上座部《分别论》（巴利原文）

samāpannassa saṅkhārā samāpannassa saṅkhārānaṁ santike.

Sāsavā saṅkhārā sāsavānaṁ saṅkhārānaṁ santike;

anāsavā saṅkhārā anāsavānaṁ saṅkhārānaṁ santike.

Ime vuccanti saṅkhārā santike.

Te te vā pana saṅkhāre upādāyupādāya saṅkhārā dūre santike daṭṭhabbā.

1.5. Viññāṇakkhandha

Tattha katamo viññāṇakkhandho?

Yaṁ kiñci viññāṇaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ ajjhattaṁ vā bahiddhā vā oḷārikaṁ vā sukhumaṁ vā hīnaṁ vā paṇītaṁ vā yaṁ dūre santike vā, tadekajjhaṁ abhisaññūhitvā abhisaṅkhipitvā—

ayaṁ vuccati viññāṇakkhandho.

Tattha katamaṁ viññāṇaṁ atītaṁ?

Yaṁ viññāṇaṁ atītaṁ niruddhaṁ vigataṁ vipariṇataṁ atthaṅgataṁ abbhatthaṅgataṁ uppajjitvā vigataṁ atītaṁ atītaṁsena saṅgahitaṁ, cakkhuviññāṇaṁ sotaviññāṇaṁ ghānaviññāṇaṁ jivhāviññāṇaṁ kāyaviññāṇaṁ manoviññāṇaṁ—

idaṁ vuccati viññāṇaṁ atītaṁ.

Tattha katamaṁ viññāṇaṁ anāgataṁ?

Yaṁ viññāṇaṁ ajātaṁ abhūtaṁ asañjātaṁ anibbattaṁ anabhinibbattaṁ apātubhūtaṁ anuppannaṁ asamuppannaṁ anuṭṭhitaṁ asamuṭṭhitaṁ anāgataṁ anāgataṁsena saṅgahitaṁ, cakkhuviññāṇaṁ sotaviññāṇaṁ ghānaviññāṇaṁ jivhāviññāṇaṁ kāyaviññāṇaṁ manoviññāṇaṁ—

idaṁ vuccati viññāṇaṁ anāgataṁ.

Tattha katamaṁ viññāṇaṁ paccuppannaṁ?

Yaṁ viññāṇaṁ jātaṁ bhūtaṁ sañjātaṁ nibbattaṁ abhinibbattaṁ pātubhūtaṁ uppannaṁ samuppannaṁ uṭṭhitaṁ samuṭṭhitaṁ paccuppannaṁ paccuppannaṁsena saṅgahitaṁ, cakkhuviññāṇaṁ sotaviññāṇaṁ ghānaviññāṇaṁ jivhāviññāṇaṁ kāyaviññāṇaṁ manoviññāṇaṁ—

idaṁ vuccati viññāṇaṁ paccuppannaṁ.

Tattha katamaṁ viññāṇaṁ ajjhattaṁ?

Yaṁ viññāṇaṁ tesaṁ tesaṁ sattānaṁ ajjhattaṁ paccattaṁ niyakaṁ pāṭipuggalikaṁ upādinnaṁ, cakkhuviññāṇaṁ sotaviññāṇaṁ ghānaviññāṇaṁ jivhāviññāṇaṁ kāyaviññāṇaṁ manoviññāṇaṁ—

idaṁ vuccati viññāṇaṁ ajjhattaṁ.

Tattha katamaṁ viññāṇaṁ bahiddhā?

Yaṁ viññāṇaṁ tesaṁ tesaṁ parasattānaṁ parapuggalānaṁ ajjhattaṁ paccattaṁ niyakaṁ pāṭipuggalikaṁ upādinnaṁ, cakkhuviññāṇaṁ sotaviññāṇaṁ ghānaviññāṇaṁ jivhāviññāṇaṁ kāyaviññāṇaṁ manoviññāṇaṁ—

idaṁ vuccati viññāṇaṁ bahiddhā.

