巴利《小部》· 小义释

Imesu tīsu ñāṇaṁ paṭibhānapaṭisambhidā.

So paccekasambuddho imāya paṭibhānapaṭisambhidāya upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato.

Tasmā paccekasambuddho paṭibhānavā.

Yassa pariyatti natthi paripucchā natthi adhigamo natthi, kiṁ tassa paṭibhāyissatīti—

mittaṁ uḷāraṁ paṭibhānavantaṁ.

<b>Aññāya atthāni vineyya kaṅkhan</b>ti attatthaṁ aññāya paratthaṁ aññāya ubhayatthaṁ aññāya diṭṭhadhammikatthaṁ aññāya samparāyikatthaṁ aññāya paramatthaṁ aññāya abhiññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā kaṅkhaṁ vineyya paṭivineyya pajaheyya vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṁ gameyyāti—

aññāya atthāni vineyya kaṅkhaṁ, eko care khaggavisāṇakappo.

Tenāha so paccekasambuddho—

“Bahussutaṁ dhammadharaṁ bhajetha,

Mittaṁ uḷāraṁ paṭibhānavantaṁ;

Aññāya atthāni vineyya kaṅkhaṁ,

Eko care khaggavisāṇakappo”ti.

<b>Khiḍḍaṁ ratiṁ kāmasukhañca loke,</b>

<b>Analaṅkaritvā anapekkhamāno;</b>

<b>Vibhūsaṭṭhānā virato saccavādī,</b>

<b>Eko care khaggavisāṇakappo. </b>

<b>Khiḍḍaṁ ratiṁ kāmasukhañca loke</b>ti.

<b>Khiḍḍā</b>ti dve khiḍḍā—

kāyikā khiḍḍā ca vācasikā khiḍḍā ca …pe…

ayaṁ kāyikā khiḍḍā …pe…

ayaṁ vācasikā khiḍḍā.

<b>Ratī</b>ti anukkaṇṭhitādhivacanametaṁ—

ratīti.

<b>Kāmasukhan</b>ti vuttañhetaṁ bhagavatā—

“pañcime, bhikkhave, kāmaguṇā.

Katame pañca?

Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṁhitā rajanīyā,

sotaviññeyyā saddā …pe…

ghānaviññeyyā gandhā …

jivhāviññeyyā rasā …

kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṁhitā rajanīyā.

Ime kho, bhikkhave, pañca kāmaguṇā.

Yaṁ kho, bhikkhave, ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṁ somanassaṁ, idaṁ vuccati kāmasukhaṁ”.

<b>Loke</b>ti manussaloketi—

khiḍḍaṁ ratiṁ kāmasukhañca loke.

<b>Analaṅkaritvā anapekkhamāno</b>ti khiḍḍañca ratiñca kāmasukhañca loke analaṅkaritvā anapekkho hutvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṁ gametvāti—

analaṅkaritvā anapekkhamāno.

<b>Vibhūsaṭṭhānā virato saccavādī</b>ti.

<b>Vibhūsā</b>ti dve vibhūsā—

atthi agārikavibhūsā atthi anāgārikavibhūsā.

Katamā agārikavibhūsā?

Kesā ca massū ca mālāgandhañca vilepanañca ābharaṇañca pilandhanañca vatthañca pārupanañca veṭhanañca ucchādanaṁ parimaddanaṁ nhāpanaṁ sambāhanaṁ ādāsaṁ añjanaṁ mālāgandhavilepanaṁ mukhacuṇṇaṁ mukhalepanaṁ hatthabandhaṁ sikhābandhaṁ daṇḍaṁ nāḷikaṁ khaggaṁ chattaṁ citrupāhanaṁ uṇhīsaṁ maṇiṁ vāḷabījaniṁ odātāni vatthāni dīghadasāni iti vā—

ayaṁ agārikavibhūsā.

Katamā anāgārikavibhūsā?

Cīvaramaṇḍanā pattamaṇḍanā senāsanamaṇḍanā imassa vā pūtikāyassa bāhirānaṁ vā parikkhārānaṁ maṇḍanā vibhūsanā keḷanā parikeḷanā gaddhikatā gaddhikattaṁ capalatā cāpalyaṁ—

ayaṁ anāgārikavibhūsā.

<b>Saccavādī</b>ti so paccekasambuddho saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṁvādako lokassa, vibhūsaṭṭhānā ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto, vimariyādikatena cetasā viharatīti—

vibhūsaṭṭhānā virato saccavādī, eko care khaggavisāṇakappo.

Tenāha so paccekasambuddho—

“Khiḍḍaṁ ratiṁ kāmasukhañca loke,

Analaṅkaritvā anapekkhamāno;

Vibhūsaṭṭhānā virato saccavādī,

Eko care khaggavisāṇakappo”ti.

<b>Puttañca dāraṁ pitarañca mātaraṁ,</b>

<b>Dhanāni dhaññāni ca bandhavāni;</b>

<b>Hitvāna kāmāni yathodhikāni,</b>

<b>Eko care khaggavisāṇakappo. </b>

<b>Puttañca dāraṁ pitarañca mātaran</b>ti.

<b>Puttā</b>ti cattāro puttā—

atrajo putto, khettajo putto, dinnako putto, antevāsiko putto.

<b>Dārā</b> vuccanti bhariyāyo.

<b>Pitā</b>ti yo so janako.

