上座部《分别论》（巴利原文）

Ākiñcaññāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti visesabhāginī paññā.

Nibbidāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti virāgūpasañhitā nibbedhabhāginī paññā.

Ākiñcaññāyatanassa lābhiṁ viññāṇañcāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti hānabhāginī paññā.

Tadanudhammatā sati santiṭṭhati ṭhitibhāginī paññā.

Nevasaññānāsaññāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti visesabhāginī paññā.

Nibbidāsahagatā saññāmanasikārā samudācaranti virāgūpasañhitā nibbedhabhāginī paññā.

Tattha katamā catasso paṭisambhidā?

Atthapaṭisambhidā, dhammapaṭisambhidā, niruttipaṭisambhidā, paṭibhānapaṭisambhidā.

Atthe ñāṇaṁ atthapaṭisambhidā, dhamme ñāṇaṁ dhammapaṭisambhidā, tatra dhammaniruttābhilāpe ñāṇaṁ niruttipaṭisambhidā, ñāṇesu ñāṇaṁ paṭibhānapaṭisambhidā.

Imā catasso paṭisambhidā.

Tattha katamā catasso paṭipadā?

Dukkhapaṭipadā dandhābhiññā paññā, dukkhapaṭipadā khippābhiññā paññā, sukhapaṭipadā dandhābhiññā paññā, sukhapaṭipadā khippābhiññā paññā.

Tattha katamā dukkhapaṭipadā dandhābhiññā paññā?

Kicchena kasirena samādhiṁ uppādentassa dandhaṁ taṇṭhānaṁ abhijānantassa yā uppajjati paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi—

ayaṁ vuccati “dukkhapaṭipadā dandhābhiññā paññā”.

Tattha katamā dukkhapaṭipadā khippābhiññā paññā?

Kicchena kasirena samādhiṁ uppādentassa khippaṁ taṇṭhānaṁ abhijānantassa yā uppajjati paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi—

ayaṁ vuccati “dukkhapaṭipadā khippābhiññā paññā”.

Tattha katamā sukhapaṭipadā dandhābhiññā paññā?

Akicchena akasirena samādhiṁ uppādentassa dandhaṁ taṇṭhānaṁ abhijānantassa yā uppajjati paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi—

ayaṁ vuccati “sukhapaṭipadā dandhābhiññā paññā”.

Tattha katamā sukhapaṭipadā khippābhiññā paññā?

Akicchena akasirena samādhiṁ uppādentassa khippaṁ taṇṭhānaṁ abhijānantassa yā uppajjati paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi—

ayaṁ vuccati “sukhapaṭipadā khippābhiññā paññā”.

Imā catasso paṭipadā.

Tattha katamāni cattāri ārammaṇāni?

Parittā parittārammaṇā paññā, parittā appamāṇārammaṇā paññā, appamāṇā parittārammaṇā paññā, appamāṇā appamāṇārammaṇā paññā.

Tattha katamā parittā parittārammaṇā paññā?

Samādhissa na nikāmalābhissa ārammaṇaṁ thokaṁ pharantassa yā uppajjati paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi—

ayaṁ vuccati “parittā parittārammaṇā paññā”.

Tattha katamā parittā appamāṇārammaṇā paññā?

Samādhissa na nikāmalābhissa ārammaṇaṁ vipulaṁ pharantassa yā uppajjati paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi—

ayaṁ vuccati “parittā appamāṇārammaṇā paññā”.

Tattha katamā appamāṇā parittārammaṇā paññā?

Samādhissa nikāmalābhissa ārammaṇaṁ thokaṁ pharantassa yā uppajjati paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi—

ayaṁ vuccati “appamāṇā parittārammaṇā paññā”.

Tattha katamā appamāṇā appamāṇārammaṇā paññā?

Samādhissa nikāmalābhissa ārammaṇaṁ vipulaṁ pharantassa yā uppajjati paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi—

ayaṁ vuccati “appamāṇā appamāṇārammaṇā paññā”.