Tattha katamaṁ viññāṇaṁ oḷārikaṁ sukhumaṁ?

Akusalaṁ viññāṇaṁ oḷārikaṁ, kusalābyākatā viññāṇā sukhumā.

Kusalākusalā viññāṇā oḷārikā, abyākataṁ viññāṇaṁ sukhumaṁ.

Dukkhāya vedanāya sampayuttaṁ viññāṇaṁ oḷārikaṁ, sukhāya ca adukkhamasukhāya ca vedanāhi sampayuttā viññāṇā sukhumā.

Sukhadukkhāhi vedanāhi sampayuttā viññāṇā oḷārikā, adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttaṁ viññāṇaṁ sukhumaṁ.

Asamāpannassa viññāṇaṁ oḷārikaṁ, samāpannassa viññāṇaṁ sukhumaṁ.

Sāsavaṁ viññāṇaṁ oḷārikaṁ, anāsavaṁ viññāṇaṁ sukhumaṁ.

Taṁ taṁ vā pana viññāṇaṁ upādāyupādāya viññāṇaṁ oḷārikaṁ sukhumaṁ daṭṭhabbaṁ.

Tattha katamaṁ viññāṇaṁ hīnaṁ paṇītaṁ?

Akusalaṁ viññāṇaṁ hīnaṁ, kusalābyākatā viññāṇā paṇītā.

Kusalākusalā viññāṇā hīnā, abyākataṁ viññāṇaṁ paṇītaṁ.

Dukkhāya vedanāya sampayuttaṁ viññāṇaṁ hīnaṁ, sukhāya ca adukkhamasukhāya ca vedanāhi sampayuttā viññāṇā paṇītā.

Sukhadukkhāhi vedanāhi sampayuttā viññāṇā hīnā, adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttaṁ viññāṇaṁ paṇītaṁ.

Asamāpannassa viññāṇaṁ hīnaṁ, samāpannassa viññāṇaṁ paṇītaṁ.

Sāsavaṁ viññāṇaṁ hīnaṁ, anāsavaṁ viññāṇaṁ paṇītaṁ.

Taṁ taṁ vā pana viññāṇaṁ upādāyupādāya viññāṇaṁ hīnaṁ paṇītaṁ daṭṭhabbaṁ.

Tattha katamaṁ viññāṇaṁ dūre?

Akusalaṁ viññāṇaṁ kusalābyākatehi viññāṇehi dūre;

kusalābyākatā viññāṇā akusalā viññāṇā dūre;

kusalaṁ viññāṇaṁ akusalābyākatehi viññāṇehi dūre;

akusalābyākatā viññāṇā kusalā viññāṇā dūre;

abyākataṁ viññāṇaṁ kusalākusalehi viññāṇehi dūre;

kusalākusalā viññāṇā abyākatā viññāṇā dūre.

Dukkhāya vedanāya sampayuttaṁ viññāṇaṁ sukhāya ca adukkhamasukhāya ca vedanāhi sampayuttehi viññāṇehi dūre;

sukhāya ca adukkhamasukhāya ca vedanāhi sampayuttā viññāṇā dukkhāya vedanāya sampayuttā viññāṇā dūre;

sukhāya vedanāya sampayuttaṁ viññāṇaṁ dukkhāya ca adukkhamasukhāya ca vedanāhi sampayuttehi viññāṇehi dūre;

dukkhāya ca adukkhamasukhāya ca vedanāhi sampayuttā viññāṇā sukhāya vedanāya sampayuttā viññāṇā dūre;

adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttaṁ viññāṇaṁ sukhadukkhāhi vedanāhi sampayuttehi viññāṇehi dūre;

sukhadukkhāhi vedanāhi sampayuttā viññāṇā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā viññāṇā dūre.

Asamāpannassa viññāṇaṁ samāpannassa viññāṇā dūre;

samāpannassa viññāṇaṁ asamāpannassa viññāṇā dūre.

