巴利《小部》· 小义释

ājānīyā ca sindhavā;

Kuñjarā ca mahānāgā,

attadanto tato varaṁ.

Na hi etehi yānehi,

gaccheyya agataṁ disaṁ;

Yathāttanā sudantena,

danto dantena gacchati.

Vidhāsu na vikampanti,

vippamuttā punabbhavā;

Dantabhūmiṁ anuppattā,

te loke vijitāvino.

Yassindriyāni bhāvitāni,

Ajjhattañca bahiddhā ca sabbaloke;

Nibbijjha imaṁ parañca lokaṁ,

Kālaṁ kaṅkhati bhāvito sa danto”ti.

Evaṁ bhagavā bhāvitattoti <b>maññāmi taṁ vedaguṁ bhāvitattaṁ.</b>

<b>Kuto nu dukkhā samudāgatā ime</b>ti.

<b>Kuto nū</b>ti saṁsayapucchā vimatipucchā dveḷhakapucchā anekaṁsapucchā—

“evaṁ nu kho, na nu kho, kiṁ nu kho, kathaṁ nu kho”ti—

kuto nu.

<b>Dukkhā</b>ti jātidukkhaṁ, jarādukkhaṁ, byādhidukkhaṁ, maraṇadukkhaṁ, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ, nerayikaṁ dukkhaṁ, tiracchānayonikaṁ dukkhaṁ, pettivisayikaṁ dukkhaṁ, mānusikaṁ dukkhaṁ, gabbhokkantimūlakaṁ dukkhaṁ, gabbhaṭṭhitimūlakaṁ dukkhaṁ, gabbhavuṭṭhānamūlakaṁ dukkhaṁ, jātassūpanibandhakaṁ dukkhaṁ, jātassa parādheyyakaṁ dukkhaṁ, attūpakkamaṁ dukkhaṁ, parūpakkamaṁ dukkhaṁ, dukkhadukkhaṁ, saṅkhāradukkhaṁ, vipariṇāmadukkhaṁ, cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo kāso sāso pināso ḍāho jaro kucchirogo mucchā pakkhandikā sūlā visūcikā kuṭṭhaṁ gaṇḍo kilāso soso apamāro daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitapittaṁ madhumeho aṁsā piḷakā bhagandalā pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā vātasamuṭṭhānā ābādhā sannipātikā ābādhā utupariṇāmajā ābādhā visamaparihārajā ābādhā opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhā sītaṁ uṇhaṁ jighacchā pipāsā uccāro passāvo ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassaṁ dukkhaṁ, mātumaraṇaṁ dukkhaṁ, pitumaraṇaṁ dukkhaṁ, bhātumaraṇaṁ dukkhaṁ, bhaginimaraṇaṁ dukkhaṁ, puttamaraṇaṁ dukkhaṁ, dhītumaraṇaṁ dukkhaṁ, ñātibyasanaṁ dukkhaṁ, rogabyasanaṁ dukkhaṁ, bhogabyasanaṁ dukkhaṁ, sīlabyasanaṁ dukkhaṁ, diṭṭhibyasanaṁ dukkhaṁ;

yesaṁ dhammānaṁ ādito samudāgamanaṁ paññāyati, atthaṅgamato nirodho paññāyati, kammasannissito vipāko, vipākasannissitaṁ kammaṁ, nāmasannissitaṁ rūpaṁ, rūpasannissitaṁ nāmaṁ, jātiyā anugataṁ, jarāya anusaṭaṁ, byādhinā abhibhūtaṁ, maraṇena abbhāhataṁ, dukkhe patiṭṭhitaṁ, atāṇaṁ aleṇaṁ asaraṇaṁ asaraṇībhūtaṁ—

ime vuccanti dukkhā.

Ime dukkhā kuto samudāgatā kuto jātā kuto sañjātā kuto nibbattā kuto abhinibbattā kuto pātubhūtā kiṁnidānā kiṁsamudayā kiṁjātikā kiṁpabhavāti, imesaṁ dukkhānaṁ mūlaṁ pucchati hetuṁ pucchati nidānaṁ pucchati sambhavaṁ pucchati pabhavaṁ pucchati samuṭṭhānaṁ pucchati āhāraṁ pucchati ārammaṇaṁ pucchati paccayaṁ pucchati samudayaṁ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti—

kuto nu dukkhā samudāgatā ime.

<b>Ye keci lokasmimanekarūpā</b>ti.

<b>Ye kecī</b>ti sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ pariyādiyanavacanametaṁ—

ye kecīti.

<b>Lokasmin</b>ti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke.

<b>Anekarūpā</b>ti anekavidhā nānāppakārā dukkhāti—

ye keci lokasmimanekarūpā.

Tenāha so brāhmaṇo—

“Pucchāmi taṁ bhagavā brūhi metaṁ,

(iccāyasmā mettagū)

Maññāmi taṁ vedaguṁ bhāvitattaṁ;

Kuto nu dukkhā samudāgatā ime,

Ye keci lokasmimanekarūpā”ti.

