上座部《分别论》（巴利原文）

so taṁ nissāya omānaṁ jappeti.

Yo evarūpo omāno omaññanā omaññitattaṁ hīḷanā ohīḷanā ohīḷitattaṁ attuññā attavaññā attaparibhavo—

ayaṁ vuccati “sadisassa hīnohamasmīti māno”.

Tattha katamo hīnassa seyyohamasmīti māno?

Idhekacco hīno hoti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā …pe… aññataraññatarena vatthunā parehi seyyaṁ attānaṁ dahati;

so taṁ nissāya mānaṁ jappeti.

Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—

ayaṁ vuccati “hīnassa seyyohamasmīti māno”.

Tattha katamo hīnassa sadisohamasmīti māno?

Idhekacco hīno hoti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā …pe… aññataraññatarena vatthunā parehi sadisaṁ attānaṁ dahati;

so taṁ nissāya mānaṁ jappeti.

Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—

ayaṁ vuccati “hīnassa sadisohamasmīti māno”.

Tattha katamo hīnassa hīnohamasmīti māno?

Idhekacco hīno hoti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā …pe… aññataraññatarena vatthunā parehi sadisaṁ attānaṁ dahati;

so taṁ nissāya omānaṁ jappeti.

Yo evarūpo omāno omaññanā omaññitattaṁ hīḷanā ohīḷanā ohīḷitattaṁ attuññā attavaññā attaparibhavo—

ayaṁ vuccati “hīnassa hīnohamasmīti māno”.

Tattha katamo māno?

Yo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—

ayaṁ vuccati “māno”.

Tattha katamo atimāno?

Idhekacco jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā …pe… aññataraññatarena vatthunā parehi attānaṁ atimaññati.

Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—

ayaṁ vuccati “atimāno”.

Tattha katamo mānātimāno?

Idhekacco jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā …pe… aññataraññatarena vatthunā pubbakālaṁ parehi sadisaṁ attānaṁ dahati, aparakālaṁ attānaṁ seyyaṁ dahati.

Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—

ayaṁ vuccati “mānātimāno”.

Tattha katamo omāno?

Idhekacco jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vatthunā omānaṁ jappeti.

Yo evarūpo omāno omaññanā omaññitattaṁ hīḷanā ohīḷanā ohīḷitattaṁ attuññā attavaññā attaparibhavo—

ayaṁ vuccati “omāno”.

Tattha katamo adhimāno?

Appatte pattasaññitā, akate katasaññitā, anadhigate adhigatasaññitā, asacchikate sacchikatasaññitā, yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—

ayaṁ vuccati “adhimāno”.

Tattha katamo asmimāno?

Rūpaṁ asmīti māno, asmīti chando, asmīti anusayo,

vedanā …pe…

saññā …pe…

saṅkhārā …pe…

viññāṇaṁ asmīti māno, asmīti chando, asmīti anusayo,

yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—

ayaṁ vuccati “asmimāno”.

Tattha katamo micchāmāno?

Idhekacco pāpakena vā kammāyatanena pāpakena vā sippāyatanena pāpakena vā vijjāṭṭhānena pāpakena vā sutena pāpakena vā paṭibhānena pāpakena vā sīlena pāpakena vā vatena pāpakena vā sīlabbatena pāpikāya vā diṭṭhiyā aññataraññatarena vatthunā mānaṁ jappeti, yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—

ayaṁ vuccati “micchāmāno”.

Tattha katamo ñātivitakko?

Ñātake ārabbha gehasito takko vitakko micchāsaṅkappo—

ayaṁ vuccati “ñātivitakko”.

Tattha katamo janapadavitakko?

Janapadaṁ ārabbha gehasito takko vitakko micchāsaṅkappo—

ayaṁ vuccati “janapadavitakko”.

Tattha katamo amaravitakko?

Dukkarakārikāpaṭisaṁyutto vā diṭṭhigatapaṭisaṁyutto vā gehasito takko vitakko micchāsaṅkappo—

ayaṁ vuccati “amaravitakko”.

Tattha katamo parānuddayatāpaṭisaṁyutto vitakko?

Idhekacco gihīhi saṁsaṭṭho viharati sahanandī sahasokī, sukhitesu sukhito, dukkhitesu dukkhito, uppannesu kiccakaraṇīyesu attanā vā yogaṁ āpajjati.

Yo tattha gehasito takko vitakko micchāsaṅkappo—

ayaṁ vuccati “parānuddayatāpaṭisaṁyutto vitakko”.

Tattha katamo lābhasakkārasilokapaṭisaṁyutto vitakko?

