上座部《分别论》（巴利原文）

Tattha katamā kāmesanā?

Yo kāmesu kāmacchando …pe…

kāmajjhosānaṁ—

ayaṁ vuccati “kāmesanā”.

Tattha katamā bhavesanā?

Yo bhavesu bhavacchando …pe…

bhavajjhosānaṁ—

ayaṁ vuccati “bhavesanā”.

Tattha katamā brahmacariyesanā?

“Sassato loko”ti vā, “asassato loko”ti vā …pe…

“neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā”ti vā yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho—

ayaṁ vuccati “brahmacariyesanā”.

Tattha katamā kāmesanā?

Kāmarāgo, tadekaṭṭhaṁ akusalaṁ kāyakammaṁ vacīkammaṁ manokammaṁ—

ayaṁ vuccati “kāmesanā”.

Tattha katamā bhavesanā?

Bhavarāgo tadekaṭṭhaṁ akusalaṁ kāyakammaṁ vacīkammaṁ manokammaṁ—

ayaṁ vuccati “bhavesanā”.

Tattha katamā brahmacariyesanā?

Antaggāhikā diṭṭhi tadekaṭṭhaṁ akusalaṁ kāyakammaṁ vacīkammaṁ manokammaṁ—

ayaṁ vuccati “brahmacariyesanā”.

Imā tisso esanā.

Tattha katamā tisso vidhā?

“Seyyohamasmī”ti vidhā, “sadisohamasmī”ti vidhā, “hīnohamasmī”ti vidhā—

imā tisso vidhā.

Tattha katamāni tīṇi bhayāni?

Jātibhayaṁ, jarābhayaṁ, maraṇabhayaṁ.

Tattha katamaṁ jātibhayaṁ?

Jātiṁ paṭicca bhayaṁ bhayānakaṁ chambhitattaṁ lomahaṁso cetaso utrāso—

idaṁ vuccati “jātibhayaṁ”.

Tattha katamaṁ jarābhayaṁ?

Jaraṁ paṭicca bhayaṁ bhayānakaṁ chambhitattaṁ lomahaṁso cetaso utrāso—

idaṁ vuccati “jarābhayaṁ”.

Tattha katamaṁ maraṇabhayaṁ?

Maraṇaṁ paṭicca bhayaṁ bhayānakaṁ chambhitattaṁ lomahaṁso cetaso utrāso—

idaṁ vuccati “maraṇabhayaṁ”.

Imāni tīṇi bhayāni.

Tattha katamāni tīṇi tamāni?

Atītaṁ vā addhānaṁ ārabbha kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati, anāgataṁ vā addhānaṁ ārabbha kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati, etarahi vā paccuppannaṁ addhānaṁ ārabbha kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati—

imāni tīṇi tamāni.

Tattha katamāni tīṇi titthāyatanāni?

Idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṁvādī hoti evaṁdiṭṭhī—

“yaṁ kiñcāyaṁ purisapuggalo paṭisaṁvedeti sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā, sabbaṁ taṁ pubbe katahetū”ti;

idha panekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṁvādī hoti evaṁdiṭṭhī—

“yaṁ kiñcāyaṁ purisapuggalo paṭisaṁvedeti sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā, sabbaṁ taṁ issaranimmānahetū”ti;

idha panekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṁvādī hoti evaṁdiṭṭhī—

“yaṁ kiñcāyaṁ purisapuggalo paṭisaṁvedeti sukhaṁ vā dukkhaṁ vā adukkhamasukhaṁ vā, sabbaṁ taṁ ahetu appaccayā”ti—

imāni tīṇi titthāyatanāni.

Tattha katame tayo kiñcanā?

Rāgo kiñcanaṁ, doso kiñcanaṁ, moho kiñcanaṁ—

ime tayo kiñcanā.

Tattha katamāni tīṇi aṅgaṇāni?

Rāgo aṅgaṇaṁ, doso aṅgaṇaṁ, moho aṅgaṇaṁ—

imāni tīṇi aṅgaṇāni.

Tattha katamāni tīṇi malāni?

Rāgo malaṁ, doso malaṁ, moho malaṁ—

imāni tīṇi malāni.

Tattha katamāni tīṇi visamāni?

Rāgo visamaṁ, doso visamaṁ, moho visamaṁ—

imāni tīṇi visamāni.

Tattha katamāni aparānipi tīṇi visamāni?

Kāyavisamaṁ, vacīvisamaṁ, manovisamaṁ—

imāni tīṇi visamāni.

Tattha katame tayo aggī?

