上座部《分别论》（巴利原文）

Tattha katamaṁ diṭṭhupādānaṁ?

“Natthi dinnaṁ, natthi yiṭṭhaṁ …pe…

ye imañca lokaṁ parañca lokaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedentī”ti.

Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho—

idaṁ vuccati “diṭṭhupādānaṁ”.

Ṭhapetvā sīlabbatupādānañca attavādupādānañca sabbāpi micchādiṭṭhi diṭṭhupādānaṁ.

Tattha katamaṁ sīlabbatupādānaṁ?

Ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇānaṁ sīlena suddhi vatena suddhi sīlabbatena suddhīti.

Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho—

idaṁ vuccati “sīlabbatupādānaṁ”.

Tattha katamaṁ attavādupādānaṁ?

Idha assutavā puthujjano ariyānaṁ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto, sappurisānaṁ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto—

rūpaṁ attato samanupassati rūpavantaṁ vā attānaṁ attani vā rūpaṁ rūpasmiṁ vā attānaṁ.

Vedanaṁ …pe…

saññaṁ …pe…

saṅkhāre …pe…

viññāṇaṁ attato samanupassati viññāṇavantaṁ vā attānaṁ attani vā viññāṇaṁ viññāṇasmiṁ vā attānaṁ.

Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ …pe… vipariyāsaggāho—

idaṁ vuccati “attavādupādānaṁ”.

Imāni cattāri upādānāni.

Tattha katame cattāro taṇhuppādā?

Cīvarahetu vā bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati, piṇḍapātahetu vā bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati, senāsanahetu vā bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati, itibhavābhavahetu vā bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati—

ime cattāro taṇhuppādā.

Tattha katamāni cattāri agatigamanāni?

Chandāgatiṁ gacchati, dosāgatiṁ gacchati, mohāgatiṁ gacchati, bhayāgatiṁ gacchati.

Yā evarūpā agati agatigamanaṁ chandagamanaṁ vaggagamanaṁ vārigamanaṁ—

imāni cattāri agatigamanāni.

Tattha katame cattāro vipariyāsā?

Anicce “niccan”ti saññāvipariyāso cittavipariyāso diṭṭhivipariyāso, dukkhe “sukhan”ti saññāvipariyāso cittavipariyāso diṭṭhivipariyāso, anattani “attā”ti saññāvipariyāso cittavipariyāso diṭṭhivipariyāso, asubhe “subhan”ti saññāvipariyāso cittavipariyāso diṭṭhivipariyāso—

ime cattāro vipariyāsā.

Tattha katame cattāro anariyavohārā?

Adiṭṭhe diṭṭhavāditā, assute sutavāditā, amute mutavāditā, aviññāte viññātavāditā—

ime cattāro anariyavohārā.

Tattha katame aparepi cattāro anariyavohārā?

Diṭṭhe adiṭṭhavāditā, sute assutavāditā, mute amutavāditā, viññāte aviññātavāditā—

ime cattāro anariyavohārā.

Tattha katamāni cattāri duccaritāni?

Pāṇātipāto, adinnādānaṁ, kāmesumicchācāro, musāvādo—

imāni cattāri duccaritāni.

Tattha katamāni aparānipi cattāri duccaritāni?

Musāvādo, pisuṇā vācā, pharusā vācā, samphappalāpo—

imāni cattāri duccaritāni.

Tattha katamāni cattāri bhayāni?

Jātibhayaṁ, jarābhayaṁ, byādhibhayaṁ, maraṇabhayaṁ—

imāni cattāri bhayāni.

Tattha katamāni aparānipi cattāri bhayāni?

Rājabhayaṁ, corabhayaṁ, aggibhayaṁ, udakabhayaṁ—

imāni cattāri bhayāni.

Tattha katamāni aparānipi cattāri bhayāni?

Ūmibhayaṁ, kumbhīlabhayaṁ, āvaṭṭabhayaṁ, susukābhayaṁ—

imāni cattāri bhayāni.

Tattha katamāni aparānipi cattāri bhayāni?

Attānuvādabhayaṁ, parānuvādabhayaṁ, daṇḍabhayaṁ, duggatibhayaṁ—

imāni cattāri bhayāni.

Tattha katamā catasso diṭṭhiyo?

“Sayaṅkataṁ sukhadukkhan”ti saccato thetato diṭṭhi uppajjati, “paraṅkataṁ sukhadukkhan”ti saccato thetato diṭṭhi uppajjati, “sayaṅkatañca paraṅkatañca sukhadukkhan”ti saccato thetato diṭṭhi uppajjati, “asayaṅkāraṁ aparaṅkāraṁ adhiccasamuppannaṁ sukhadukkhan”ti saccato thetato diṭṭhi uppajjati—

imā catasso diṭṭhiyo.

Catukkaṁ.

5. Pañcakaniddesa

Tattha katamāni pañcorambhāgiyāni saṁyojanāni?

Sakkāyadiṭṭhi, vicikicchā, sīlabbataparāmāso, kāmacchando, byāpādo—

imāni pañcorambhāgiyāni saṁyojanāni.

