上座部《分别论》（巴利原文）

Yo takko vitakko …pe… sammāsaṅkappo—

ayaṁ vuccati “vitakko”.

Tattha katamo vicāro?

Yo cāro anucāro vicāro anuvicāro upavicāro cittassa anusandhanatā anupekkhanatā—

ayaṁ vuccati “vicāro”.

Iti ayañca vitakko ayañca vicāro santā honti samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā.

Tena vuccati “avitakkaṁ avicāran”ti.

“Samādhijan”ti sampasādo pītisukhaṁ—

te imasmiṁ samādhimhi jātā honti sañjātā nibbattā abhinibbattā pātubhūtā.

Tena vuccati “samādhijan”ti.

“Pītisukhan”ti atthi pīti, atthi sukhaṁ.

Tattha katamā pīti …pe…

ayaṁ vuccati “pīti”.

Tattha katamaṁ sukhaṁ …pe…

idaṁ vuccati “sukhaṁ”.

Idaṁ sukhaṁ imāya pītiyā sahagataṁ hoti sahajātaṁ saṁsaṭṭhaṁ sampayuttaṁ.

Tena vuccati “pītisukhan”ti.

“Dutiyan”ti gaṇanānupubbatā dutiyaṁ.

Idaṁ dutiyaṁ samāpajjatīti dutiyaṁ.

“Jhānan”ti sampasādo, pītisukhaṁ, cittassekaggatā.

“Upasampajjā”ti yo dutiyassa jhānassa lābho paṭilābho patti sampatti phusanā sacchikiriyā upasampadā.

“Viharatī”ti …pe…

tena vuccati “viharatī”ti.

“Pītiyā ca virāgā”ti tattha katamā pīti?

Yā pīti pāmojjaṁ āmodanā pamodanā hāso pahāso vitti odagyaṁ attamanatā cittassa—

ayaṁ vuccati “pīti”.

Ayaṁ pīti santā hoti samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā.

Tena vuccati “pītiyā ca virāgā”ti.

“Upekkhako”ti tattha katamā upekkhā?

Yā upekkhā upekkhanā ajjhupekkhanā majjhattatā cittassa—

ayaṁ vuccati “upekkhā”.

Imāya upekkhāya upeto hoti …pe… samannāgato.

Tena vuccati “upekkhako”ti.

“Viharatī”ti …pe…

tena vuccati “viharatī”ti.

“Sato ca sampajāno”ti tattha katamā sati?

Yā sati anussati …pe… sammāsati—

ayaṁ vuccati “sati”.

Tattha katamaṁ sampajaññaṁ?

Yā paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi—

idaṁ vuccati “sampajaññaṁ”.

Iti imāya ca satiyā iminā ca sampajaññena upeto hoti …pe… samannāgato.

Tena vuccati “sato ca sampajāno”ti.

“Sukhañca kāyena paṭisaṁvedetī”ti tattha katamaṁ sukhaṁ?

Yaṁ cetasikaṁ sātaṁ cetasikaṁ sukhaṁ cetosamphassajaṁ sātaṁ sukhaṁ vedayitaṁ cetosamphassajā sātā sukhā vedanā—

idaṁ vuccati “sukhaṁ”.

Tattha katamo kāyo?

Saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho—

ayaṁ vuccati “kāyo”.

Idaṁ sukhaṁ iminā kāyena paṭisaṁvedeti.

Tena vuccati “sukhañca kāyena paṭisaṁvedetī”ti.

“Yaṁ taṁ ariyā ācikkhantī”ti tattha katame ariyā?

Ariyā vuccanti buddhā ca buddhasāvakā ca.

Te imaṁ ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttāniṁ karonti pakāsenti.

Tena vuccati “yaṁ taṁ ariyā ācikkhantī”ti.

“Upekkhako satimā sukhavihārī”ti tattha katamā upekkhā?

Yā upekkhā upekkhanā ajjhupekkhanā majjhattatā cittassa—

ayaṁ vuccati “upekkhā”.

Tattha katamā sati?

Yā sati anussati …pe… sammāsati—

ayaṁ vuccati “sati”.

Tattha katamaṁ sukhaṁ?

Yaṁ cetasikaṁ sātaṁ cetasikaṁ sukhaṁ cetosamphassajaṁ sātaṁ sukhaṁ vedayitaṁ cetosamphassajā sātā sukhā vedanā—

idaṁ vuccati “sukhaṁ”.

Iti imāya ca upekkhāya imāya ca satiyā iminā ca sukhena samannāgato iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti carati viharati.

Tena vuccati “upekkhako satimā sukhavihārī”ti.