Lābhasakkārasilokaṁ ārabbha gehasito takko vitakko micchāsaṅkappo—

ayaṁ vuccati “lābhasakkārasilokapaṭisaṁyutto vitakko”.

Tattha katamo anavaññattipaṭisaṁyutto vitakko?

Idhekacco jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vatthunā mā maṁ pare avajāniṁsūti.

Yo tattha gehasito takko vitakko micchāsaṅkappo—

ayaṁ vuccati “anavaññattipaṭisaṁyutto vitakko”.

Ekakaṁ.

2. Dukaniddesa

Tattha katamo kodho?

Yo kodho kujjhanā kujjhitattaṁ doso dussanā dussitattaṁ byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṁ virodho paṭivirodho caṇḍikkaṁ asuropo anattamanatā cittassa—

ayaṁ vuccati “kodho”.

Tattha katamo upanāho?

Pubbakālaṁ kodho, aparakālaṁ upanāho.

Yo evarūpo upanāho upanayhanā upanayhitattaṁ aṭṭhapanā ṭhapanā saṇṭhapanā anusaṁsandanā anuppabandhanā daḷhīkammaṁ kodhassa—

ayaṁ vuccati “upanāho”.

Tattha katamo makkho?

Yo makkho makkhāyanā makkhāyitattaṁ niṭṭhuriyaṁ niṭṭhuriyakammaṁ—

ayaṁ vuccati “makkho”.

Tattha katamo paḷāso?

Yo paḷāso paḷāsāyanā paḷāsāhāro vivādaṭṭhānaṁ yugaggāho appaṭinissaggo—

ayaṁ vuccati “paḷāso”.

Tattha katamā issā?

Yā paralābhasakkāragarukāramānanavandanapūjanāsu issā issāyanā issāyitattaṁ usūyā usūyanā usūyitattaṁ—

ayaṁ vuccati “issā”.

Tattha katamaṁ macchariyaṁ?

Pañca macchariyāni—

āvāsamacchariyaṁ, kulamacchariyaṁ, lābhamacchariyaṁ, vaṇṇamacchariyaṁ, dhammamacchariyaṁ.

Yaṁ evarūpaṁ maccheraṁ maccharāyanā maccharāyitattaṁ vevicchaṁ kadariyaṁ kaṭukañcukatā aggahitattaṁ cittassa—

idaṁ vuccati “macchariyaṁ”.

Tattha katamā māyā?

Idhekacco kāyena duccaritaṁ caritvā, vācāya duccaritaṁ caritvā, manasā duccaritaṁ caritvā tassa paṭicchādanahetuṁ pāpikaṁ icchaṁ paṇidahati.

“Mā maṁ jaññā”ti icchati.

“Mā maṁ jaññā”ti saṅkappeti.

“Mā maṁ jaññā”ti vācaṁ bhāsati.

“Mā maṁ jaññā”ti kāyena parakkamati.

Yā evarūpā māyā māyāvitā accāsarā vañcanā nikati vikiraṇā pariharaṇā gūhanā parigūhanā chādanā paṭicchādanā anuttānīkammaṁ anāvikammaṁ vocchādanā pāpakiriyā—

ayaṁ vuccati “māyā”.

Tattha katamaṁ sāṭheyyaṁ?

Idhekacco saṭho hoti parisaṭho.

Yaṁ tattha saṭhaṁ saṭhatā sāṭheyyaṁ kakkaratā kakkariyaṁ parikkhattatā pārikkhattiyaṁ—

idaṁ vuccati “sāṭheyyaṁ”.

Tattha katamā avijjā?

Yaṁ aññāṇaṁ adassanaṁ …pe… avijjālaṅgī moho akusalamūlaṁ—

ayaṁ vuccati “avijjā”.

Tattha katamā bhavataṇhā?

Yo bhavesu bhavacchando bhavarāgo bhavanandī bhavataṇhā bhavasineho bhavapariḷāho bhavamucchā bhavajjhosānaṁ—

ayaṁ vuccati “bhavataṇhā”.

Tattha katamā bhavadiṭṭhi?

“Bhavissati attā ca loko cā”ti—

yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho—

ayaṁ vuccati “bhavadiṭṭhi”.

Tattha katamā vibhavadiṭṭhi?

“Na bhavissati attā ca loko cā”ti—

yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho—

ayaṁ vuccati “vibhavadiṭṭhi”.

Tattha katamā sassatadiṭṭhi?

“Sassato attā ca loko cā”ti—

yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho—

ayaṁ vuccati “sassatadiṭṭhi”.