Rāgaggi, dosaggi, mohaggi—

ime tayo aggī.

Tattha katame tayo kasāvā?

Rāgakasāvo, dosakasāvo, mohakasāvo—

ime tayo kasāvā.

Tattha katame aparepi tayo kasāvā?

Kāyakasāvo, vacīkasāvo, manokasāvo—

ime tayo kasāvā.

Tattha katamā assādadiṭṭhi?

Idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṁvādī hoti evaṁdiṭṭhī—

“natthi kāmesu doso”ti.

So kāmesu pātabyataṁ āpajjati.

Ayaṁ vuccati “assādadiṭṭhi”.

Tattha katamā attānudiṭṭhi?

Idha assutavā puthujjano ariyānaṁ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṁ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto—

rūpaṁ attato samanupassati rūpavantaṁ vā attānaṁ attani vā rūpaṁ rūpasmiṁ vā attānaṁ.

Vedanaṁ …pe…

saññaṁ …pe…

saṅkhāre …pe…

viññāṇaṁ attato samanupassati viññāṇavantaṁ vā attānaṁ attani vā viññāṇaṁ viññāṇasmiṁ vā attānaṁ.

Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho—

ayaṁ vuccati “attānudiṭṭhi”.

Tattha katamā micchādiṭṭhi?

“Natthi dinnaṁ, natthi yiṭṭhaṁ …pe…

ye imañca lokaṁ parañca lokaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedentī”ti—

yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho—

ayaṁ vuccati “micchādiṭṭhi”.

Sassatadiṭṭhi assādadiṭṭhi, sakkāyadiṭṭhi attānudiṭṭhi, ucchedadiṭṭhi micchādiṭṭhi.

Tattha katamā arati?

Pantesu vā senāsanesu aññataraññataresu vā adhikusalesu dhammesu arati aratitā anabhirati anabhiramaṇā ukkaṇṭhitā paritassitā—

ayaṁ vuccati “arati”.

Tattha katamā vihesā?

Idhekacco pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā rajjuyā vā aññataraññatarena satte viheṭheti, yā evarūpā heṭhanā viheṭhanā hiṁsanā vihiṁsanā rosanā virosanā parūpaghāto—

ayaṁ vuccati “vihesā”.

Tattha katamā adhammacariyā?

Kāyena adhammacariyāvisamacariyā, vācāya adhammacariyāvisamacariyā, manasā adhammacariyāvisamacariyā—

ayaṁ vuccati “adhammacariyā”.

Tattha katamā dovacassatā?

Sahadhammike vuccamāne dovacassāyaṁ dovacassiyaṁ dovacassatā vippaṭikulaggāhitā vipaccanīkasātatā anādariyaṁ anādaratā agāravatā appatissavatā—

ayaṁ vuccati “dovacassatā”.

Tattha katamā pāpamittatā?

Ye te puggalā assaddhā dussīlā appassutā maccharino duppaññā, yā tesaṁ sevanā nisevanā saṁsevanā bhajanā sambhajanā bhatti sambhatti taṁsampavaṅkatā—

ayaṁ vuccati “pāpamittatā”.

Tattha katamā nānattasaññā?

Kāmasaññā, byāpādasaññā, vihiṁsāsaññā—

ayaṁ vuccati “nānattasaññā”.

Sabbāpi akusalā saññā nānattasaññā.

Tattha katamaṁ uddhaccaṁ?

Yaṁ cittassa uddhaccaṁ avūpasamo cetaso vikkhepo bhantattaṁ cittassa—

idaṁ vuccati “uddhaccaṁ”.

Tattha katamaṁ kosajjaṁ?

Kāyaduccarite vā vacīduccarite vā manoduccarite vā pañcasu vā kāmaguṇesu cittassa vossaggo vossaggānuppadānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ bhāvanāya asakkaccakiriyatā asātaccakiriyatā anaṭṭhitakiriyatā olīnavuttitā nikkhittachandatā nikkhittadhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṁ anadhiṭṭhānaṁ ananuyogo pamādo—

idaṁ vuccati “kosajjaṁ”.

Tattha katamo pamādo?

Kāyaduccarite vā vacīduccarite vā manoduccarite vā pañcasu vā kāmaguṇesu cittassa vossaggo vossaggānuppadānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ bhāvanāya asakkaccakiriyatā asātaccakiriyatā anaṭṭhitakiriyatā olīnavuttitā nikkhittachandatā nikkhittadhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṁ anadhiṭṭhānaṁ ananuyogo pamādo, yo evarūpo pamādo pamajjanā pamajjitattaṁ—

ayaṁ vuccati “pamādo”.