巴利《小部》· 小义释

Tañca cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ yathābhūtaṁ pajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti.

Ayaṁ vuccatāvuso, bhikkhu anavassuto cakkhuviññeyyesu rūpesu …pe…

anavassuto manoviññeyyesu dhammesu.

Evaṁvihāriñcāvuso, bhikkhuṁ cakkhuto cepi naṁ māro upasaṅkamati, neva labhetha māro otāraṁ, na labhetha māro ārammaṇaṁ;

sotato cepi naṁ …pe…

manato cepi naṁ māro upasaṅkamati, neva labhetha māro otāraṁ, na labhetha māro ārammaṇaṁ.

Seyyathāpi, āvuso, kūṭāgārā vā kūṭāgārasālā vā bahalamattikā addāvalepanā puratthimāya cepi naṁ disāya puriso ādittāya tiṇukkāya upasaṅkameyya, neva labhetha aggi otāraṁ, na labhetha aggi ārammaṇaṁ;

pacchimāya cepi naṁ disāya …

uttarāya cepi naṁ disāya …

dakkhiṇāya cepi naṁ disāya …

heṭṭhimato cepi naṁ disāya …

uparimato cepi naṁ disāya …

yato kutoci cepi naṁ puriso ādittāya tiṇukkāya upasaṅkameyya, neva labhetha aggi otāraṁ na labhetha aggi ārammaṇaṁ.

Evameva kho, āvuso, evaṁvihāriṁ bhikkhuṁ cakkhuto cepi naṁ māro upasaṅkamati, neva labhetha māro otāraṁ na labhetha māro ārammaṇaṁ;

sotato cepi naṁ …pe…

manato cepi naṁ māro upasaṅkamati neva labhetha māro otāraṁ na labhetha māro ārammaṇaṁ.

Evaṁvihārī cāvuso, bhikkhu rūpe adhibhosi, na rūpā bhikkhuṁ adhibhaṁsu;

sadde bhikkhu adhibhosi, na saddā bhikkhuṁ adhibhaṁsu;

gandhe bhikkhu adhibhosi, na gandhā bhikkhuṁ adhibhaṁsu;

rase bhikkhu adhibhosi, na rasā bhikkhuṁ adhibhaṁsu;

phoṭṭhabbe bhikkhu adhibhosi, na phoṭṭhabbā bhikkhuṁ adhibhaṁsu;

dhamme bhikkhu adhibhosi, na dhammā bhikkhuṁ adhibhaṁsu.

Ayaṁ vuccatāvuso, bhikkhu rūpādhibhū saddādhibhū gandhādhibhū rasādhibhū phoṭṭhabbādhibhū dhammādhibhū adhibhū anadhibhūto.

Adhibhosi te pāpake akusale dhamme saṅkilesike ponobhavike sadare dukkhavipāke āyatiṁ jātijarāmaraṇiye.

Evaṁ kho, āvuso, anavassuto hotī”ti—

anavassuto.

<b>Apariḍayhamāno</b>ti rāgajena pariḷāhena apariḍayhamāno, dosajena pariḷāhena apariḍayhamāno, mohajena pariḷāhena apariḍayhamānoti—

anavassuto apariḍayhamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

Tenāha so paccekasambuddho—

“Okkhittacakkhu na ca pādalolo,

Guttindriyo rakkhitamānasāno;

Anavassuto apariḍayhamāno,

Eko care khaggavisāṇakappo”ti.

<b>Ohārayitvā gihibyañjanāni,</b>

<b>Sañchannapatto yathā pārichattako;</b>

<b>Kāsāyavattho abhinikkhamitvā,</b>

<b>Eko care khaggavisāṇakappo. </b>

<b>Ohārayitvā gihibyañjanānī</b>ti gihibyañjanāni vuccanti kesā ca massū ca …pe…

dīghadasāni iti vā.

<b>Ohārayitvā gihibyañjanānī</b>ti gihibyañjanāni oropayitvā samoropayitvā nikkhipitvā paṭippassambhitvāti—

ohārayitvā gihibyañjanāni.

<b>Sañchannapatto yathā pārichattako</b>ti yathā so pārichattako koviḷāro bahalapattapalāso sandacchāyo, evameva so paccekasambuddho paripuṇṇapattacīvaradharoti—

sañchannapatto yathā pārichattako.

