上座部《分别论》（巴利原文）

Avasesā dhammā dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya sampayuttā.

Tattha katamo dukkhasamudayo?

Taṇhā ca, avasesā ca kilesā, avasesā ca akusalā dhammā, tīṇi ca kusalamūlāni sāsavāni, avasesā ca sāsavā kusalā dhammā—

ayaṁ vuccati “dukkhasamudayo”.

Tattha katamaṁ dukkhaṁ?

Sāsavā kusalākusalānaṁ dhammānaṁ vipākā, ye ca dhammā kiriyā neva kusalā nākusalā na ca kammavipākā, sabbañca rūpaṁ—

idaṁ vuccati “dukkhaṁ”.

Tattha katamo dukkhanirodho?

Taṇhāya ca, avasesānañca kilesānaṁ, avasesānañca akusalānaṁ dhammānaṁ, tiṇṇañca kusalamūlānaṁ sāsavānaṁ, avasesānañca sāsavānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ pahānaṁ—

ayaṁ vuccati “dukkhanirodho”.

Tattha katamā dukkhanirodhagāminī paṭipadā?

Idha bhikkhu yasmiṁ samaye lokuttaraṁ jhānaṁ bhāveti niyyānikaṁ apacayagāmiṁ diṭṭhigatānaṁ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā, vivicceva kāmehi …pe… paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṁ dandhābhiññaṁ, tasmiṁ samaye pañcaṅgiko maggo hoti—

sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappo, sammāvāyāmo, sammāsati, sammāsamādhi.

Ayaṁ vuccati “dukkhanirodhagāminī paṭipadā”.

Avasesā dhammā dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya sampayuttā.

Cattāri saccāni—

dukkhaṁ, dukkhasamudayo, dukkhanirodho, dukkhanirodhagāminī paṭipadā.

Tattha katamo dukkhasamudayo?

Taṇhā—

ayaṁ vuccati “dukkhasamudayo”.

Tattha katamaṁ dukkhaṁ?

Avasesā ca kilesā, avasesā ca akusalā dhammā, tīṇi ca kusalamūlāni sāsavāni, avasesā ca sāsavā kusalā dhammā, sāsavā ca kusalākusalānaṁ dhammānaṁ vipākā, ye ca dhammā kiriyā neva kusalā nākusalā na ca kammavipākā, sabbañca rūpaṁ—

idaṁ vuccati “dukkhaṁ”.

Tattha katamo dukkhanirodho?

Taṇhāya pahānaṁ—

ayaṁ vuccati “dukkhanirodho”.

Tattha katamā dukkhanirodhagāminī paṭipadā?

Idha bhikkhu yasmiṁ samaye lokuttaraṁ jhānaṁ bhāveti niyyānikaṁ apacayagāmiṁ diṭṭhigatānaṁ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi …pe… paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṁ dandhābhiññaṁ, tasmiṁ samaye phasso hoti …pe… avikkhepo hoti.

Ayaṁ vuccati “dukkhanirodhagāminī paṭipadā”.

Tattha katamo dukkhasamudayo?

Taṇhā ca, avasesā ca kilesā, avasesā ca akusalā dhammā, tīṇi ca kusalamūlāni sāsavāni, avasesā ca sāsavā kusalā dhammā—

ayaṁ vuccati “dukkhasamudayo”.

Tattha katamaṁ dukkhaṁ?

Sāsavā kusalākusalānaṁ dhammānaṁ vipākā, ye ca dhammā kiriyā neva kusalā nākusalā na ca kammavipākā, sabbañca rūpaṁ—

idaṁ vuccati “dukkhaṁ”.

Tattha katamo dukkhanirodho?

Taṇhāya ca, avasesānañca kilesānaṁ, avasesānañca akusalānaṁ dhammānaṁ, tiṇṇañca kusalamūlānaṁ sāsavānaṁ, avasesānañca sāsavānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ pahānaṁ—

ayaṁ vuccati “dukkhanirodho”.

Tattha katamā dukkhanirodhagāminī paṭipadā?

Idha bhikkhu yasmiṁ samaye lokuttaraṁ jhānaṁ bhāveti niyyānikaṁ apacayagāmiṁ diṭṭhigatānaṁ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi …pe… paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṁ dandhābhiññaṁ, tasmiṁ samaye phasso hoti …pe… avikkhepo hoti.