Tattha katamāni pañcuddhambhāgiyāni saṁyojanāni?

Rūparāgo, arūparāgo, māno, uddhaccaṁ, avijjā—

imāni pañcuddhambhāgiyāni saṁyojanāni.

Tattha katamāni pañca macchariyāni?

Āvāsamacchariyaṁ, kulamacchariyaṁ, lābhamacchariyaṁ, vaṇṇamacchariyaṁ, dhammamacchariyaṁ—

imāni pañca macchariyāni.

Tattha katame pañca saṅgā?

Rāgasaṅgo, dosasaṅgo, mohasaṅgo, mānasaṅgo, diṭṭhisaṅgo—

ime pañca saṅgā.

Tattha katame pañca sallā?

Rāgasallaṁ, dosasallaṁ, mohasallaṁ, mānasallaṁ, diṭṭhisallaṁ—

ime pañca sallā.

Tattha katame pañca cetokhilā?

Satthari kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati, dhamme kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati, saṅghe kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati, sikkhāya kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati, sabrahmacārīsu kupito hoti anattamano āhatacitto khilajāto—

ime pañca cetokhilā.

Tattha katame pañca cetaso vinibandhā?

Kāme avītarāgo hoti avigatacchando avigatapemo avigatapipāso avigatapariḷāho avigatataṇho;

kāye avītarāgo hoti …

rūpe avītarāgo hoti …

yāvadatthaṁ udarāvadehakaṁ bhuñjitvā seyyasukhaṁ passasukhaṁ middhasukhaṁ anuyutto viharati;

aññataraṁ devanikāyaṁ paṇidhāya brahmacariyaṁ carati—“imināhaṁ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā”ti—

ime pañca cetasovinibandhā.

Tattha katamāni pañca nīvaraṇāni?

Kāmacchandanīvaraṇaṁ, byāpādanīvaraṇaṁ, thinamiddhanīvaraṇaṁ, uddhaccakukkuccanīvaraṇaṁ, vicikicchānīvaraṇaṁ—

imāni pañca nīvaraṇāni.

Tattha katamāni pañca kammāni ānantarikāni?

Mātā jīvitā voropitā hoti, pitā jīvitā voropito hoti, arahanto jīvitā voropito hoti, duṭṭhena cittena tathāgatassa lohitaṁ uppāditaṁ hoti, saṅgho bhinno hoti—

imāni pañca kammāni ānantarikāni.

Tattha katamā pañca diṭṭhiyo?

“Saññī attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti ittheke abhivadanti, “asaññī attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti ittheke abhivadanti, “nevasaññīnāsaññī attā hoti arogo paraṁ maraṇā”ti ittheke abhivadanti, sato vā pana sattassa ucchedaṁ vināsaṁ vibhavaṁ paññapenti, diṭṭhadhammanibbānaṁ vā paneke abhivadanti—

imā pañca diṭṭhiyo.

Tattha katame pañca verā?

Pāṇātipāto, adinnādānaṁ, kāmesumicchācāro, musāvādo, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā—

ime pañca verā.

Tattha katame pañca byasanā?

Ñātibyasanaṁ, bhogabyasanaṁ, rogabyasanaṁ, sīlabyasanaṁ, diṭṭhibyasanaṁ—

ime pañca byasanā.

Tattha katame pañca akkhantiyā ādīnavā?

Bahuno janassa appiyo hoti amanāpo, verabahulo ca hoti, vajjabahulo ca, sammūḷho kālaṁ karoti, kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjati—

ime pañca akkhantiyā ādīnavā.

Tattha katamāni pañca bhayāni?

Ājīvakabhayaṁ, asilokabhayaṁ, parisasārajjabhayaṁ, maraṇabhayaṁ, duggatibhayaṁ—

imāni pañca bhayāni.

Tattha katame pañca diṭṭhadhammanibbānavādā?

Idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṁvādī hoti evaṁdiṭṭhī—

“yato kho, bho, ayaṁ attā pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti, ettāvatā kho, bho, ayaṁ attā paramadiṭṭhadhammanibbānappatto hotī”ti.

Ittheke sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṁ paññapenti.

Tamañño evamāha—

“atthi kho, bho, eso attā yaṁ tvaṁ vadesi ‘neso natthī’ti vadāmi.

No ca kho, bho, ayaṁ attā ettāvatā paramadiṭṭhadhammanibbānappatto hoti.

Taṁ kissa hetu?

Kāmā hi, bho, aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā.

Tesaṁ vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā.

Yato kho, bho, ayaṁ attā vivicceva kāmehi …pe… paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati, ettāvatā kho, bho, ayaṁ attā paramadiṭṭhadhammanibbānappatto hotī”ti.

Ittheke sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṁ paññapenti.

Tamañño evamāha—

“atthi kho, bho, eso attā yaṁ tvaṁ vadesi.

‘Neso natthī’ti vadāmi.