上座部《分别论》（巴利原文）

Puna caparaṁ bhikkhu gilānā vuṭṭhito hoti aciravuṭṭhito gelaññā.

Tassa evaṁ hoti—

“ahaṁ kho gilānā vuṭṭhito aciravuṭṭhito gelaññā.

Tassa me kāyo dubbalo akammañño.

Handāhaṁ nipajjāmī”ti.

So nipajjati; na vīriyaṁ ārabhati appattassa pattiyā, anadhigatassa adhigamāya, asacchikatassa sacchikiriyāya.

Idaṁ aṭṭhamaṁ kusītavatthu.

Imāni aṭṭha kusītavatthūni.

Tattha katamesu aṭṭhasu lokadhammesu cittassa paṭighāto?

Lābhe sārāgo, alābhe paṭivirodho, yase sārāgo, ayase paṭivirodho, pasaṁsāya sārāgo, nindāya paṭivirodho, sukhe sārāgo, dukkhe paṭivirodho—

imesu aṭṭhasu lokadhammesu cittassa paṭighāto.

Tattha katame aṭṭha anariyavohārā?

Adiṭṭhe diṭṭhavāditā, assute sutavāditā, amute mutavāditā, aviññāte viññātavāditā, diṭṭhe adiṭṭhavāditā, sute assutavāditā, mute amutavāditā, viññāte aviññātavāditā—

ime aṭṭha anariyavohārā.

Tattha katame aṭṭha micchattā?

Micchādiṭṭhi, micchāsaṅkappo, micchāvācā, micchākammanto, micchāājīvo, micchāvāyāmo, micchāsati, micchāsamādhi—

ime aṭṭha micchattā.

Tattha katame aṭṭha purisadosā?

Idha bhikkhū bhikkhuṁ āpattiyā codenti.

So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codīyamāno “na sarāmi na sarāmī”ti assatiyāva nibbeṭheti.

Ayaṁ paṭhamo purisadoso.

Puna caparaṁ bhikkhū bhikkhuṁ āpattiyā codenti.

So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codīyamāno codakaṁyeva paṭippharati—

“kiṁ nu kho tuyhaṁ bālassa abyattassa bhaṇitena.

Tvampi nāma maṁ bhaṇitabbaṁ maññasī”ti.

Ayaṁ dutiyo purisadoso.

Puna caparaṁ bhikkhū bhikkhuṁ āpattiyā codenti.

So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codīyamāno codakaṁyeva paccāropeti—

“tvampi khosi itthannāmaṁ āpattiṁ āpanno.

Tvaṁ tāva paṭhamaṁ paṭikarohī”ti.

Ayaṁ tatiyo purisadoso.

Puna caparaṁ bhikkhū bhikkhuṁ āpattiyā codenti.

So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codīyamāno aññenāññaṁ paṭicarati, bahiddhā kathaṁ apanāmeti, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti.

Ayaṁ catuttho purisadoso.

Puna caparaṁ bhikkhū bhikkhuṁ āpattiyā codenti.

So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codīyamāno saṅghamajjhe bāhāvikkhepakaṁ bhaṇati.

Ayaṁ pañcamo purisadoso.

Puna caparaṁ bhikkhū bhikkhuṁ āpattiyā codenti.

So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codīyamāno “nevāhaṁ āpannomhi, na panāhaṁ anāpannomhī”ti tuṇhībhūto saṅghaṁ viheseti.

Ayaṁ chaṭṭho purisadoso.

Puna caparaṁ bhikkhū bhikkhuṁ āpattiyā codenti.

So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codīyamāno anādiyitvā saṅghaṁ, anādiyitvā codakaṁ, sāpattikova yenakāmaṁ pakkamati.

Ayaṁ sattamo purisadoso.

Puna caparaṁ bhikkhū bhikkhuṁ āpattiyā codenti.

So bhikkhu bhikkhūhi āpattiyā codīyamāno evamāha—

“kiṁ nu kho tumhe āyasmanto atibāḷhaṁ mayi byāvaṭā.

Idānāhaṁ sikkhaṁ paccakkhāya hīnāyāvattissāmī”ti.

So sikkhaṁ paccakkhāya hīnāyāvattitvā evamāha—

“idāni kho tumhe āyasmanto attamanā hothā”ti.

Ayaṁ aṭṭhamo purisadoso.

Ime aṭṭha purisadosā.

Tattha katame aṭṭha asaññīvādā?

“Rūpī attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti—

asaññīti naṁ paññapenti;

arūpī attā …pe…

rūpī ca arūpī ca …pe…

nevarūpīnārūpī …pe…

“antavā attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti—

asaññīti naṁ paññapenti;

“anantavā attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti—

asaññīti naṁ paññapenti;

“antavā ca anantavā ca attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti—

asaññīti naṁ paññapenti;

“nevantavā nānantavā attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti—

asaññīti naṁ paññapenti.