“Tatiyan”ti gaṇanānupubbatā tatiyaṁ.

Idaṁ tatiyaṁ samāpajjatīti tatiyaṁ.

“Jhānan”ti upekkhā, sati, sampajaññaṁ, sukhaṁ, cittassekaggatā.

“Upasampajjā”ti yo tatiyassa jhānassa lābho paṭilābho patti sampatti phusanā sacchikiriyā upasampadā.

“Viharatī”ti …pe…

tena vuccati “viharatī”ti.

“Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā”ti, atthi sukhaṁ, atthi dukkhaṁ.

Tattha katamaṁ sukhaṁ?

Yaṁ kāyikaṁ sātaṁ kāyikaṁ sukhaṁ kāyasamphassajaṁ sātaṁ sukhaṁ vedayitaṁ kāyasamphassajā sātā sukhā vedanā—

idaṁ vuccati “sukhaṁ”.

Tattha katamaṁ dukkhaṁ?

Yaṁ kāyikaṁ asātaṁ kāyikaṁ dukkhaṁ kāyasamphassajaṁ asātaṁ dukkhaṁ vedayitaṁ kāyasamphassajā asātā dukkhā vedanā—

idaṁ vuccati “dukkhaṁ”.

Iti idañca sukhaṁ idañca dukkhaṁ santā honti samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā.

Tena vuccati “sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā”ti.

“Pubbeva somanassadomanassānaṁ atthaṅgamā”ti atthi somanassaṁ, atthi domanassaṁ.

Tattha katamaṁ somanassaṁ?

Yaṁ cetasikaṁ sātaṁ cetasikaṁ sukhaṁ cetosamphassajaṁ sātaṁ sukhaṁ vedayitaṁ cetosamphassajā sātā sukhā vedanā—

idaṁ vuccati “somanassaṁ”.

Tattha katamaṁ domanassaṁ?

Yaṁ cetasikaṁ asātaṁ cetasikaṁ dukkhaṁ cetosamphassajaṁ asātaṁ dukkhaṁ vedayitaṁ cetosamphassajā asātā dukkhā vedanā—

idaṁ vuccati “domanassaṁ”.

Iti idañca somanassaṁ idañca domanassaṁ pubbeva santā honti samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā.

Tena vuccati “pubbeva somanassadomanassānaṁ atthaṅgamā”ti.

“Adukkhamasukhan”ti yaṁ cetasikaṁ neva sātaṁ nāsātaṁ cetosamphassajaṁ adukkhamasukhaṁ vedayitaṁ cetosamphassajā adukkhamasukhā vedanā.

Tena vuccati “adukkhamasukhan”ti.

“Upekkhāsatipārisuddhin”ti, tattha katamā upekkhā?

Yā upekkhā upekkhanā ajjhupekkhanā majjhattatā cittassa—

ayaṁ vuccati “upekkhā”.

Tattha katamā sati?

Yā sati anussati …pe… sammāsati—

ayaṁ vuccati “sati”.

Ayaṁ sati imāya upekkhāya vivaṭā hoti parisuddhā pariyodātā.

Tena vuccati “upekkhāsatipārisuddhin”ti.

“Catutthan”ti gaṇanānupubbatā catutthaṁ, idaṁ catutthaṁ samāpajjatīti catutthaṁ.

“Jhānan”ti upekkhā, sati, cittassekaggatā.

“Upasampajjā”ti yo catutthassa jhānassa lābho paṭilābho patti sampatti phusanā sacchikiriyā upasampadā.

“Viharatī”ti …pe…

tena vuccati “viharatī”ti.

“Sabbaso rūpasaññānaṁ samatikkamā”ti tattha katamā rūpasaññā?

Rūpāvacarasamāpattiṁ samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā saññā sañjānanā sañjānitattaṁ—

imā vuccanti “rūpasaññāyo”.

Imā rūpasaññāyo atikkanto hoti vītikkanto samatikkanto.

Tena vuccati “sabbaso rūpasaññānaṁ samatikkamā”ti.

“Paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā”ti tattha katamā paṭighasaññā?

Rūpasaññā saddasaññā …pe…

phoṭṭhabbasaññā—

imā vuccanti “paṭighasaññāyo”.

Imā paṭighasaññāyo santā honti samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā.

Tena vuccati “paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā”ti.

“Nānattasaññānaṁ amanasikārā”ti tattha katamā nānattasaññā?

Asamāpannassa manodhātu samaṅgissa vā manoviññāṇadhātu samaṅgissa vā saññā sañjānanā sañjānitattaṁ—

imā vuccanti “nānattasaññāyo”.

Imā nānattasaññāyo na manasi karoti.