巴利《小部》· 小义释

evameva tvampi pamuñcassu saddhaṁ.

<b>Gamissasi tvaṁ piṅgiya maccudheyyassa pāran</b>ti maccudheyyaṁ vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca.

Maccudheyyassa pāraṁ vuccati amataṁ nibbānaṁ, yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ.

<b>Gamissasi tvaṁ piṅgiya maccudheyyassa pāran</b>ti tvaṁ pāraṁ gamissasi, pāraṁ adhigamissasi, pāraṁ phassissasi, pāraṁ sacchikarissasīti—

gamissasi tvaṁ piṅgiya maccudheyyassa pāraṁ.

Tenāha bhagavā—

“Yathā ahū vakkali muttasaddho,

Bhadrāvudho āḷavigotamo ca;

Evameva tvampi pamuñcassu saddhaṁ,

Gamissasi tvaṁ piṅgiya maccudheyyassa pāran”ti.

<b>Esa bhiyyo pasīdāmi,</b>

<b>Sutvāna munino vaco;</b>

<b>Vivaṭṭacchado sambuddho,</b>

<b>Akhilo paṭibhānavā. </b>

<b>Esa bhiyyo pasīdāmī</b>ti esa bhiyyo pasīdāmi, bhiyyo bhiyyo saddahāmi, bhiyyo bhiyyo okappemi, bhiyyo bhiyyo adhimuccāmi;

“sabbe saṅkhārā aniccā”ti bhiyyo bhiyyo pasīdāmi, bhiyyo bhiyyo saddahāmi, bhiyyo bhiyyo okappemi, bhiyyo bhiyyo adhimuccāmi;

“sabbe saṅkhārā dukkhā”ti bhiyyo bhiyyo pasīdāmi …pe…

“sabbe dhammā anattā”ti bhiyyo bhiyyo pasīdāmi …pe…

“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti bhiyyo bhiyyo pasīdāmi, bhiyyo bhiyyo saddahāmi, bhiyyo bhiyyo okappemi, bhiyyo bhiyyo adhimuccāmīti—

esa bhiyyo pasīdāmi.

<b>Sutvāna munino vaco</b>ti.

<b>Munī</b>ti monaṁ vuccati ñāṇaṁ …pe… saṅgajālamaticca so muni.

<b>Sutvāna munino vaco</b>ti tuyhaṁ vacanaṁ byappathaṁ desanaṁ anusāsanaṁ anusiṭṭhaṁ sutvāna uggahetvāna upadhārayitvāna upalakkhayitvānāti—

sutvāna munino vaco.

<b>Vivaṭṭacchado sambuddho</b>ti.

<b>Chadanan</b>ti pañca chadanāni—

taṇhāchadanaṁ, diṭṭhichadanaṁ, kilesachadanaṁ, duccaritachadanaṁ, avijjāchadanaṁ.

Tāni chadanāni buddhassa bhagavato vivaṭāni viddhaṁsitāni samugghāṭitāni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭippassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni.

Tasmā buddho vivaṭṭacchado.

<b>Buddho</b>ti yo so bhagavā …pe… sacchikā paññatti, yadidaṁ buddhoti—

vivaṭṭacchado sambuddho.

<b>Akhilo paṭibhānavā</b>ti.

<b>Akhilo</b>ti rāgo khilo, doso khilo, moho khilo, kodho khilo, upanāho …pe… sabbākusalābhisaṅkhārā khilā.

Te khilā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā.

Tasmā buddho akhilo.

<b>Paṭibhānavā</b>ti tayo paṭibhānavanto—

pariyattipaṭibhānavā, paripucchāpaṭibhānavā, adhigamapaṭibhānavā.

Katamo pariyattipaṭibhānavā?

Idhekaccassa buddhavacanaṁ pariyāputaṁ hoti suttaṁ geyyaṁ veyyākaraṇaṁ gāthā udānaṁ itivuttakaṁ jātakaṁ abbhutadhammaṁ vedallaṁ.

Tassa pariyattiṁ nissāya paṭibhāti—

ayaṁ pariyattipaṭibhānavā.

Katamo paripucchāpaṭibhānavā?

Idhekacco paripucchitā hoti atthe ca ñāye ca lakkhaṇe ca kāraṇe ca ṭhānāṭhāne ca.

Tassa paripucchaṁ nissāya paṭibhāti—

ayaṁ paripucchāpaṭibhānavā.

Katamo adhigamapaṭibhānavā?

Idhekaccassa adhigatā honti cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, cattāro ariyamaggā, cattāri sāmaññaphalāni, catasso paṭisambhidāyo, cha abhiññāyo.

Tassa attho ñāto, dhammo ñāto, nirutti ñātā.

