上座部《分别论》（巴利原文）

Tena vuccati “vineyya loke abhijjhādomanassan”ti.

Cittānupassanāniddeso.

1.4. Dhammānupassanāniddesa

Kathañca bhikkhu ajjhattaṁ dhammesu dhammānupassī viharati?

Idha bhikkhu santaṁ vā ajjhattaṁ kāmacchandaṁ “atthi me ajjhattaṁ kāmacchando”ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ kāmacchandaṁ “natthi me ajjhattaṁ kāmacchando”ti pajānāti, yathā ca anuppannassa kāmacchandassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa kāmacchandassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa kāmacchandassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.

Santaṁ vā ajjhattaṁ byāpādaṁ …pe…

santaṁ vā ajjhattaṁ thinamiddhaṁ …pe…

santaṁ vā ajjhattaṁ uddhaccakukkuccaṁ …pe…

santaṁ vā ajjhattaṁ vicikicchaṁ “atthi me ajjhattaṁ vicikicchā”ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ vicikicchaṁ “natthi me ajjhattaṁ vicikicchā”ti pajānāti, yathā ca anuppannāya vicikicchāya uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannāya vicikicchāya pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnāya vicikicchāya āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.

Santaṁ vā ajjhattaṁ satisambojjhaṅgaṁ “atthi me ajjhattaṁ satisambojjhaṅgo”ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ satisambojjhaṅgaṁ “natthi me ajjhattaṁ satisambojjhaṅgo”ti pajānāti, yathā ca anuppannassa satisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa satisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti, santaṁ vā ajjhattaṁ dhammavicayasambojjhaṅgaṁ …pe…

santaṁ vā ajjhattaṁ vīriyasambojjhaṅgaṁ …pe…

santaṁ vā ajjhattaṁ pītisambojjhaṅgaṁ …pe…

santaṁ vā ajjhattaṁ passaddhisambojjhaṅgaṁ …pe…

santaṁ vā ajjhattaṁ samādhisambojjhaṅgaṁ …pe…

santaṁ vā ajjhattaṁ upekkhāsambojjhaṅgaṁ “atthi me ajjhattaṁ upekkhāsambojjhaṅgo”ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ upekkhāsambojjhaṅgaṁ “natthi me ajjhattaṁ upekkhāsambojjhaṅgo”ti pajānāti, yathā ca anuppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti, tañca pajānāti.

So taṁ nimittaṁ āsevati bhāveti bahulīkaroti, svāvatthitaṁ vavatthapeti.

So taṁ nimittaṁ āsevitvā bhāvetvā bahulīkaritvā svāvatthitaṁ vavatthapetvā bahiddhā dhammesu cittaṁ upasaṁharati.

Kathañca bhikkhu bahiddhā dhammesu dhammānupassī viharati?

Idha bhikkhu santaṁ vāssa kāmacchandaṁ “atthissa kāmacchando”ti pajānāti, asantaṁ vāssa kāmacchandaṁ “natthissa kāmacchando”ti pajānāti, yathā ca anuppannassa kāmacchandassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa kāmacchandassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa kāmacchandassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.

Santaṁ vāssa byāpādaṁ …pe…

santaṁ vāssa thinamiddhaṁ …pe…

santaṁ vāssa uddhaccakukkuccaṁ …pe…

santaṁ vāssa vicikicchaṁ “atthissa vicikicchā”ti pajānāti, asantaṁ vāssa vicikicchaṁ “natthissa vicikicchā”ti pajānāti, yathā ca anuppannāya vicikicchāya uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannāya vicikicchāya pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnāya vicikicchāya āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.

Santaṁ vāssa satisambojjhaṅgaṁ “atthissa satisambojjhaṅgo”ti pajānāti, asantaṁ vāssa satisambojjhaṅgaṁ “natthissa satisambojjhaṅgo”ti pajānāti, yathā ca anuppannassa satisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa satisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.

Santaṁ vāssa dhammavicayasambojjhaṅgaṁ …pe…

santaṁ vāssa vīriyasambojjhaṅgaṁ …pe…

santaṁ vāssa pītisambojjhaṅgaṁ …pe…

santaṁ vāssa passaddhisambojjhaṅgaṁ …pe…

santaṁ vāssa samādhisambojjhaṅgaṁ …pe…

santaṁ vāssa upekkhāsambojjhaṅgaṁ “atthissa upekkhāsambojjhaṅgo”ti pajānāti, asantaṁ vāssa upekkhāsambojjhaṅgaṁ “natthissa upekkhāsambojjhaṅgo”ti pajānāti, yathā ca anuppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.