Sāsavaṁ viññāṇaṁ anāsavā viññāṇā dūre;

anāsavaṁ viññāṇaṁ sāsavā viññāṇā dūre—

idaṁ vuccati viññāṇaṁ dūre.

Tattha katamaṁ viññāṇaṁ santike?

Akusalaṁ viññāṇaṁ akusalassa viññāṇassa santike;

kusalaṁ viññāṇaṁ kusalassa viññāṇassa santike;

abyākataṁ viññāṇaṁ abyākatassa viññāṇassa santike.

Dukkhāya vedanāya sampayuttaṁ viññāṇaṁ dukkhāya vedanāya sampayuttassa viññāṇassa santike;

sukhāya vedanāya sampayuttaṁ viññāṇaṁ sukhāya vedanāya sampayuttassa viññāṇassa santike;

adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttaṁ viññāṇaṁ adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttassa viññāṇassa santike.

Asamāpannassa viññāṇaṁ asamāpannassa viññāṇassa santike;

samāpannassa viññāṇaṁ samāpannassa viññāṇassa santike.

Sāsavaṁ viññāṇaṁ sāsavassa viññāṇassa santike;

anāsavaṁ viññāṇaṁ anāsavassa viññāṇassa santike—

idaṁ vuccati viññāṇaṁ santike.

Taṁ taṁ vā pana viññāṇaṁ upādāyupādāya viññāṇaṁ dūre santike daṭṭhabbaṁ.

Suttantabhājanīyaṁ.

2. Abhidhammabhājanīya

Pañcakkhandhā—

rūpakkhandho, vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho.

2.1. Rūpakkhandha

Tattha katamo rūpakkhandho?

Ekavidhena rūpakkhandho—

sabbaṁ rūpaṁ na hetu, ahetukaṁ, hetuvippayuttaṁ, sappaccayaṁ, saṅkhataṁ, rūpaṁ, lokiyaṁ, sāsavaṁ, saṁyojaniyaṁ, ganthaniyaṁ, oghaniyaṁ, yoganiyaṁ, nīvaraṇiyaṁ, parāmaṭṭhaṁ, upādāniyaṁ, saṅkilesikaṁ, abyākataṁ, anārammaṇaṁ, acetasikaṁ, cittavippayuttaṁ, nevavipākanavipākadhammadhammaṁ, asaṅkiliṭṭhasaṅkilesikaṁ, na savitakkasavicāraṁ, na avitakkavicāramattaṁ, avitakkaavicāraṁ, na pītisahagataṁ, na sukhasahagataṁ, na upekkhāsahagataṁ, neva dassanena na bhāvanāya pahātabbaṁ, neva dassanena na bhāvanāya pahātabbahetukaṁ, nevācayagāmināpacayagāmī, nevasekkhanāsekkhaṁ, parittaṁ, kāmāvacaraṁ, na rūpāvacaraṁ, na arūpāvacaraṁ, pariyāpannaṁ, no apariyāpannaṁ, aniyataṁ, aniyyānikaṁ, uppannaṁ, chahi viññāṇehi viññeyyaṁ, aniccaṁ, jarābhibhūtaṁ.

Evaṁ ekavidhena rūpakkhandho.

Duvidhena rūpakkhandho—

atthi rūpaṁ upādā, atthi rūpaṁ no upādā.

Atthi rūpaṁ upādinnaṁ, atthi rūpaṁ anupādinnaṁ.

Atthi rūpaṁ upādinnupādāniyaṁ, atthi rūpaṁ anupādinnupādāniyaṁ.

Atthi rūpaṁ sanidassanaṁ, atthi rūpaṁ anidassanaṁ.

Atthi rūpaṁ sappaṭighaṁ, atthi rūpaṁ appaṭighaṁ.

Atthi rūpaṁ indriyaṁ, atthi rūpaṁ na indriyaṁ.