<b>Dukkhassa ve maṁ pabhavaṁ apucchasi,</b>

(mettagūti bhagavā)

<b>Taṁ te pavakkhāmi yathā pajānaṁ;</b>

<b>Upadhinidānā pabhavanti dukkhā,</b>

<b>Ye keci lokasmimanekarūpā.</b>

<b>Dukkhassa ve maṁ pabhavaṁ apucchasī</b>ti.

<b>Dukkhassā</b>ti jātidukkhassa jarādukkhassa byādhidukkhassa maraṇadukkhassa sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhassa.

<b>Pabhavaṁ apucchasī</b>ti dukkhassa mūlaṁ pucchasi hetuṁ pucchasi nidānaṁ pucchasi sambhavaṁ pucchasi pabhavaṁ pucchasi samuṭṭhānaṁ pucchasi āhāraṁ pucchasi ārammaṇaṁ pucchasi paccayaṁ pucchasi samudayaṁ pucchasi yācasi ajjhesasi pasādesīti—

dukkhassa ve maṁ pabhavaṁ apucchasi.

<b>Mettagū</b>ti bhagavā taṁ brāhmaṇaṁ nāmena ālapati.

<b>Bhagavā</b>ti gāravādhivacanametaṁ …pe… sacchikā paññatti, yadidaṁ bhagavāti—

mettagūti bhagavā.

<b>Taṁ te pavakkhāmi yathā pajānan</b>ti.

<b>Tan</b>ti dukkhassa mūlaṁ pavakkhāmi hetuṁ pavakkhāmi nidānaṁ pavakkhāmi sambhavaṁ pavakkhāmi pabhavaṁ pavakkhāmi samuṭṭhānaṁ pavakkhāmi āhāraṁ pavakkhāmi ārammaṇaṁ pavakkhāmi paccayaṁ pavakkhāmi samudayaṁ pavakkhāmi ācikkhissāmi desessāmi paññapessāmi paṭṭhapessāmi vivarissāmi vibhajissāmi uttānīkarissāmi pakāsessāmīti—

taṁ te pavakkhāmi.

<b>Yathā pajānan</b>ti yathā pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto.

Na itihītihaṁ na itikirāya na paramparāya na piṭakasampadāya na takkahetu na nayahetu na ākāraparivitakkena na diṭṭhinijjhānakkhantiyā sāmaṁ sayamabhiññātaṁ attapaccakkhadhammaṁ taṁ kathayissāmīti—

taṁ te pavakkhāmi yathā pajānaṁ.

<b>Upadhinidānā pabhavanti dukkhā</b>ti.

<b>Upadhī</b>ti dasa upadhī—

taṇhūpadhi, diṭṭhūpadhi, kilesūpadhi, kammūpadhi, duccaritūpadhi, āhārūpadhi, paṭighūpadhi, catasso upādinnadhātuyo upadhī, cha ajjhattikāni āyatanāni upadhī, cha viññāṇakāyā upadhī, sabbampi dukkhaṁ dukkhamanaṭṭhena upadhi.

Ime vuccanti dasa upadhī.

<b>Dukkhā</b>ti jātidukkhaṁ jarādukkhaṁ byādhidukkhaṁ maraṇadukkhaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ nerayikaṁ dukkhaṁ …pe…

diṭṭhibyasanaṁ dukkhaṁ.

Yesaṁ dhammānaṁ ādito samudāgamanaṁ paññāyati, atthaṅgamato nirodho paññāyati, kammasannissito vipāko, vipākasannissitaṁ kammaṁ, nāmasannissitaṁ rūpaṁ, rūpasannissitaṁ nāmaṁ, jātiyā anugataṁ, jarāya anusaṭaṁ, byādhinā abhibhūtaṁ, maraṇena abbhāhataṁ, dukkhe patiṭṭhitaṁ, atāṇaṁ aleṇaṁ asaraṇaṁ asaraṇībhūtaṁ—

ime vuccanti dukkhā.

Ime dukkhā upadhinidānā upadhihetukā upadhipaccayā upadhikāraṇā honti pabhavanti sambhavanti jāyanti sañjāyanti nibbattanti pātubhavantīti—

upadhinidānā pabhavanti dukkhā.

<b>Ye keci lokasmimanekarūpā</b>ti.

<b>Ye kecī</b>ti sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ pariyādiyanavacanametaṁ—

ye kecīti.

<b>Lokasmin</b>ti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke.

<b>Anekarūpā</b>ti anekavidhā nānappakārā dukkhāti—

ye keci lokasmimanekarūpā.

Tenāha bhagavā—

“Dukkhassa ve maṁ pabhavaṁ apucchasi,

(mettagūti bhagavā)

Taṁ te pavakkhāmi yathā pajānaṁ;

Upadhinidānā pabhavanti dukkhā,

Ye keci lokasmimanekarūpā”ti.

