上座部《分别论》（巴利原文）

No ca kho, bho, ayaṁ attā ettāvatā paramadiṭṭhadhammanibbānappatto hoti.

Taṁ kissa hetu?

Yadeva tattha vitakkitaṁ vicāritaṁ etena etaṁ oḷārikaṁ akkhāyati.

Yato kho, bho, ayaṁ attā vitakkavicārānaṁ vūpasamā …pe… dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati, ettāvatā kho, bho, ayaṁ attā paramadiṭṭhadhammanibbānappatto hotī”ti.

Ittheke sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṁ paññapenti.

Tamañño evamāha—

“atthi kho, bho, eso attā yaṁ tvaṁ vadesi.

‘Neso natthī’ti vadāmi.

No ca kho, bho, ayaṁ attā ettāvatā paramadiṭṭhadhammanibbānappatto hoti.

Taṁ kissa hetu?

Yadeva tattha pītigataṁ cetaso uppilāvitaṁ, etena etaṁ oḷārikaṁ akkhāyati.

Yato kho, bho, ayaṁ attā pītiyā ca virāgā …pe…

tatiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati, ettāvatā kho, bho, ayaṁ attā paramadiṭṭhadhammanibbānappatto hotī”ti.

Ittheke sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṁ paññapenti.

Tamañño evamāha—

“atthi kho, bho, eso attā yaṁ tvaṁ vadesi.

‘Neso natthī’ti vadāmi.

No ca kho, bho, ayaṁ attā ettāvatā paramadiṭṭhadhammanibbānappatto hoti.

Taṁ kissa hetu?

Yadeva tattha sukhapīti cetaso ābhogo, etena etaṁ oḷārikaṁ akkhāyati.

Yato kho, bho, ayaṁ attā sukhassa ca pahānā …pe… catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati, ettāvatā kho, bho, ayaṁ attā paramadiṭṭhadhammanibbānappatto hotī”ti.

Ittheke sato sattassa paramadiṭṭhadhammanibbānaṁ paññapenti.

Ime pañca diṭṭhadhammanibbānavādā.

Pañcakaṁ.

6. Chakkaniddesa

Tattha katamāni cha vivādamūlāni?

Kodho, makkho, issā, sāṭheyyaṁ, pāpicchatā, sandiṭṭhiparāmāsitā—

imāni cha vivādamūlāni.

Tattha katame cha chandarāgā?

Chandarāgā gehasitā dhammā.

Manāpiyesu rūpesu gehasito rāgo sārāgo cittassa sārāgo, manāpiyesu saddesu …pe…

manāpiyesu gandhesu …pe…

manāpiyesu rasesu …pe…

manāpiyesu phoṭṭhabbesu …pe…

manāpiyesu dhammesu gehasito rāgo sārāgo cittassa sārāgo—

ime cha chandarāgā.

Tattha katamāni cha virodhavatthūni?

Amanāpiyesu rūpesu cittassa āghāto paṭighāto caṇḍikkaṁ asuropo anattamanatā cittassa, amanāpiyesu saddesu …pe…

amanāpiyesu gandhesu …pe…

amanāpiyesu rasesu …pe…

amanāpiyesu phoṭṭhabbesu …pe…

amanāpiyesu dhammesu cittassa āghāto paṭighāto caṇḍikkaṁ asuropo anattamanatā cittassa—

imāni cha virodhavatthūni.

Tattha katame cha taṇhākāyā?

Rūpataṇhā, saddataṇhā, gandhataṇhā, rasataṇhā, phoṭṭhabbataṇhā, dhammataṇhā—

ime cha taṇhākāyā.

Tattha katame cha agāravā?

Satthari agāravo viharati appatisso, dhamme agāravo viharati appatisso, saṅghe agāravo viharati appatisso, sikkhāya agāravo viharati appatisso, appamāde agāravo viharati appatisso, paṭisanthāre agāravo viharati appatisso—

ime cha agāravā.

Tattha katame cha parihāniyā dhammā?

Kammārāmatā, bhassārāmatā, niddārāmatā, saṅgaṇikārāmatā, saṁsaggārāmatā, papañcārāmatā—

ime cha parihāniyā dhammā.

Tattha katame aparepi cha parihāniyā dhammā?

Kammārāmatā, bhassārāmatā, niddārāmatā, saṅgaṇikārāmatā, dovacassatā, pāpamittatā—

ime cha parihāniyā dhammā.

Tattha katame cha somanassupavicārā?

Cakkhunā rūpaṁ disvā somanassaṭṭhāniyaṁ rūpaṁ upavicarati, sotena saddaṁ sutvā …pe…

ghānena gandhaṁ ghāyitvā …pe…

jivhāya rasaṁ sāyitvā …pe…

kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā …pe…

manasā dhammaṁ viññāya somanassaṭṭhāniyaṁ dhammaṁ upavicarati—

ime cha somanassupavicārā.

Tattha katame cha domanassupavicārā?

Cakkhunā rūpaṁ disvā domanassaṭṭhāniyaṁ rūpaṁ upavicarati, sotena saddaṁ sutvā …pe…

ghānena gandhaṁ ghāyitvā …pe…

jivhāya rasaṁ sāyitvā …pe…

kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā …pe…

manasā dhammaṁ viññāya domanassaṭṭhāniyaṁ dhammaṁ upavicarati—

ime cha domanassupavicārā.