Atthe ñāte attho paṭibhāti, dhamme ñāte dhammo paṭibhāti, niruttiyā ñātāya nirutti paṭibhāti.

Imesu tīsu ñāṇesu ñāṇaṁ paṭibhānapaṭisambhidā.

Bhagavā imāya paṭibhānapaṭisambhidāya upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato.

Tasmā buddho paṭibhānavā.

Yassa pariyatti natthi, paripucchā natthi, adhigamo natthi, kiṁ tassa paṭibhāyissatīti—

akhilo paṭibhānavā.

Tenāha thero piṅgiyo—

“Esa bhiyyo pasīdāmi,

sutvāna munino vaco;

Vivaṭṭacchado sambuddho,

akhilo paṭibhānavā”ti.

<b>Adhideve abhiññāya,</b>

<b>Sabbaṁ vedi paroparaṁ;</b>

<b>Pañhānantakaro satthā,</b>

<b>Kaṅkhīnaṁ paṭijānataṁ. </b>

<b>Adhideve abhiññāyā</b>ti.

<b>Devā</b>ti tayo devā—

sammutidevā, upapattidevā, visuddhidevā.

Katame sammutidevā?

Sammutidevā vuccanti rājāno ca rājakumāro ca deviyo ca.

Ime vuccanti sammutidevā.

Katame upapattidevā?

Upapattidevā vuccanti cātumahārājikā devā tāvatiṁsā devā …pe… brahmakāyikā devā, ye ca devā taduttari.

Ime vuccanti upapattidevā.

Katame visuddhidevā?

Visuddhidevā vuccanti tathāgatā tathāgatasāvakā arahanto khīṇāsavā, ye ca paccekasambuddhā.

Ime vuccanti visuddhidevā.

Bhagavā sammutideve adhidevāti abhiññāya upapattideve adhidevāti abhiññāya, visuddhideve adhidevāti abhiññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti—

adhideve abhiññāya.

<b>Sabbaṁ vedi paroparan</b>ti bhagavā attano ca paresañca adhidevakare dhamme vedi aññāsi aphassi paṭivijjhi.

Katame attano adhidevakarā dhammā?

Sammāpaṭipadā anulomapaṭipadā apaccanīkapaṭipadā anvatthapaṭipadā dhammānudhammapaṭipadā sīlesu paripūrakāritā indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā jāgariyānuyogo satisampajaññaṁ cattāro satipaṭṭhānā …pe… ariyo aṭṭhaṅgiko maggo.

Ime vuccanti attano adhidevakarā dhammā.

Katame paresaṁ adhidevakarā dhammā?

Sammāpaṭipadā …pe… ariyo aṭṭhaṅgiko maggo.

Ime vuccanti paresaṁ adhidevakarā dhammā.

Evaṁ bhagavā attano ca paresañca adhidevakare dhamme vedi aññāsi aphassi paṭivijjhīti—

sabbaṁ vedi paroparaṁ.

<b>Pañhānantakaro satthā</b>ti bhagavā pārāyanikapañhānaṁ antakaro pariyantakaro paricchedakaro parivaṭumakaro;

sabhiyapañhānaṁ antakaro pariyantakaro paricchedakaro parivaṭumakaro;

sakkapañhānaṁ …pe…

suyāmapañhānaṁ …

bhikkhupañhānaṁ …

bhikkhunīpañhānaṁ …

upāsakapañhānaṁ …

upāsikāpañhānaṁ …

rājapañhānaṁ …

khattiyapañhānaṁ …

brāhmaṇapañhānaṁ …

vessapañhānaṁ …

suddapañhānaṁ …

devapañhānaṁ …

brahmapañhānaṁ antakaro pariyantakaro paricchedakaro parivaṭumakaroti—

pañhānantakaro.

<b>Satthā</b>ti bhagavā satthavāho.

Yathā satthavāho satthe kantāraṁ tāreti, corakantāraṁ tāreti, vāḷakantāraṁ tāreti, dubbhikkhakantāraṁ tāreti, nirudakakantāraṁ tāreti uttāreti nittāreti patāreti, khemantabhūmiṁ sampāpeti;

evameva bhagavā satthavāho satte kantāraṁ tāreti,

jātikantāraṁ tāreti, jarākantāraṁ …pe…

byādhikantāraṁ …

maraṇakantāraṁ …

sokaparidevadukkhadomanassupāyāsakantāraṁ tāreti,

rāgakantāraṁ tāreti,

dosakantāraṁ …

mohakantāraṁ …

mānakantāraṁ …

diṭṭhikantāraṁ …

kilesakantāraṁ …

duccaritakantāraṁ tāreti,

rāgagahanaṁ tāreti,

dosagahanaṁ …

mohagahanaṁ …

diṭṭhigahanaṁ …