Imāni cattāri ārammaṇāni.

Maggasamaṅgissa ñāṇaṁ jarāmaraṇepetaṁ ñāṇaṁ, jarāmaraṇasamudayepetaṁ ñāṇaṁ, jarāmaraṇanirodhepetaṁ ñāṇaṁ, jarāmaraṇanirodhagāminiyā paṭipadāyapetaṁ ñāṇaṁ.

Tattha katamaṁ jarāmaraṇe ñāṇaṁ?

Jarāmaraṇaṁ ārabbha yā uppajjati paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi—

idaṁ vuccati “jarāmaraṇe ñāṇaṁ”.

Jarāmaraṇasamudayaṁ ārabbha …pe…

jarāmaraṇanirodhaṁ ārabbha …pe…

jarāmaraṇanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ ārabbha yā uppajjati paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi—

idaṁ vuccati “jarāmaraṇanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṁ”.

Dhammasamaṅgissa ñāṇaṁ jātiyāpetaṁ ñāṇaṁ …pe…

bhavepetaṁ ñāṇaṁ …pe…

upādānepetaṁ ñāṇaṁ …pe…

taṇhāyapetaṁ ñāṇaṁ …pe…

vedanāyapetaṁ ñāṇaṁ …pe…

phassepetaṁ ñāṇaṁ …pe…

saḷāyatanepetaṁ ñāṇaṁ …pe…

nāmarūpepetaṁ ñāṇaṁ …pe…

viññāṇepetaṁ ñāṇaṁ …pe…

saṅkhāresupetaṁ ñāṇaṁ, saṅkhārasamudayepetaṁ ñāṇaṁ, saṅkhāranirodhepetaṁ ñāṇaṁ, saṅkhāranirodhagāminiyā paṭipadāyapetaṁ ñāṇaṁ.

Tattha katamaṁ saṅkhāresu ñāṇaṁ?

Saṅkhāre ārabbha yā uppajjati paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi—

idaṁ vuccati “saṅkhāresu ñāṇaṁ”.

Saṅkhārasamudayaṁ ārabbha …pe…

saṅkhāranirodhaṁ ārabbha …pe…

saṅkhāranirodhagāminiṁ paṭipadaṁ ārabbha yā uppajjati paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi—

idaṁ vuccati “saṅkhāranirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṁ”. –24

Evaṁ catubbidhena ñāṇavatthu.

Catukkaṁ.

5. Pañcakaniddesa

Tattha katamo pañcaṅgiko sammāsamādhi?

Pītipharaṇatā, sukhapharaṇatā, cetopharaṇatā, ālokapharaṇatā, paccavekkhaṇānimittaṁ.

Dvīsu jhānesu paññā pītipharaṇatā.

Tīsu jhānesu paññā sukhapharaṇatā.

Paracitte ñāṇaṁ cetopharaṇatā.

Dibbacakkhu ālokapharaṇatā.

Tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhitassa paccavekkhaṇāñāṇaṁ paccavekkhaṇānimittaṁ.

Ayaṁ vuccati “pañcaṅgiko sammāsamādhi”.

Tattha katamo pañcañāṇiko sammāsamādhi?

“Ayaṁ samādhi paccuppannasukho ceva āyatiñca sukhavipāko”ti paccattaññeva ñāṇaṁ uppajjati.

“Ayaṁ samādhi ariyo nirāmiso”ti paccattaññeva ñāṇaṁ uppajjati.

“Ayaṁ samādhi akāpurisasevito”ti paccattaññeva ñāṇaṁ uppajjati.

“Ayaṁ samādhi santo paṇīto paṭippassaddhaladdho ekodibhāvādhigato na sasaṅkhāraniggayhavāritagato”ti paccattaññeva ñāṇaṁ uppajjati.

“So kho panāhaṁ imaṁ samādhiṁ sato samāpajjāmi sato vuṭṭhahāmī”ti paccattaññeva ñāṇaṁ uppajjati.