Tattha katame cha upekkhupavicārā?

Cakkhunā rūpaṁ disvā upekkhāṭṭhāniyaṁ rūpaṁ upavicarati, sotena saddaṁ sutvā …pe…

ghānena gandhaṁ ghāyitvā …pe…

jivhāya rasaṁ sāyitvā …pe…

kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā …pe…

manasā dhammaṁ viññāya upekkhāṭṭhāniyaṁ dhammaṁ upavicarati—

ime cha upekkhupavicārā.

Tattha katamāni cha gehasitāni somanassāni?

Manāpiyesu rūpesu gehasitaṁ cetasikaṁ sātaṁ cetasikaṁ sukhaṁ cetosamphassajaṁ sātaṁ sukhaṁ vedayitaṁ cetosamphassajā sātā sukhā vedanā, manāpiyesu saddesu …pe…

manāpiyesu gandhesu …pe…

manāpiyesu rasesu …pe…

manāpiyesu phoṭṭhabbesu …pe…

manāpiyesu dhammesu gehasitaṁ cetasikaṁ sātaṁ cetasikaṁ sukhaṁ cetosamphassajaṁ sātaṁ sukhaṁ vedayitaṁ cetosamphassajā sātā sukhā vedanā—

imāni cha gehasitāni somanassāni.

Tattha katamāni cha gehasitāni domanassāni?

Amanāpiyesu rūpesu gehasitaṁ cetasikaṁ asātaṁ cetasikaṁ dukkhaṁ cetosamphassajaṁ asātaṁ dukkhaṁ vedayitaṁ cetosamphassajā asātā dukkhā vedanā, amanāpiyesu saddesu …pe…

amanāpiyesu gandhesu …pe…

amanāpiyesu rasesu …pe…

amanāpiyesu phoṭṭhabbesu …pe…

amanāpiyesu dhammesu gehasitaṁ cetasikaṁ asātaṁ cetasikaṁ dukkhaṁ cetosamphassajaṁ asātaṁ dukkhaṁ vedayitaṁ cetosamphassajā asātā dukkhā vedanā—

imāni cha gehasitāni domanassāni.

Tattha katamā cha gehasitā upekkhā?

Upekkhāṭṭhāniyesu rūpesu gehasitaṁ cetasikaṁ neva sātaṁ nāsātaṁ cetosamphassajaṁ adukkhamasukhaṁ vedayitaṁ cetosamphassajā adukkhamasukhā vedanā, upekkhāṭṭhāniyesu saddesu …pe…

upekkhāṭṭhāniyesu gandhesu …pe…

upekkhāṭṭhāniyesu rasesu …pe…

upekkhāṭṭhāniyesu phoṭṭhabbesu …pe…

upekkhāṭṭhāniyesu dhammesu gehasitaṁ cetasikaṁ neva sātaṁ nāsātaṁ cetosamphassajaṁ adukkhamasukhaṁ vedayitaṁ cetosamphassajā adukkhamasukhā vedanā—

imā cha gehasitā upekkhā.

Tattha katamā cha diṭṭhiyo?

“Atthi me attā”ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjati,

“natthi me attā”ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjati,

“attanā vā attānaṁ sañjānāmī”ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjati,

“attanā vā anattānaṁ sañjānāmī”ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjati,

“anattanā vā attānaṁ sañjānāmī”ti vā assa saccato thetato diṭṭhi uppajjati;

atha vā panassa evaṁdiṭṭhi hoti—“so me ayaṁ attā vado vedeyyo tatra tatra dīgharattaṁ kalyāṇapāpakānaṁ kammānaṁ vipākaṁ paccanubhoti.

Na so jāto nāhosi, na so jāto na bhavissati, nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo”ti vā panassa saccato thetato diṭṭhi uppajjati.

Imā cha diṭṭhiyo.

Chakkaṁ.

7. Sattakaniddesa

Tattha katame sattānusayā?

Kāmarāgānusayo, paṭighānusayo, mānānusayo, diṭṭhānusayo, vicikicchānusayo, bhavarāgānusayo, avijjānusayo—

ime satta anusayā.

Tattha katamāni satta saṁyojanāni?

Kāmarāgasaṁyojanaṁ, paṭighasaṁyojanaṁ, mānasaṁyojanaṁ, diṭṭhisaṁyojanaṁ, vicikicchāsaṁyojanaṁ, bhavarāgasaṁyojanaṁ, avijjāsaṁyojanaṁ—

imāni satta saṁyojanāni.

Tattha katamāni satta pariyuṭṭhānāni?

Kāmarāgapariyuṭṭhānaṁ, paṭighapariyuṭṭhānaṁ, mānapariyuṭṭhānaṁ, diṭṭhipariyuṭṭhānaṁ, vicikicchāpariyuṭṭhānaṁ, bhavarāgapariyuṭṭhānaṁ, avijjāpariyuṭṭhānaṁ—

imāni satta pariyuṭṭhānāni.

Tattha katame satta asaddhammā?

Assaddho hoti, ahiriko hoti, anottappī hoti, appassuto hoti, kusīto hoti, muṭṭhassatī hoti, duppañño hoti—

ime satta asaddhammā.