上座部《分别论》（巴利原文）

Tattha katamā asaṅkhatā dhātu?

Rāgakkhayo, dosakkhayo, mohakkhayo—

ayaṁ vuccati “asaṅkhatā dhātu”.

Idaṁ vuccati dhammāyatanaṁ.

Abhidhammabhājanīyaṁ.

3. Pañhāpucchaka

Dvādasāyatanāni—

cakkhāyatanaṁ, rūpāyatanaṁ, sotāyatanaṁ, saddāyatanaṁ, ghānāyatanaṁ, gandhāyatanaṁ, jivhāyatanaṁ, rasāyatanaṁ, kāyāyatanaṁ, phoṭṭhabbāyatanaṁ, manāyatanaṁ, dhammāyatanaṁ.

Dvādasannaṁ āyatanānaṁ kati kusalā, kati akusalā, kati abyākatā …pe… kati saraṇā, kati araṇā?

3.1. Tika

Dasāyatanā abyākatā.

Dvāyatanā siyā kusalā, siyā akusalā, siyā abyākatā.

Dasāyatanā na vattabbā—

“sukhāya vedanāya sampayuttā”tipi, “dukkhāya vedanāya sampayuttā”tipi, “adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā”tipi.

Manāyatanaṁ siyā sukhāya vedanāya sampayuttaṁ, siyā dukkhāya vedanāya sampayuttaṁ, siyā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttaṁ.

Dhammāyatanaṁ siyā sukhāya vedanāya sampayuttaṁ, siyā dukkhāya vedanāya sampayuttaṁ, siyā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttaṁ, siyā na vattabbaṁ—“sukhāya vedanāya sampayuttan”tipi, “dukkhāya vedanāya sampayuttan”tipi, “adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttan”tipi.

Dasāyatanā nevavipākanavipākadhammadhammā.

Dvāyatanā siyā vipākā, siyā vipākadhammadhammā, siyā nevavipākanavipākadhammadhammā.

Pañcāyatanā upādinnupādāniyā.

Saddāyatanaṁ anupādinnupādāniyaṁ.

Cattāro āyatanā siyā upādinnupādāniyā, siyā anupādinnupādāniyā, siyā anupādāniyā.

Dvāyatanā siyā upādinnupādāniyā, siyā anupādinnupādāniyā, siyā anupādinnaanupādāniyā.

Dasāyatanā asaṅkiliṭṭhasaṅkilesikā.

Dvāyatanā siyā saṅkiliṭṭhasaṅkilesikā, siyā asaṅkiliṭṭhasaṅkilesikā, siyā asaṅkiliṭṭhaasaṅkilesikā.

Dasāyatanā avitakkaavicārā.

Manāyatanaṁ siyā savitakkasavicāraṁ, siyā avitakkavicāramattaṁ, siyā avitakkaavicāraṁ.

Dhammāyatanaṁ siyā savitakkasavicāraṁ, siyā avitakkavicāramattaṁ, siyā avitakkaavicāraṁ, siyā na vattabbaṁ—“savitakkasavicāran”tipi, “avitakkavicāramattan”tipi, “avitakkaavicāran”tipi.

Dasāyatanā na vattabbā—

“pītisahagatā”tipi, “sukhasahagatā”tipi, “upekkhāsahagatā”tipi.

Dvāyatanā siyā pītisahagatā, siyā sukhasahagatā, siyā upekkhāsahagatā, siyā na vattabbā—“pītisahagatā”tipi, “sukhasahagatā”tipi, “upekkhāsahagatā”tipi.

Dasāyatanā neva dassanena na bhāvanāya pahātabbā.

Dvāyatanā siyā dassanena pahātabbā, siyā bhāvanāya pahātabbā, siyā neva dassanena na bhāvanāya pahātabbā.

Dasāyatanā neva dassanena na bhāvanāya pahātabbahetukā.

Dvāyatanā siyā dassanena na pahātabbahetukā, siyā bhāvanāya pahātabbahetukā, siyā neva dassanena na bhāvanāya pahātabbahetukā.