<b>Kāsāyavattho abhinikkhamitvā</b>ti so paccekasambuddho sabbaṁ gharāvāsapalibodhaṁ chinditvā puttadārapalibodhaṁ chinditvā ñātipalibodhaṁ chinditvā mittāmaccapalibodhaṁ chinditvā sannidhipalibodhaṁ chinditvā kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajitvā akiñcanabhāvaṁ upagantvā eko carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti—

kāsāyavattho abhinikkhamitvā, eko care khaggavisāṇakappo.

Tenāha so paccekasambuddho—

“Ohārayitvā gihibyañjanāni,

Sañchannapatto yathā pārichattako;

Kāsāyavattho abhinikkhamitvā,

Eko care khaggavisāṇakappo”ti.

Tatiyo vaggo.

4. Catutthavagga

<b>Rasesu gedhaṁ akaraṁ alolo,</b>

<b>Anaññaposī sapadānacārī;</b>

<b>Kule kule appaṭibaddhacitto,</b>

<b>Eko care khaggavisāṇakappo. </b>

<b>Rasesu gedhaṁ akaraṁ alolo</b>ti.

<b>Raso</b>ti mūlaraso khandharaso tacaraso pattaraso puppharaso phalaraso, ambilaṁ madhuraṁ tittakaṁ kaṭukaṁ loṇikaṁ khārikaṁ lambikaṁ kasāvo sādu asādu sītaṁ uṇhaṁ.

Santeke samaṇabrāhmaṇā rasagiddhā.

Te jivhaggena rasaggāni pariyesantā āhiṇḍanti.

Te ambilaṁ labhitvā anambilaṁ pariyesanti, anambilaṁ labhitvā ambilaṁ pariyesanti;

madhuraṁ labhitvā amadhuraṁ pariyesanti, amadhuraṁ labhitvā madhuraṁ pariyesanti;

tittakaṁ labhitvā atittakaṁ pariyesanti, atittakaṁ labhitvā tittakaṁ pariyesanti;

kaṭukaṁ labhitvā akuṭakaṁ pariyesanti, akuṭakaṁ labhitvā kaṭukaṁ pariyesanti;

loṇikaṁ labhitvā aloṇikaṁ pariyesanti, aloṇikaṁ labhitvā loṇikaṁ pariyesanti;

khārikaṁ labhitvā akhārikaṁ pariyesanti, akhārikaṁ labhitvā khārikaṁ pariyesanti;

kasāvaṁ labhitvā akasāvaṁ pariyesanti, akasāvaṁ labhitvā kasāvaṁ pariyesanti;

lambikaṁ labhitvā alambikaṁ pariyesanti, alambikaṁ labhitvā lambikaṁ pariyesanti;

sāduṁ labhitvā asāduṁ pariyesanti, asāduṁ labhitvā sāduṁ pariyesanti;

sītaṁ labhitvā uṇhaṁ pariyesanti, uṇhaṁ labhitvā sītaṁ pariyesanti.

Te yaṁ yaṁ labhanti tena tena na tussanti, aparāparaṁ pariyesanti.

Manāpikesu rasesu rattā giddhā gathitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhā.

Sā rasataṇhā tassa paccekasambuddhassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā.

Tasmā so paccekasambuddho paṭisaṅkhā yoniso āhāraṁ āhāreti—

“neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya;

yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṁsūparatiyā brahmacariyānuggahāya.

Iti purāṇañca vedanaṁ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṁ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro cā”ti.

Yathā vaṇaṁ ālimpeyya yāvadeva āruhaṇatthāya, yathā vā akkhaṁ abbhañjeyya yāvadeva bhārassa nittharaṇatthāya, yathā puttamaṁsaṁ āhāraṁ āhareyya yāvadeva kantārassa nittharaṇatthāya;

evameva so paccekasambuddho paṭisaṅkhā yoniso āhāraṁ āhāreti—

“neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya;

yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṁsūparatiyā brahmacariyānuggahāya.

Iti purāṇañca vedanaṁ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṁ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro cā”ti.