Ayaṁ pañcañāṇiko sammāsamādhi.

Evaṁ pañcavidhena ñāṇavatthu.

Pañcakaṁ.

6. Chakkaniddesa

Tattha katamā chasu abhiññāsu paññā?

Iddhividhe ñāṇaṁ, sotadhātuvisuddhiyā ñāṇaṁ, paracitte ñāṇaṁ, pubbenivāsānussatiyā ñāṇaṁ, sattānaṁ cutūpapāte ñāṇaṁ, āsavānaṁ khaye ñāṇaṁ—

imā chasu abhiññāsu paññā.

Evaṁ chabbidhena ñāṇavatthu.

Chakkaṁ.

7. Sattakaniddesa

Tattha katamāni sattasattati ñāṇavatthūni?

Jātipaccayā jarāmaraṇanti ñāṇaṁ, asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti ñāṇaṁ, atītampi addhānaṁ jātipaccayā jarāmaraṇanti ñāṇaṁ, asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti ñāṇaṁ, anāgatampi addhānaṁ jātipaccayā jarāmaraṇanti ñāṇaṁ, asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti ñāṇaṁ.

Yampissa taṁ dhammaṭṭhitiñāṇaṁ tampi khayadhammaṁ vayadhammaṁ virāgadhammaṁ nirodhadhammanti ñāṇaṁ;

bhavapaccayā jātīti ñāṇaṁ …pe…

upādānapaccayā bhavoti ñāṇaṁ …pe…

taṇhāpaccayā upādānanti ñāṇaṁ …pe…

vedanāpaccayā taṇhāti ñāṇaṁ …pe…

phassapaccayā vedanāti ñāṇaṁ …pe…

saḷāyatanapaccayā phassoti ñāṇaṁ …pe…

nāmarūpapaccayā saḷāyatananti ñāṇaṁ …pe…

viññāṇapaccayā nāmarūpanti ñāṇaṁ …pe…

saṅkhārapaccayā viññāṇanti ñāṇaṁ …pe…

avijjāpaccayā saṅkhārāti ñāṇaṁ, asati avijjāya natthi saṅkhārāti ñāṇaṁ, atītampi addhānaṁ avijjāpaccayā saṅkhārāti ñāṇaṁ, asati avijjāya natthi saṅkhārāti ñāṇaṁ, anāgatampi addhānaṁ avijjāpaccayā saṅkhārāti ñāṇaṁ, asati avijjāya natthi saṅkhārāti ñāṇaṁ.

Yampissa taṁ dhammaṭṭhitiñāṇaṁ tampi khayadhammaṁ vayadhammaṁ virāgadhammaṁ nirodhadhammanti ñāṇaṁ.

Imāni sattasattati ñāṇavatthūni.

Evaṁ sattavidhena ñāṇavatthu.

Sattakaṁ.

8. Aṭṭhakaniddesa

Tattha katamā catūsu maggesu catūsu phalesu paññā?

Sotāpattimagge paññā, sotāpattiphale paññā, sakadāgāmimagge paññā, sakadāgāmiphale paññā, anāgāmimagge paññā, anāgāmiphale paññā, arahattamagge paññā, arahattaphale paññā—

imā catūsu maggesu catūsu phalesu paññā.

Evaṁ aṭṭhavidhena ñāṇavatthu.

Aṭṭhakaṁ.

9. Navakaniddesa

Tattha katamā navasu anupubbavihārasamāpattīsu paññā?

Paṭhamajjhānasamāpattiyā paññā, dutiyajjhānasamāpattiyā paññā, tatiyajjhānasamāpattiyā paññā, catutthajjhānasamāpattiyā paññā, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā paññā, viññāṇañcāyatanasamāpattiyā paññā, ākiñcaññāyatanasamāpattiyā paññā, nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā paññā, saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhitassa paccavekkhaṇāñāṇaṁ—

imā navasu anupubbavihārasamāpattīsu paññā.

Evaṁ navavidhena ñāṇavatthu.