Dasāyatanā nevācayagāmināpacayagāmino.

Dvāyatanā siyā ācayagāmino, siyā apacayagāmino, siyā nevācayagāmināpacayagāmino.

Dasāyatanā nevasekkhanāsekkhā.

Dvāyatanā siyā sekkhā, siyā asekkhā, siyā nevasekkhanāsekkhā.

Dasāyatanā parittā.

Dvāyatanā siyā parittā, siyā mahaggatā, siyā appamāṇā.

Dasāyatanā anārammaṇā.

Dvāyatanā siyā parittārammaṇā, siyā mahaggatārammaṇā, siyā appamāṇārammaṇā, siyā na vattabbā—“parittārammaṇā”tipi, “mahaggatārammaṇā”tipi, “appamāṇārammaṇā”tipi.

Dasāyatanā majjhimā.

Dvāyatanā siyā hīnā, siyā majjhimā, siyā paṇītā.

Dasāyatanā aniyatā.

Dvāyatanā siyā micchattaniyatā, siyā sammattaniyatā, siyā aniyatā.

Dasāyatanā anārammaṇā.

Dvāyatanā siyā maggārammaṇā, siyā maggahetukā, siyā maggādhipatino, siyā na vattabbā—“maggārammaṇā”tipi, “maggahetukā”tipi, “maggādhipatino”tipi.

Pañcāyatanā siyā uppannā, siyā uppādino, na vattabbā—

“anuppannā”ti.

Saddāyatanaṁ siyā uppannaṁ, siyā anuppannaṁ, na vattabbaṁ—

“uppādī”ti.

Pañcāyatanā siyā uppannā, siyā anuppannā, siyā uppādino.

Dhammāyatanaṁ siyā uppannaṁ, siyā anuppannaṁ, siyā uppādī, siyā na vattabbaṁ—“uppannan”tipi, “anuppannan”tipi, “uppādī”tipi.

Ekādasāyatanā siyā atītā, siyā anāgatā, siyā paccuppannā.

Dhammāyatanaṁ siyā atītaṁ, siyā anāgataṁ, siyā paccuppannaṁ, siyā na vattabbaṁ—“atītan”tipi, “anāgatan”tipi, “paccuppannan”tipi.

Dasāyatanā anārammaṇā.

Dvāyatanā siyā atītārammaṇā, siyā anāgatārammaṇā, siyā paccuppannārammaṇā, siyā na vattabbā—“atītārammaṇā”tipi, “anāgatārammaṇā”tipi, “paccuppannārammaṇā”tipi.

Siyā ajjhattā, siyā bahiddhā, siyā ajjhattabahiddhā.

Dasāyatanā anārammaṇā.

Dvāyatanā siyā ajjhattārammaṇā, siyā bahiddhārammaṇā, siyā ajjhattabahiddhārammaṇā, siyā na vattabbā—“ajjhattārammaṇā”tipi, “bahiddhārammaṇā”tipi, “ajjhattabahiddhārammaṇā”tipi.

Rūpāyatanaṁ sanidassanasappaṭighaṁ.

Navāyatanā anidassanasappaṭighā.

Dvāyatanā anidassanaappaṭighā.

3.2. 3.2 Duka

3.2.1. Hetugocchaka

Ekādasāyatanā na hetū.

Dhammāyatanaṁ siyā hetu, siyā na hetu.

Dasāyatanā ahetukā.

Dvāyatanā siyā sahetukā, siyā ahetukā.

Dasāyatanā hetuvippayuttā.

Dvāyatanā siyā hetusampayuttā, siyā hetuvippayuttā.

Dasāyatanā na vattabbā—

“hetū ceva sahetukā cā”tipi, “sahetukā ceva na ca hetū”tipi.

Manāyatanaṁ na vattabbaṁ—

“hetu ceva sahetukañcā”ti, siyā sahetukañceva na ca hetu, siyā na vattabbaṁ—“sahetukañceva na ca hetū”ti.

Dhammāyatanaṁ siyā hetu ceva sahetukañca, siyā sahetukañceva na ca hetu, siyā na vattabbaṁ—“hetu ceva sahetukañcā”tipi, “sahetukañceva na ca hetū”tipi.