Rasataṇhāya ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti—

rasesu gedhaṁ akaraṁ.

<b>Alolo</b>ti <b>loluppaṁ</b> vuccati taṇhā.

Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.

Sā loluppā taṇhā tassa paccekasambuddhassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā.

Tasmā paccekasambuddho aloloti—

rasesu gedhaṁ akaraṁ alolo.

<b>Anaññaposī sapadānacārī</b>ti

<b>anaññaposī</b>ti so paccekasambuddho attānaññeva poseti, na paranti.

Anaññaposimaññātaṁ,

dantaṁ sāre patiṭṭhitaṁ;

Khīṇāsavaṁ vantadosaṁ,

tamahaṁ brūmi brāhmaṇanti.

<b>Anaññaposī sapadānacārī</b>ti so paccekasambuddho pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya gāmaṁ vā nigamaṁ vā piṇḍāya pavisati rakkhiteneva kāyena rakkhitāya vācāya rakkhitena cittena upaṭṭhitāya satiyā saṁvutehi indriyehi.

Okkhittacakkhu iriyāpathasampanno kulā kulaṁ anatikkamanto piṇḍāya caratīti—

anaññaposī sapadānacārī.

<b>Kule kule appaṭibaddhacitto</b>ti dvīhi kāraṇehi paṭibaddhacitto hoti—

attānaṁ vā nīcaṁ ṭhapento paraṁ uccaṁ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti, attānaṁ vā uccaṁ ṭhapento paraṁ nīcaṁ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti.

Kathaṁ attānaṁ nīcaṁ ṭhapento paraṁ uccaṁ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti?

“Tumhe me bahūpakārā, ahaṁ tumhe nissāya labhāmi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ.

Yampi me aññe dātuṁ vā kātuṁ vā maññanti tumhe nissāya tumhe passantā.

Yampi me porāṇaṁ mātāpettikaṁ nāmagottaṁ tampi me antarahitaṁ tumhehi ahaṁ ñāyāmi—

‘asukassa kulupako, asukāya kulupako’”ti.

Evaṁ attānaṁ nīcaṁ ṭhapento paraṁ uccaṁ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti.

Kathaṁ attānaṁ uccaṁ ṭhapento paraṁ nīcaṁ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti?

“Ahaṁ tumhākaṁ bahūpakāro, tumhe maṁ āgamma buddhaṁ saraṇaṁ gatā dhammaṁ saraṇaṁ gatā saṅghaṁ saraṇaṁ gatā, pāṇātipātā paṭiviratā, adinnādānā paṭiviratā, kāmesumicchācārā paṭiviratā, musāvādā paṭiviratā, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭiviratā, tumhākaṁ ahaṁ uddesaṁ demi paripucchaṁ demi uposathaṁ ācikkhāmi navakammaṁ adhiṭṭhāmi;

atha ca pana tumhe maṁ ujjhitvā aññe sakkarotha garuṁ karotha mānetha pūjethā”ti.

Evaṁ attānaṁ uccaṁ ṭhapento paraṁ nīcaṁ ṭhapento paṭibaddhacitto hoti.

<b>Kule kule appaṭibaddhacitto</b>ti so paccekasambuddho kulapalibodhena appaṭibaddhacitto hoti, gaṇapalibodhena appaṭibaddhacitto hoti, āvāsapalibodhena appaṭibaddhacitto hoti, cīvarapalibodhena appaṭibaddhacitto hoti, piṇḍapātapalibodhena appaṭibaddhacitto hoti, senāsanapalibodhena appaṭibaddhacitto hoti, gilānapaccayabhesajjaparikkhārapalibodhena appaṭibaddhacitto hotīti—

kule kule appaṭibaddhacitto hoti, eko care khaggavisāṇakappo.

Tenāha so paccekasambuddho—

“Rasesu gedhaṁ akaraṁ alolo,

Anaññaposī sapadānacārī;

Kule kule appaṭibaddhacitto,

Eko care khaggavisāṇakappo”ti.

<b>Pahāya pañcāvaraṇāni cetaso,</b>

<b>Upakkilese byapanujja sabbe;</b>

<b>Anissito chetva sinehadosaṁ</b>,