Atthi rūpaṁ mahābhūtaṁ, atthi rūpaṁ na mahābhūtaṁ.

Atthi rūpaṁ viññatti, atthi rūpaṁ na viññatti.

Atthi rūpaṁ cittasamuṭṭhānaṁ, atthi rūpaṁ na cittasamuṭṭhānaṁ.

Atthi rūpaṁ cittasahabhu, atthi rūpaṁ na cittasahabhu.

Atthi rūpaṁ cittānuparivatti, atthi rūpaṁ na cittānuparivatti.

Atthi rūpaṁ ajjhattikaṁ, atthi rūpaṁ bāhiraṁ.

Atthi rūpaṁ oḷārikaṁ, atthi rūpaṁ sukhumaṁ.

Atthi rūpaṁ dūre, atthi rūpaṁ santike …pe… atthi rūpaṁ kabaḷīkāro āhāro, atthi rūpaṁ na kabaḷīkāro āhāro.

Evaṁ duvidhena rūpakkhandho.

(Yathā rūpakaṇḍe vibhattaṁ, tathā idha vibhajitabbaṁ.)

Tividhena rūpakkhandho—

yaṁ taṁ rūpaṁ ajjhattikaṁ taṁ upādā, yaṁ taṁ rūpaṁ bāhiraṁ taṁ atthi upādā, atthi no upādā.

Yaṁ taṁ rūpaṁ ajjhattikaṁ taṁ upādinnaṁ, yaṁ taṁ rūpaṁ bāhiraṁ taṁ atthi upādinnaṁ, atthi anupādinnaṁ.

Yaṁ taṁ rūpaṁ ajjhattikaṁ taṁ upādinnupādāniyaṁ, yaṁ taṁ rūpaṁ bāhiraṁ taṁ atthi upādinnupādāniyaṁ, atthi anupādinnupādāniyaṁ …pe…

yaṁ taṁ rūpaṁ ajjhattikaṁ taṁ na kabaḷīkāro āhāro, yaṁ taṁ rūpaṁ bāhiraṁ taṁ atthi kabaḷīkāro āhāro, atthi na kabaḷīkāro āhāro.

Evaṁ tividhena rūpakkhandho.

Catubbidhena rūpakkhandho—

yaṁ taṁ rūpaṁ upādā taṁ atthi upādinnaṁ, atthi anupādinnaṁ;

yaṁ taṁ rūpaṁ no upādā taṁ atthi upādinnaṁ, atthi anupādinnaṁ.

Yaṁ taṁ rūpaṁ upādā taṁ atthi upādinnupādāniyaṁ, atthi anupādinnupādāniyaṁ;

yaṁ taṁ rūpaṁ no upādā taṁ atthi upādinnupādāniyaṁ, atthi anupādinnupādāniyaṁ.

Yaṁ taṁ rūpaṁ upādā taṁ atthi sappaṭighaṁ, atthi appaṭighaṁ;

yaṁ taṁ rūpaṁ no upādā taṁ atthi sappaṭighaṁ, atthi appaṭighaṁ.

Yaṁ taṁ rūpaṁ upādā taṁ atthi oḷārikaṁ, atthi sukhumaṁ;

yaṁ taṁ rūpaṁ no upādā taṁ atthi oḷārikaṁ, atthi sukhumaṁ.

Yaṁ taṁ rūpaṁ upādā taṁ atthi dūre, atthi santike;

yaṁ taṁ rūpaṁ no upādā taṁ atthi dūre, atthi santike …pe…

diṭṭhaṁ, sutaṁ, mutaṁ, viññātaṁ rūpaṁ.

Evaṁ catubbidhena rūpakkhandho.

Pañcavidhena rūpakkhandho—

pathavīdhātu, āpodhātu, tejodhātu, vāyodhātu, yañca rūpaṁ upādā.

Evaṁ pañcavidhena rūpakkhandho.

Chabbidhena rūpakkhandho—