Dasāyatanā na vattabbā—

“hetū ceva hetusampayuttā cā”tipi, “hetusampayuttā ceva na ca hetū”tipi.

Manāyatanaṁ na vattabbaṁ—

“hetu ceva hetusampayuttañcā”ti, siyā hetusampayuttañceva na ca hetu, siyā na vattabbaṁ—“hetusampayuttañceva na ca hetū”ti.

Dhammāyatanaṁ siyā hetu ceva hetusampayuttañca, siyā hetusampayuttañceva na ca hetu, siyā na vattabbaṁ—“hetu ceva hetusampayuttañcā”tipi, “hetusampayuttañceva na ca hetū”tipi.

Dasāyatanā na hetuahetukā.

Manāyatanaṁ siyā na hetusahetukaṁ, siyā na hetuahetukaṁ.

Dhammāyatanaṁ siyā na hetusahetukaṁ, siyā na hetuahetukaṁ, siyā na vattabbaṁ—“na hetusahetukan”tipi, “na hetuahetukan”tipi.

3.2.2. Cūḷantaraduka

Ekādasāyatanā sappaccayā.

Dhammāyatanaṁ siyā sappaccayaṁ, siyā appaccayaṁ.

Ekādasāyatanā saṅkhatā.

Dhammāyatanaṁ siyā saṅkhataṁ, siyā asaṅkhataṁ.

Rūpāyatanaṁ sanidassanaṁ.

Ekādasāyatanā anidassanā.

Dasāyatanā sappaṭighā.

Dvāyatanā appaṭighā.

Dasāyatanā rūpā.

Manāyatanaṁ arūpaṁ.

Dhammāyatanaṁ siyā rūpaṁ, siyā arūpaṁ.

Dasāyatanā lokiyā.

Dvāyatanā siyā lokiyā, siyā lokuttarā;

kenaci viññeyyā, kenaci na viññeyyā.

3.2.3. Āsavagocchaka

Ekādasāyatanā no āsavā.

Dhammāyatanaṁ siyā āsavo, siyā no āsavo.

Dasāyatanā sāsavā.

Dvāyatanā siyā sāsavā, siyā anāsavā.

Dasāyatanā āsavavippayuttā.

Dvāyatanā siyā āsavasampayuttā, siyā āsavavippayuttā.

Dasāyatanā na vattabbā—

“āsavā ceva sāsavā cā”ti, sāsavā ceva no ca āsavā.

Manāyatanaṁ na vattabbaṁ—

“āsavo ceva sāsavañcā”ti, siyā sāsavañceva no ca āsavo, siyā na vattabbaṁ—“sāsavañceva no ca āsavo”ti.

Dhammāyatanaṁ siyā āsavo ceva sāsavañca, siyā sāsavañceva no ca āsavo, siyā na vattabbaṁ—“āsavo ceva sāsavañcā”tipi, “sāsavañceva no ca āsavo”tipi.

Dasāyatanā na vattabbā—

“āsavā ceva āsavasampayuttā cā”tipi, “āsavasampayuttā ceva no ca āsavā”tipi.

Manāyatanaṁ na vattabbaṁ—

“āsavo ceva āsavasampayuttañcā”ti, siyā āsavasampayuttañceva no ca āsavo, siyā na vattabbaṁ—“āsavasampayuttañceva no ca āsavo”ti.

Dhammāyatanaṁ siyā āsavo ceva āsavasampayuttañca, siyā āsavasampayuttañceva no ca āsavo, siyā na vattabbaṁ—“āsavo ceva āsavasampayuttañcā”tipi, “āsavasampayuttañceva no ca āsavo”tipi.

Dasāyatanā āsavavippayuttasāsavā.

Dvāyatanā siyā āsavavippayuttasāsavā, siyā āsavavippayuttaanāsavā, siyā na vattabbā—“āsavavippayuttasāsavā”tipi, “āsavavippayuttaanāsavā”tipi.

3.2.4. Saṁyojanagocchaka