巴利《小部》· 小义释

<b>Vācābhilāpo abhisajjanā vā;</b>

<b>Etaṁ bhayaṁ āyatiṁ pekkhamāno,</b>

<b>Eko care khaggavisāṇakappo. </b>

<b>Evaṁ dutīyena sahā mamassā</b>ti taṇhādutiyo vā hoti puggaladutiyo vā.

Kathaṁ taṇhādutiyo hoti?

Taṇhāti rūpataṇhā …pe… dhammataṇhā.

Yassesā taṇhā appahīnā, so vuccati taṇhādutiyo.

Taṇhādutiyo puriso,

dīghamaddhāna saṁsaraṁ;

Itthabhāvaññathābhāvaṁ,

saṁsāraṁ nātivattatīti.

Evaṁ taṇhādutiyo vā hoti.

Kathaṁ puggaladutiyo hoti?

Idhekacco na atthahetu na kāraṇahetu uddhato avūpasantacitto ekassa vā dutiyo hoti, dvinnaṁ vā tatiyo hoti, tiṇṇaṁ vā catuttho hoti.

Tattha bahuṁ samphappalāpaṁ palapati;

seyyathidaṁ—

rājakathaṁ corakathaṁ mahāmattakathaṁ senākathaṁ bhayakathaṁ yuddhakathaṁ annakathaṁ pānakathaṁ vatthakathaṁ sayanakathaṁ mālākathaṁ gandhakathaṁ ñātikathaṁ yānakathaṁ gāmakathaṁ nigamakathaṁ nagarakathaṁ janapadakathaṁ itthikathaṁ sūrakathaṁ visikhākathaṁ kumbhaṭṭhānakathaṁ pubbapetakathaṁ nānattakathaṁ lokakkhāyikaṁ samuddakkhāyikaṁ itibhavābhavakathaṁ katheti.

Evaṁ puggaladutiyo hotīti—

evaṁ dutīyena sahā mamassa.

<b>Vācābhilāpo abhisajjanā vā</b>ti vācābhilāpo vuccati bāttiṁsa tiracchānakathā, seyyathidaṁ—

rājakathaṁ …pe…

itibhavābhavakathaṁ.

<b>Abhisajjanā vā</b>ti dve sajjanā—

taṇhāsajjanā ca diṭṭhisajjanā ca …pe…

ayaṁ taṇhāsajjanā …pe…

ayaṁ diṭṭhisajjanāti—

vācābhilāpo abhisajjanā vā.

<b>Etaṁ bhayaṁ āyatiṁ pekkhamāno</b>ti.

<b>Bhayan</b>ti jātibhayaṁ jarābhayaṁ byādhibhayaṁ maraṇabhayaṁ rājabhayaṁ corabhayaṁ aggibhayaṁ udakabhayaṁ attānuvādabhayaṁ parānuvādabhayaṁ daṇḍabhayaṁ duggatibhayaṁ ūmibhayaṁ kumbhilabhayaṁ āvaṭṭabhayaṁ susumārabhayaṁ ājīvikabhayaṁ asilokabhayaṁ parisasārajjabhayaṁ madanabhayaṁ bhayānakaṁ chambhitattaṁ lomahaṁso cetaso ubbego utrāso.

<b>Etaṁ bhayaṁ āyatiṁ pekkhamāno</b>ti etaṁ bhayaṁ āyatiṁ pekkhamāno dakkhamāno olokayamāno nijjhāyamāno upaparikkhamānoti—

etaṁ bhayaṁ āyatiṁ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

Tenāha so paccekasambuddho—

“Evaṁ dutīyena sahā mamassa,

Vācābhilāpo abhisajjanā vā;

Etaṁ bhayaṁ āyatiṁ pekkhamāno,

Eko care khaggavisāṇakappo”.

<b>Kāmā hi citrā madhurā manoramā,</b>

<b>Virūparūpena mathenti cittaṁ;</b>

<b>Ādīnavaṁ kāmaguṇesu disvā,</b>

<b>Eko care khaggavisāṇakappo. </b>

<b>Kāmā hi citrā madhurā manoramā</b>ti.

<b>Kāmā</b>ti uddānato dve kāmā—

vatthukāmā ca kilesakāmā ca …pe…

ime vuccanti vatthukāmā …pe…

ime vuccanti kilesakāmā.

<b>Citrā</b>ti nānāvaṇṇā rūpā nānāvaṇṇā saddā nānāvaṇṇā gandhā nānāvaṇṇā rasā nānāvaṇṇā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṁhitā rajanīyā.