So taṁ nimittaṁ āsevati bhāveti bahulīkaroti, svāvatthitaṁ vavatthapeti.

So taṁ nimittaṁ āsevitvā bhāvetvā bahulīkaritvā svāvatthitaṁ vavatthapetvā ajjhattabahiddhā dhammesu cittaṁ upasaṁharati.

Kathañca bhikkhu ajjhattabahiddhā dhammesu dhammānupassī viharati?

Idha bhikkhu santaṁ vā kāmacchandaṁ “atthi kāmacchando”ti pajānāti, asantaṁ vā kāmacchandaṁ “natthi kāmacchando”ti pajānāti, yathā ca anuppannassa kāmacchandassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa kāmacchandassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa kāmacchandassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.

Santaṁ vā byāpādaṁ …pe…

santaṁ vā thinamiddhaṁ …pe…

santaṁ vā uddhaccakukkuccaṁ …pe…

santaṁ vā vicikicchaṁ “atthi vicikicchā”ti pajānāti, asantaṁ vā vicikicchaṁ “natthi vicikicchā”ti pajānāti, yathā ca anuppannāya vicikicchāya uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannāya vicikicchāya pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnāya vicikicchāya āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.

Santaṁ vā satisambojjhaṅgaṁ “atthi satisambojjhaṅgo”ti pajānāti, asantaṁ vā satisambojjhaṅgaṁ “natthi satisambojjhaṅgo”ti pajānāti, yathā ca anuppannassa satisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa satisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.

Santaṁ vā dhammavicayasambojjhaṅgaṁ …pe…

santaṁ vā vīriyasambojjhaṅgaṁ …pe…

santaṁ vā pītisambojjhaṅgaṁ …pe…

santaṁ vā passaddhisambojjhaṅgaṁ …pe…

santaṁ vā samādhisambojjhaṅgaṁ …pe…

santaṁ vā upekkhāsambojjhaṅgaṁ “atthi upekkhāsambojjhaṅgo”ti pajānāti, asantaṁ vā upekkhāsambojjhaṅgaṁ “natthi upekkhāsambojjhaṅgo”ti pajānāti, yathā ca anuppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.

Evaṁ bhikkhu ajjhattabahiddhā dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ.

“Anupassī”ti.

Tattha katamā anupassanā?

Yā paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi—

ayaṁ vuccati “anupassanā”.

Imāya anupassanāya upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno sampanno samannāgato.

Tena vuccati “anupassī”ti.

“Viharatī”ti.

Iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti carati viharati.

Tena vuccati “viharatī”ti.

“Ātāpī”ti.

Tattha katamo ātāpo?

Yo cetasiko vīriyārambho …pe… sammāvāyāmo—

ayaṁ vuccati “ātāpo”.

Iminā ātāpena upeto hoti …pe… samannāgato.

Tena vuccati “ātāpī”ti.

“Sampajāno”ti.

Tattha katamaṁ sampajaññaṁ?

Yā paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi—

idaṁ vuccati “sampajaññaṁ”.

Iminā sampajaññena upeto hoti …pe… samannāgato.

Tena vuccati “sampajāno”ti.

“Satimā”ti.

Tattha katamā sati?

Yā sati anussati …pe… sammāsati—

ayaṁ vuccati “sati”.

Imāya satiyā upeto hoti …pe… samannāgato.

Tena vuccati “satimā”ti.

“Vineyya loke abhijjhādomanassan”ti.

Tattha katamo loko?

Teva dhammā loko.

Pañcapi upādānakkhandhā loko.

Ayaṁ vuccati “loko”.

Tattha katamā abhijjhā?

Yo rāgo sārāgo …pe… cittassa sārāgo—

ayaṁ vuccati “abhijjhā”.

Tattha katamaṁ domanassaṁ?

Yaṁ cetasikaṁ asātaṁ cetasikaṁ dukkhaṁ cetosamphassajaṁ asātaṁ dukkhaṁ vedayitaṁ cetosamphassajā asātā dukkhā vedanā—

idaṁ vuccati “domanassaṁ”.

Iti ayañca abhijjhā idañca domanassaṁ imamhi loke vinītā honti paṭivinītā santā samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā.

Tena vuccati “vineyya loke abhijjhādomanassan”ti.

Dhammānupassanāniddeso.