Ayaṁ vuccati “dukkhanirodhagāminī paṭipadā”.

Abhidhammabhājanīyaṁ.

3. Pañhāpucchaka

Cattāri ariyasaccāni—

dukkhaṁ ariyasaccaṁ, dukkhasamudayaṁ ariyasaccaṁ, dukkhanirodhaṁ ariyasaccaṁ, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṁ.

Catunnaṁ ariyasaccānaṁ kati kusalā, kati akusalā, kati abyākatā …pe… kati saraṇā, kati araṇā?

3.1. Tika

Samudayasaccaṁ akusalaṁ.

Maggasaccaṁ kusalaṁ.

Nirodhasaccaṁ abyākataṁ.

Dukkhasaccaṁ siyā kusalaṁ, siyā akusalaṁ, siyā abyākataṁ.

Dve saccā siyā sukhāya vedanāya sampayuttā, siyā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā.

Nirodhasaccaṁ na vattabbaṁ—

“sukhāya vedanāya sampayuttan”tipi, “dukkhāya vedanāya sampayuttan”tipi, “adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttan”tipi.

Dukkhasaccaṁ siyā sukhāya vedanāya sampayuttaṁ, siyā dukkhāya vedanāya sampayuttaṁ, siyā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttaṁ, siyā na vattabbaṁ—“sukhāya vedanāya sampayuttan”tipi, “dukkhāya vedanāya sampayuttan”tipi, “adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttan”tipi.

Dve saccā vipākadhammadhammā.

Nirodhasaccaṁ nevavipākanavipākadhammadhammaṁ.

Dukkhasaccaṁ siyā vipākaṁ, siyā vipākadhammadhammaṁ, siyā nevavipākanavipākadhammadhammaṁ.

Samudayasaccaṁ anupādinnupādāniyaṁ.

Dve saccā anupādinnaanupādāniyā.

Dukkhasaccaṁ siyā upādinnupādāniyaṁ, siyā anupādinnupādāniyaṁ.

Samudayasaccaṁ saṅkiliṭṭhasaṅkilesikaṁ.

Dve saccā asaṅkiliṭṭhaasaṅkilesikā.

Dukkhasaccaṁ siyā saṅkiliṭṭhasaṅkilesikaṁ, siyā asaṅkiliṭṭhasaṅkilesikaṁ.

Samudayasaccaṁ savitakkasavicāraṁ.

Nirodhasaccaṁ avitakkaavicāraṁ.

Maggasaccaṁ siyā savitakkasavicāraṁ, siyā avitakkavicāramattaṁ, siyā avitakkaavicāraṁ.

Dukkhasaccaṁ siyā savitakkasavicāraṁ, siyā avitakkavicāramattaṁ, siyā avitakkaavicāraṁ, siyā na vattabbaṁ—“savitakkasavicāran”tipi, “avitakkavicāramattan”tipi, “avitakkaavicāran”tipi.

Dve saccā siyā pītisahagatā, siyā sukhasahagatā, siyā upekkhāsahagatā.

Nirodhasaccaṁ na vattabbaṁ—

“pītisahagatan”tipi, “sukhasahagatan”tipi, “upekkhāsahagatan”tipi.

Dukkhasaccaṁ siyā pītisahagataṁ, siyā sukhasahagataṁ, siyā upekkhāsahagataṁ, siyā na vattabbaṁ—“pītisahagatan”tipi, “sukhasahagatan”tipi, “upekkhāsahagatan”tipi.

Dve saccā neva dassanena na bhāvanāya pahātabbā.

Samudayasaccaṁ siyā dassanena pahātabbaṁ, siyā bhāvanāya pahātabbaṁ.

Dukkhasaccaṁ siyā dassanena pahātabbaṁ, siyā bhāvanāya pahātabbaṁ, siyā neva dassanena na bhāvanāya pahātabbaṁ.

Dve saccā neva dassanena na bhāvanāya pahātabbahetukā.

Samudayasaccaṁ siyā dassanena pahātabbahetukaṁ, siyā bhāvanāya pahātabbahetukaṁ.