<b>Madhurā</b>ti vuttañhetaṁ bhagavatā—

“pañcime, bhikkhave, kāmaguṇā.

Katame pañca?

Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṁhitā rajanīyā,

sotaviññeyyā saddā …pe…

ghānaviññeyyā gandhā …

jivhāviññeyyā rasā …

kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṁhitā rajanīyā.

Ime kho, bhikkhave, pañca kāmaguṇā.

Yaṁ kho, bhikkhave, ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṁ somanassaṁ, idaṁ vuccati kāmasukhaṁ miḷhasukhaṁ puthujjanasukhaṁ anariyasukhaṁ, ‘na sevitabbaṁ na bhāvetabbaṁ na bahulīkātabbaṁ, bhāyitabbaṁ etassa sukhassā’ti vadāmī”ti—

kāmā hi citrā madhurā.

<b>Manoramā</b>ti.

<b>Mano</b>ti yaṁ cittaṁ …pe… tajjā manoviññāṇadhātu.

Mano ramenti thomenti tosenti pahāsentīti—

kāmā hi citrā madhurā manoramā.

<b>Virūparūpena mathenti cittan</b>ti nānāvaṇṇehi rūpehi …pe…

nānāvaṇṇehi phoṭṭhabbehi cittaṁ mathenti tosenti pahāsentīti—

virūparūpena mathenti cittaṁ.

<b>Ādīnavaṁ kāmaguṇesu disvā</b>ti.

Vuttañhetaṁ bhagavatā—

“ko ca, bhikkhave, kāmānaṁ ādīnavo?

Idha, bhikkhave, kulaputto yena sippaṭṭhānena jīvikaṁ kappeti, yadi muddāya yadi gaṇanāya yadi saṅkhānena yadi kasiyā yadi vaṇijjāya yadi gorakkhena yadi issatthena yadi rājaporisena yadi sippaññatarena, sītassa purakkhato uṇhassa purakkhato ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassehi samphassamāno khuppipāsāya mīyamāno;

ayaṁ, bhikkhave, kāmānaṁ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṁ kāmādhikaraṇaṁ kāmānameva hetu.

Tassa ce, bhikkhave, kulaputtassa evaṁ uṭṭhahato ghaṭato vāyamato te bhogā nābhinipphajjanti, so socati kilamati paridevati urattāḷiṁ kandati, sammohaṁ āpajjati—

‘moghaṁ vata me uṭṭhānaṁ, aphalo vata me vāyāmo’ti.

Ayampi, bhikkhave, kāmānaṁ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṁ kāmādhikaraṇaṁ kāmānameva hetu.

Tassa ce, bhikkhave, kulaputtassa evaṁ uṭṭhahato ghaṭato vāyamato te bhogā abhinipphajjanti, so tesaṁ bhogānaṁ ārakkhādhikaraṇaṁ dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedeti—

‘kinti me bhoge neva rājāno hareyyuṁ, na corā hareyyuṁ, na aggi ḍaheyya, na udakaṁ vaheyya, na appiyā dāyādā hareyyun’ti.

Tassa evaṁ ārakkhato gopayato te bhoge rājāno vā haranti corā vā haranti aggi vā ḍahati udakaṁ vā vahati appiyā vā dāyādā haranti.

So socati …pe…

sammohaṁ āpajjati—

‘yampi me ahosi tampi no natthī’ti.

Ayampi, bhikkhave, kāmānaṁ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṁ kāmādhikaraṇaṁ kāmānameva hetu.

Puna caparaṁ, bhikkhave, kāmahetu kāmanidānaṁ kāmādhikaraṇaṁ kāmānameva hetu rājānopi rājūhi vivadanti, khattiyāpi khattiyehi vivadanti, brāhmaṇāpi brāhmaṇehi vivadanti, gahapatīpi gahapatīhi vivadanti, mātāpi puttena vivadati, puttopi mātarā vivadati, pitāpi puttena vivadati, puttopi pitarā vivadati, bhātāpi bhaginiyā vivadati, bhaginīpi bhātarā vivadati, sahāyopi sahāyena vivadati.

Te tattha kalahaviggahavivādāpannā aññamaññaṁ pāṇīhipi upakkamanti leḍḍūhipi upakkamanti daṇḍehipi upakkamanti satthehipi upakkamanti.

Te tattha maraṇampi nigacchanti maraṇamattampi dukkhaṁ.

Ayampi, bhikkhave, kāmānaṁ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṁ kāmādhikaraṇaṁ kāmānameva hetu.