Ime aṭṭha asaññīvādā.

Tattha katame aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā?

“Rūpī attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti—

nevasaññīnāsaññīti naṁ paññapenti;

“arūpī attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti—

nevasaññīnāsaññīti naṁ paññapenti;

“rūpī ca arūpī ca attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti—

nevasaññīnāsaññīti naṁ paññapenti;

“nevarūpīnārūpī attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti—

nevasaññīnāsaññīti naṁ paññapenti;

“antavā attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti—

nevasaññīnāsaññīti naṁ paññapenti;

“anantavā attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti—

nevasaññīnāsaññīti naṁ paññapenti;

“antavā ca anantavā ca attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti—

nevasaññīnāsaññīti naṁ paññapenti;

“nevantavā nānantavā attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti—

nevasaññīnāsaññīti naṁ paññapenti.

Ime aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā.

Aṭṭhakaṁ.

9. Navakaniddesa

Tattha katamāni nava āghātavatthūni?

“Anatthaṁ me acarī”ti āghāto jāyati;

“anatthaṁ me caratī”ti āghāto jāyati;

“anatthaṁ me carissatī”ti āghāto jāyati;

“piyassa me manāpassa anatthaṁ acari …pe…

anatthaṁ carati …pe…

anatthaṁ carissatī”ti āghāto jāyati;

“appiyassa me amanāpassa atthaṁ acari …pe…

atthaṁ carati …pe…

atthaṁ carissatī”ti āghāto jāyati.

Imāni nava āghātavatthūni.

Tattha katamāni nava purisamalāni?

Kodho, makkho, issā, macchariyaṁ, māyā, sāṭheyyaṁ, musāvādo, pāpicchatā, micchādiṭṭhi—

imāni nava purisamalāni.

Tattha katame navavidhā mānā?

“Seyyassa seyyohamasmī”ti māno, “seyyassa sadisohamasmī”ti māno, “seyyassa hīnohamasmī”ti māno, “sadisassa seyyohamasmī”ti māno, “sadisassa sadisohamasmī”ti māno, “sadisassa hīnohamasmī”ti māno, “hīnassa seyyohamasmī”ti māno, “hīnassa sadisohamasmī”ti māno, “hīnassa hīnohamasmī”ti māno—

ime navavidhā mānā.

Tattha katame nava taṇhāmūlakā dhammā?

Taṇhaṁ paṭicca pariyesanā, pariyesanaṁ paṭicca lābho, lābhaṁ paṭicca vinicchayo, vinicchayaṁ paṭicca chandarāgo, chandarāgaṁ paṭicca ajjhosānaṁ, ajjhosānaṁ paṭicca pariggaho, pariggahaṁ paṭicca macchariyaṁ, macchariyaṁ paṭicca ārakkho, ārakkhādhikaraṇaṁ daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṁtuvaṁpesuññamusāvādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti—

ime nava taṇhāmūlakā dhammā.

Tattha katamāni nava iñjitāni?

“Asmī”ti iñjitametaṁ, “ahamasmī”ti iñjitametaṁ, “ayamahamasmī”ti iñjitametaṁ “bhavissan”ti iñjitametaṁ, “rūpī bhavissan”ti iñjitametaṁ, “arūpī bhavissan”ti iñjitametaṁ, “saññī bhavissan”ti iñjitametaṁ, “asaññī bhavissan”ti iñjitametaṁ, “nevasaññīnāsaññī bhavissan”ti iñjitametaṁ—

imāni nava iñjitāni.

Tattha katamāni nava maññitāni …pe…

nava phanditāni …pe…

nava papañcitāni …pe…

nava saṅkhatāni?

“Asmī”ti saṅkhatametaṁ, “ahamasmī”ti saṅkhatametaṁ, “ayamahamasmī”ti saṅkhatametaṁ, “bhavissan”ti saṅkhatametaṁ, “rūpī bhavissan”ti saṅkhatametaṁ, “arūpī bhavissan”ti saṅkhatametaṁ, “saññī bhavissan”ti saṅkhatametaṁ, “asaññī bhavissan”ti saṅkhatametaṁ, “nevasaññīnāsaññī bhavissan”ti saṅkhatametaṁ—

imāni nava saṅkhatāni. –9

Navakaṁ.

10. Dasakaniddesa

Tattha katamāni dasa kilesavatthūni?

Lobho, doso, moho, māno, diṭṭhi, vicikicchā, thinaṁ, uddhaccaṁ, ahirikaṁ, anottappaṁ—

imāni dasa kilesavatthūni.