Dukkhasaccaṁ siyā dassanena pahātabbahetukaṁ, siyā bhāvanāya pahātabbahetukaṁ, siyā neva dassanena na bhāvanāya pahātabbahetukaṁ.

Samudayasaccaṁ ācayagāmi.

Maggasaccaṁ apacayagāmi.

Nirodhasaccaṁ nevācayagāmināpacayagāmi.

Dukkhasaccaṁ siyā ācayagāmi, siyā nevācayagāmināpacayagāmi.

Maggasaccaṁ sekkhaṁ.

Tīṇi saccāni nevasekkhanāsekkhā.

Samudayasaccaṁ parittaṁ.

Dve saccā appamāṇā.

Dukkhasaccaṁ siyā parittaṁ, siyā mahaggataṁ.

Nirodhasaccaṁ anārammaṇaṁ.

Maggasaccaṁ appamāṇārammaṇaṁ.

Samudayasaccaṁ siyā parittārammaṇaṁ, siyā mahaggatārammaṇaṁ na appamāṇārammaṇaṁ, siyā na vattabbaṁ—“parittārammaṇan”tipi, “mahaggatārammaṇan”tipi.

Dukkhasaccaṁ siyā parittārammaṇaṁ, siyā mahaggatārammaṇaṁ, siyā appamāṇārammaṇaṁ, siyā na vattabbaṁ—“parittārammaṇan”tipi, “mahaggatārammaṇan”tipi, “appamāṇārammaṇan”tipi.

Samudayasaccaṁ hīnaṁ.

Dve saccā paṇītā.

Dukkhasaccaṁ siyā hīnaṁ, siyā majjhimaṁ.

Nirodhasaccaṁ aniyataṁ.

Maggasaccaṁ sammattaniyataṁ.

Dve saccā siyā micchattaniyatā, siyā aniyatā.

Nirodhasaccaṁ anārammaṇaṁ.

Samudayasaccaṁ na vattabbaṁ—

“maggārammaṇan”tipi, “maggahetukan”tipi, “maggādhipatī”tipi.

Maggasaccaṁ na maggārammaṇaṁ maggahetukaṁ, siyā maggādhipati, siyā na vattabbaṁ—“maggādhipatī”ti.

Dukkhasaccaṁ siyā maggārammaṇaṁ na maggahetukaṁ, siyā maggādhipati, siyā na vattabbaṁ—“maggārammaṇan”tipi, “maggādhipatī”tipi.

Dve saccā siyā uppannā, siyā anuppannā, na vattabbā—

“uppādino”ti.

Nirodhasaccaṁ na vattabbaṁ—

“uppannan”tipi, “anuppannan”tipi, “uppādī”tipi.

Dukkhasaccaṁ siyā uppannaṁ, siyā anuppannaṁ, siyā uppādi.

Tīṇi saccāni siyā atītā, siyā anāgatā, siyā paccuppannā.

Nirodhasaccaṁ na vattabbaṁ—

“atītan”tipi, “anāgatan”tipi, “paccuppannan”tipi.

Nirodhasaccaṁ anārammaṇaṁ.

Maggasaccaṁ na vattabbaṁ—

“atītārammaṇan”tipi, “anāgatārammaṇan”tipi, “paccuppannārammaṇan”tipi.

Dve saccā siyā atītārammaṇā, siyā anāgatārammaṇā, siyā paccuppannārammaṇā, siyā na vattabbā—“atītārammaṇā”tipi, “anāgatārammaṇā”tipi, “paccuppannārammaṇā”tipi.

Nirodhasaccaṁ bahiddhā.

Tīṇi saccāni siyā ajjhattā, siyā bahiddhā, siyā ajjhattabahiddhā.

Nirodhasaccaṁ anārammaṇaṁ.

Maggasaccaṁ bahiddhārammaṇaṁ.

Samudayasaccaṁ siyā ajjhattārammaṇaṁ, siyā bahiddhārammaṇaṁ, siyā ajjhattabahiddhārammaṇaṁ.

Dukkhasaccaṁ siyā ajjhattārammaṇaṁ, siyā bahiddhārammaṇaṁ, siyā ajjhattabahiddhārammaṇaṁ, siyā na vattabbaṁ—“ajjhattārammaṇan”tipi, “bahiddhārammaṇan”tipi, “ajjhattabahiddhārammaṇan”tipi.