Puna caparaṁ, bhikkhave, kāmahetu kāmanidānaṁ kāmādhikaraṇaṁ kāmānameva hetu asicammaṁ gahetvā dhanukalāpaṁ sannayhitvā ubhatobyūḷhaṁ saṅgāmaṁ pakkhandanti, usūsupi khippamānesu sattīsupi khippamānāsu asīsupi vijjotalantesu.

Te tattha usūhipi vijjhanti sattīhipi vijjhanti asināpi sīsaṁ chindanti.

Te tattha maraṇampi nigacchanti maraṇamattampi dukkhaṁ.

Ayampi, bhikkhave, kāmānaṁ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṁ kāmādhikaraṇaṁ kāmānameva hetu.

Puna caparaṁ, bhikkhave, kāmahetu kāmanidānaṁ kāmādhikaraṇaṁ kāmānameva hetu asicammaṁ gahetvā dhanukalāpaṁ sannayhitvā addāvalepanā upakāriyo pakkhandanti, usūsupi khippamānesu sattīsupi khippamānāsu, asīsupi vijjotalantesu.

Te tattha usūhipi vijjhanti sattīhipi vijjhanti chakaṇakāyapi osiñcanti abhivaggenapi omaddanti asināpi sīsaṁ chindanti.

Te tattha maraṇampi nigacchanti maraṇamattampi dukkhaṁ.

Ayampi, bhikkhave, kāmānaṁ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṁ kāmādhikaraṇaṁ kāmānameva hetu.

Puna caparaṁ, bhikkhave, kāmahetu kāmanidānaṁ kāmādhikaraṇaṁ kāmānameva hetu sandhimpi chindanti nillopampi haranti ekāgārikampi karonti paripanthepi tiṭṭhanti paradārampi gacchanti.

Tamenaṁ rājāno gahetvā vividhā kammakāraṇā kārenti—

kasāhipi tāḷenti, vettehipi tāḷenti, aḍḍhadaṇḍakehipi tāḷenti, hatthampi chindanti …pe… asināpi sīsaṁ chindanti.

Te tattha maraṇampi nigacchanti maraṇamattampi dukkhaṁ.

Ayampi, bhikkhave, kāmānaṁ ādīnavo sandiṭṭhiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṁ kāmādhikaraṇaṁ kāmānameva hetu.

Puna caparaṁ, bhikkhave, kāmahetu kāmanidānaṁ kāmādhikaraṇaṁ kāmānameva hetu kāyena duccaritaṁ caranti vācāya duccaritaṁ caranti manasā duccaritaṁ caranti.

Te kāyena duccaritaṁ caritvā vācāya duccaritaṁ caritvā manasā duccaritaṁ caritvā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjanti.

Ayampi, bhikkhave, kāmānaṁ ādīnavo samparāyiko dukkhakkhandho kāmahetu kāmanidānaṁ kāmādhikaraṇaṁ kāmānameva hetu”.

<b>Ādīnavaṁ kāmaguṇesu disvā</b>ti kāmaguṇesu ādīnavaṁ disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti—

ādīnavaṁ kāmaguṇesu disvā, eko care khaggavisāṇakappo.

Tenāha so paccekasambuddho—

“Kāmā hi citrā madhurā manoramā,

Virūparūpena mathenti cittaṁ;

Ādīnavaṁ kāmaguṇesu disvā,

Eko care khaggavisāṇakappo”ti.

<b>Ītī ca gaṇḍo ca upaddavo ca,</b>

<b>Rogo ca sallañca bhayañca metaṁ;</b>

<b>Etaṁ bhayaṁ kāmaguṇesu disvā,</b>

<b>Eko care khaggavisāṇakappo. </b>

<b>Ītī ca gaṇḍo ca upaddavo ca, rogo ca sallañca bhayañca metan</b>ti vuttañhetaṁ bhagavatā—

“bhayanti, bhikkhave, kāmānametaṁ adhivacanaṁ.

Dukkhanti, bhikkhave, kāmānametaṁ adhivacanaṁ.

Rogoti, bhikkhave, kāmānametaṁ adhivacanaṁ.

Gaṇḍoti, bhikkhave, kāmānametaṁ adhivacanaṁ.

Sallanti, bhikkhave, kāmānametaṁ adhivacanaṁ.

Saṅgoti, bhikkhave, kāmānametaṁ adhivacanaṁ.

Paṅkoti, bhikkhave, kāmānametaṁ adhivacanaṁ.

Gabbhoti, bhikkhave, kāmānametaṁ adhivacanaṁ.

Kasmā ca, bhikkhave, bhayanti kāmānametaṁ adhivacanaṁ?