<b>Mātā</b>ti yā sā janikāti—

puttañca dāraṁ pitarañca mātaraṁ.

<b>Dhanāni dhaññāni ca bandhavānī</b>ti dhanāni vuccanti hiraññaṁ suvaṇṇaṁ muttā maṇi veḷuriyo saṅkho silā pavāḷaṁ rajataṁ jātarūpaṁ lohitaṅgo masāragallaṁ.

Dhaññāni vuccanti pubbaṇṇaṁ aparaṇṇaṁ.

<b>Pubbaṇṇaṁ</b> nāma sāli vīhi yavo godhumo kaṅgu varako kudrūsako.

<b>Aparaṇṇaṁ</b> nāma sūpeyyaṁ.

<b>Bandhavānī</b>ti cattāro bandhavā—

ñātibandhavāpi bandhu, gottabandhavāpi bandhu, mittabandhavāpi bandhu, sippabandhavāpi bandhūti—

dhanāni dhaññāni ca bandhavāni.

<b>Hitvāna kāmāni yathodhikānī</b>ti.

<b>Kāmā</b>ti uddānato dve kāmā—

vatthukāmā ca kilesakāmā ca …pe…

ime vuccanti vatthukāmā …pe…

ime vuccanti kilesakāmā.

<b>Hitvāna kāmānī</b>ti vatthukāme parijānitvā, kilesakāme pahāya pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṁ gametvā.

<b>Hitvāna kāmāni yathodhikānī</b>ti sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati;

sakadāgāmimaggena ye kilesā pahīnā …pe…

anāgāmimaggena ye kilesā pahīnā …

arahattamaggena ye kilesā pahīnā, te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchatīti—

hitvāna kāmāni yathodhikāni, eko care khaggavisāṇakappo.

Tenāha so paccekasambuddho—

“Puttañca dāraṁ pitarañca mātaraṁ,

Dhanāni dhaññāni ca bandhavāni;

Hitvāna kāmāni yathodhikāni,

Eko care khaggavisāṇakappo”ti.

<b>Saṅgo eso parittamettha sokhyaṁ,</b>

<b>Appassādo dukkhamettha bhiyyo;</b>

<b>Gaḷo eso iti ñatvā matimā</b>,

<b>Eko care khaggavisāṇakappo. </b>

<b>Saṅgo eso parittamettha sokhyan</b>ti saṅgoti vā baḷisanti vā āmisanti vā laggananti vā palibodhoti vā, pañcannetaṁ kāmaguṇānaṁ adhivacanaṁ.

<b>Parittamettha sokhyan</b>ti vuttañhetaṁ bhagavatā—

“pañcime, bhikkhave, kāmaguṇā.

Katame pañca?

Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṁhitā rajanīyā …pe…

kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṁhitā rajanīyā.

Ime kho, bhikkhave, pañca kāmaguṇā.

Yaṁ kho, bhikkhave, ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṁ somanassaṁ, idaṁ vuccati kāmasukhaṁ.

Appakaṁ etaṁ sukhaṁ, parittakaṁ etaṁ sukhaṁ, thokakaṁ etaṁ sukhaṁ, omakaṁ etaṁ sukhaṁ, lāmakaṁ etaṁ sukhaṁ, chatukkaṁ etaṁ sukhan”ti—

saṅgo eso parittamettha sokhyaṁ.

<b>Appassādo dukkhamettha bhiyyo</b>ti appassādā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā;

ādīnavo ettha bhiyyo.

Aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā vuttā bhagavatā, maṁsapesūpamā kāmā vuttā bhagavatā, tiṇukkūpamā kāmā vuttā bhagavatā, aṅgārakāsūpamā kāmā vuttā bhagavatā, supinakūpamā kāmā vuttā bhagavatā, yācitakūpamā kāmā vuttā bhagavatā, rukkhaphalūpamā kāmā vuttā bhagavatā, asisūnūpamā kāmā vuttā bhagavatā, sattisūlūpamā kāmā vuttā bhagavatā, sappasirūpamā kāmā vuttā bhagavatā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyoti—

appassādo dukkhamettha bhiyyo.

<b>Gaḷo eso iti ñatvā matimā</b>ti gaḷoti vā baḷisanti vā āmisanti vā laggananti vā bandhananti vā palibodhoti vā, pañcannetaṁ kāmaguṇānaṁ adhivacanaṁ.

<b>Itī</b>ti padasandhi padasaṁsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṁ itīti.

<b>Matimā</b>ti paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī.

<b>Gaḷo eso iti ñatvā matimā</b>ti matimā gaḷoti ñatvā baḷisanti ñatvā āmisanti ñatvā laggananti ñatvā bandhananti ñatvā palibodhoti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti—

gaḷo eso iti ñatvā matimā, eko care khaggavisāṇakappo.

Tenāha so paccekasambuddho—

“Saṅgo eso parittamettha sokhyaṁ,

Appassādo dukkhamettha bhiyyo;

Gaḷo eso iti ñatvā matimā,

Eko care khaggavisāṇakappo”ti.

<b>Sandālayitvāna saṁyojanāni,</b>

<b>Jālaṁva bhetvā salilambucārī;</b>

<b>Aggīva daḍḍhaṁ anivattamāno,</b>

<b>Eko care khaggavisāṇakappo. </b>

<b>Sandālayitvāna saṁyojanānī</b>ti dasa saṁyojanāni—