayaṁ vuccati “vicikicchā”.

Tattha katamaṁ cittaṁ?

Yaṁ cittaṁ mano mānasaṁ …pe… tajjāmanoviññāṇadhātu—

idaṁ vuccati “cittaṁ”.

Idaṁ cittaṁ imāya vicikicchāya sodheti visodheti parisodheti moceti vimoceti parimoceti.

Tena vuccati “vicikicchāya cittaṁ parisodhetī”ti.

“Ime pañca nīvaraṇe pahāyā”ti ime pañca nīvaraṇā santā honti samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā.

Tena vuccati “ime pañca nīvaraṇe pahāyā”ti.

“Cetaso upakkilese”ti ime pañca nīvaraṇā cittassa upakkilesā.

“Paññāya dubbalīkaraṇe”ti imehi pañcahi nīvaraṇehi anuppannā ceva paññā na uppajjati uppannā ca paññā nirujjhati.

Tena vuccati “paññāya dubbalīkaraṇe”ti.

“Vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehī”ti tattha katame kāmā?

Chando kāmo, rāgo kāmo, chandarāgo kāmo, saṅkappo kāmo, rāgo kāmo, saṅkapparāgo kāmo—

ime vuccanti “kāmā”.

Tattha katame akusalā dhammā?

Kāmacchando, byāpādo, thinaṁ, middhaṁ, uddhaccaṁ, kukkuccaṁ, vicikicchā—

ime vuccanti “akusalā dhammā”.

Iti imehi ca kāmehi imehi ca akusalehi dhammehi vivitto hoti.

Tena vuccati “vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehī”ti.

“Savitakkaṁ savicāran”ti atthi vitakko, atthi vicāro.

Tattha katamo vitakko?

Yo takko vitakko saṅkappo appanā byappanā cetaso abhiniropanā sammāsaṅkappo—

ayaṁ vuccati “vitakko”.

Tattha katamo vicāro?

Yo cāro vicāro anuvicāro upavicāro cittassa anusandhanatā anupekkhanatā—

ayaṁ vuccati “vicāro”.

Iti iminā ca vitakkena iminā ca vicārena upeto hoti …pe… samannāgato.

Tena vuccati “savitakkaṁ savicāran”ti.

“Vivekajan”ti vitakko, vicāro, pīti, sukhaṁ, cittassekaggatā—

te imasmiṁ viveke jātā honti sañjātā nibbattā abhinibbattā pātubhūtā.

Tena vuccati “vivekajan”ti.

“Pītisukhan”ti atthi pīti, atthi sukhaṁ.

Tattha katamā pīti?

Yā pīti pāmojjaṁ āmodanā pamodanā hāso pahāso vitti odagyaṁ attamanatā cittassa—

ayaṁ vuccati “pīti”.

Tattha katamaṁ sukhaṁ?

Yaṁ cetasikaṁ sātaṁ cetasikaṁ sukhaṁ cetosamphassajaṁ sātaṁ sukhaṁ vedayitaṁ cetosamphassajā sātā sukhā vedanā—

idaṁ vuccati “sukhaṁ”.

Idaṁ sukhaṁ imāya pītiyā sahagataṁ hoti sahajātaṁ saṁsaṭṭhaṁ sampayuttaṁ.

Tena vuccati “pītisukhan”ti.

“Paṭhaman”ti gaṇanānupubbatā paṭhamaṁ.

Idaṁ paṭhamaṁ samāpajjatīti paṭhamaṁ.

“Jhānan”ti vitakko, vicāro, pīti, sukhaṁ, cittassekaggatā.

“Upasampajjā”ti yo paṭhamassa jhānassa lābho paṭilābho patti sampatti phusanā sacchikiriyā upasampadā.

“Viharatī”ti …pe…

tena vuccati “viharatī”ti.

“Vitakkavicārānaṁ vūpasamā”ti, atthi vitakko, atthi vicāro.

Tattha katamo vitakko?

Yo takko vitakko …pe… sammāsaṅkappo—

ayaṁ vuccati “vitakko”.

Tattha katamo vicāro?

Yo cāro vicāro anuvicāro upavicāro cittassa anusandhanatā anupekkhanatā—

ayaṁ vuccati “vicāro”.

Iti ayañca vitakko ayañca vicāro santā honti samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā.

Tena vuccati “vitakkavicārānaṁ vūpasamā”ti.

“Ajjhattan”ti yaṁ ajjhattaṁ paccattaṁ.

“Sampasādanan”ti yā saddhā saddahanā okappanā abhippasādo.

“Cetaso ekodibhāvan”ti yā cittassa ṭhiti …pe… sammāsamādhi.

“Avitakkaṁ avicāran”ti atthi vitakko, atthi vicāro.

Tattha katamo vitakko?