<b>Yo ve avidvā upadhiṁ karoti,</b>

<b>Punappunaṁ dukkhamupeti mando;</b>

<b>Tasmā pajānaṁ upadhiṁ na kayirā,</b>

<b>Dukkhassa jātippabhavānupassī.</b>

<b>Yo ve avidvā upadhiṁ karotī</b>ti.

<b>Yo</b>ti yo yādiso yathāyutto yathāvihito yathāpakāro yaṁṭhānappatto yaṁdhammasamannāgato khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā gahaṭṭho vā pabbajito vā devo vā manusso vā.

<b>Avidvā</b>ti avijjāgato aññāṇī avibhāvī duppañño.

<b>Upadhiṁ karotī</b>ti taṇhūpadhiṁ karoti, diṭṭhūpadhiṁ karoti, kilesūpadhiṁ karoti, kammūpadhiṁ karoti, duccaritūpadhiṁ karoti, āhārūpadhiṁ karoti, paṭighūpadhiṁ karoti, catasso upādinnadhātuyo upadhī karoti, cha ajjhattikāni āyatanāni upadhī karoti, cha viññāṇakāye upadhī karoti janeti sañjaneti nibbatteti abhinibbattetīti—

avidvā upadhiṁ karoti.

<b>Punappunaṁ dukkhamupeti mando</b>ti punappunaṁ jātidukkhaṁ jarādukkhaṁ byādhidukkhaṁ maraṇadukkhaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ eti samupeti upagacchati gaṇhāti parāmasati abhinivisatīti—

punappunaṁ dukkhamupeti.

<b>Mando</b>ti mando momuho avidvā avijjāgato aññāṇī avibhāvī duppaññoti—

punappunaṁ dukkhamupeti mando.

<b>Tasmā pajānaṁ upadhiṁ na kayirā</b>ti.

<b>Tasmā</b>ti taṅkāraṇā taṁhetu tappaccayā taṁnidānā etaṁ ādīnavaṁ sampassamāno upadhīsūti tasmā.

<b>Pajānan</b>ti pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto, “sabbe saṅkhārā aniccā”ti pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto,

“sabbe saṅkhārā dukkhā”ti …pe…

“sabbe dhammā anattā”ti …pe…

“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto.

<b>Upadhiṁ na kayirā</b>ti taṇhūpadhiṁ na kareyya, diṭṭhūpadhiṁ na kareyya, kilesūpadhiṁ na kareyya, duccaritūpadhiṁ na kareyya, āhārūpadhiṁ na kareyya, paṭighūpadhiṁ na kareyya, catasso upādinnadhātuyo upadhī na kareyya, cha ajjhattikāni āyatanāni upadhī na kareyya, cha viññāṇakāye upadhī na kareyya, na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyyāti—

tasmā pajānaṁ upadhiṁ na kayirā.

<b>Dukkhassā</b>ti jātidukkhassa jarādukkhassa byādhidukkhassa maraṇadukkhassa sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhassa.

<b>Pabhavānupassī</b>ti dukkhassa mūlānupassī hetānupassī nidānānupassī sambhavānupassī pabhavānupassī samuṭṭhānānupassī āhārānupassī ārammaṇānupassī paccayānupassī samudayānupassī.

<b>Anupassanā</b> vuccati ñāṇaṁ.

Yā paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi.

Imāya anupassanāya paññāya upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato.

So vuccati anupassīti—

dukkhassa jātippabhavānupassī.

Tenāha bhagavā—

“Yo ve avidvā upadhiṁ karoti,

Punappunaṁ dukkhamupeti mando;

Tasmā pajānaṁ upadhiṁ na kayirā,

Dukkhassa jātippabhavānupassī”ti.

<b>Yaṁ taṁ apucchimha akittayī no,</b>

<b>Aññaṁ taṁ pucchāma tadiṅgha brūhi;</b>

<b>Kathaṁ nu dhīrā vitaranti oghaṁ,</b>

<b>Jātiṁ jaraṁ sokapariddavañca;</b>

<b>Taṁ me munī sādhu viyākarohi,</b>

<b>Tathā hi te vidito esa dhammo.</b>

<b>Yaṁ taṁ apucchimha akittayī no</b>ti yaṁ taṁ apucchimha ayācimha ajjhesimha pasādayimha.

<b>Akittayī no</b>ti kittitaṁ pakittitaṁ ācikkhitaṁ desitaṁ paññapitaṁ paṭṭhapitaṁ vivaritaṁ vibhattaṁ uttānīkataṁ pakāsitanti—

yaṁ taṁ apucchimha akittayī no.

<b>Aññaṁ taṁ pucchāma tadiṅgha brūhī</b>ti aññaṁ taṁ pucchāma, aññaṁ taṁ yācāma, aññaṁ taṁ ajjhesāma, aññaṁ taṁ pasādema, uttari taṁ pucchāma.