Suttantabhājanīyaṁ.

2. Abhidhammabhājanīya

Cattāro satipaṭṭhānā—

idha bhikkhu kāye kāyānupassī viharati, vedanāsu vedanānupassī viharati, citte cittānupassī viharati, dhammesu dhammānupassī viharati.

Kathañca bhikkhu kāye kāyānupassī viharati?

Idha bhikkhu yasmiṁ samaye lokuttaraṁ jhānaṁ bhāveti niyyānikaṁ apacayagāmiṁ diṭṭhigatānaṁ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi …pe… paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṁ dandhābhiññaṁ kāye kāyānupassī, yā tasmiṁ samaye sati anussati sammāsati satisambojjhaṅgo maggaṅgaṁ maggapariyāpannaṁ—

idaṁ vuccati “satipaṭṭhānaṁ”.

Avasesā dhammā satipaṭṭhānasampayuttā.

Kathañca bhikkhu vedanāsu vedanānupassī viharati?

Idha bhikkhu yasmiṁ samaye lokuttaraṁ jhānaṁ bhāveti niyyānikaṁ apacayagāmiṁ diṭṭhigatānaṁ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi …pe… paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṁ dandhābhiññaṁ vedanāsu vedanānupassī, yā tasmiṁ samaye sati anussati sammāsati satisambojjhaṅgo maggaṅgaṁ maggapariyāpannaṁ—

idaṁ vuccati “satipaṭṭhānaṁ”.

Avasesā dhammā satipaṭṭhānasampayuttā.

Kathañca bhikkhu citte cittānupassī viharati?

Idha bhikkhu yasmiṁ samaye lokuttaraṁ jhānaṁ bhāveti niyyānikaṁ apacayagāmiṁ diṭṭhigatānaṁ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi …pe… paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṁ dandhābhiññaṁ citte cittānupassī, yā tasmiṁ samaye sati anussati sammāsati satisambojjhaṅgo maggaṅgaṁ maggapariyāpannaṁ—

idaṁ vuccati “satipaṭṭhānaṁ”.

Avasesā dhammā satipaṭṭhānasampayuttā.

Kathañca bhikkhu dhammesu dhammānupassī viharati?

Idha bhikkhu yasmiṁ samaye lokuttaraṁ jhānaṁ bhāveti niyyānikaṁ apacayagāmiṁ diṭṭhigatānaṁ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi …pe… paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṁ dandhābhiññaṁ dhammesu dhammānupassī, yā tasmiṁ samaye sati anussati sammāsati satisambojjhaṅgo maggaṅgaṁ maggapariyāpannaṁ—

idaṁ vuccati “satipaṭṭhānaṁ”.

Avasesā dhammā satipaṭṭhānasampayuttā.

Tattha katamaṁ satipaṭṭhānaṁ?

Idha bhikkhu yasmiṁ samaye lokuttaraṁ jhānaṁ bhāveti niyyānikaṁ apacayagāmiṁ diṭṭhigatānaṁ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi …pe… paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṁ dandhābhiññaṁ dhammesu dhammānupassī, yā tasmiṁ samaye sati anussati sammāsati satisambojjhaṅgo maggaṅgaṁ maggapariyāpannaṁ—

idaṁ vuccati “satipaṭṭhānaṁ”.

Avasesā dhammā satipaṭṭhānasampayuttā.

Cattāro satipaṭṭhānā—

idha bhikkhu kāye kāyānupassī viharati, vedanāsu vedanānupassī viharati, citte cittānupassī viharati, dhammesu dhammānupassī viharati.

Kathañca bhikkhu kāye kāyānupassī viharati?

Idha bhikkhu yasmiṁ samaye lokuttaraṁ jhānaṁ bhāveti niyyānikaṁ apacayagāmiṁ diṭṭhigatānaṁ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi …pe… paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṁ dandhābhiññaṁ, tasmiṁ samaye phasso hoti …pe… avikkhepo hoti.

Ime dhammā kusalā.

Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṁ vivicceva kāmehi …pe… paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṁ dandhābhiññaṁ suññataṁ kāye kāyānupassī, yā tasmiṁ samaye sati anussati sammāsati satisambojjhaṅgo maggaṅgaṁ maggapariyāpannaṁ—

idaṁ vuccati “satipaṭṭhānaṁ”.

Avasesā dhammā satipaṭṭhānasampayuttā.

Kathañca bhikkhu vedanāsu vedanānupassī viharati?