巴利《小部》· 小义释

anuppannassa vā catutthassa jhānassa uppādāya yutto payutto saṁyutto āyutto samāyuttoti—

evampi jhānaṁ na riñcati.

Atha vā uppannaṁ vā paṭhamaṁ jhānaṁ āsevati bhāveti bahulīkaroti, uppannaṁ vā dutiyaṁ jhānaṁ …pe…

uppannaṁ vā tatiyaṁ jhānaṁ …

uppannaṁ vā catutthaṁ jhānaṁ āsevati bhāveti bahulīkaroti.

Evampi jhānaṁ na riñcatīti—

paṭisallānaṁ jhānamariñcamāno.

<b>Dhammesu niccaṁ anudhammacārī</b>ti dhammā vuccanti cattāro satipaṭṭhānā …pe…

ariyo aṭṭhaṅgiko maggo.

Katame anudhammā?

Sammāpaṭipadā apaccanīkapaṭipadā anvatthapaṭipadā dhammānudhammapaṭipadā sīlesu paripūrakāritā indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā jāgariyānuyogo satisampajaññaṁ—

ime vuccanti anudhammā.

<b>Dhammesu niccaṁ anudhammacārī</b>ti dhammesu niccakālaṁ dhuvakālaṁ satataṁ samitaṁ avokiṇṇaṁ poṅkhānupoṅkhaṁ udakūmikajātaṁ

Avīcisantatisahitaṁ phassitaṁ purebhattaṁ pacchābhattaṁ purimayāmaṁ majjhimayāmaṁ pacchimayāmaṁ kāḷe juṇhe vasse hemante gimhe purime vayokhandhe majjhime vayokhandhe pacchime vayokhandhe carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti—

dhammesu niccaṁ anudhammacārī.

<b>Ādīnavaṁ sammasitā bhavesū</b>ti “sabbe saṅkhārā aniccā”ti ādīnavaṁ sammasitā bhavesu,

“sabbe saṅkhārā dukkhā”ti …pe…

“sabbe dhammā anattā”ti …pe…

“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ, sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti ādīnavaṁ sammasitā bhavesūti—

ādīnavaṁ sammasitā bhavesu, eko care khaggavisāṇakappo.

Tenāha so paccekasambuddho—

“Paṭisallānaṁ jhānamariñcamāno,

Dhammesu niccaṁ anudhammacārī;

Ādīnavaṁ sammasitā bhavesu,

Eko care khaggavisāṇakappo”ti.

<b>Taṇhakkhayaṁ patthayamappamatto,</b>

<b>Aneḷamūgo sutavā satīmā;</b>

<b>Saṅkhātadhammo niyato padhānavā,</b>

<b>Eko care khaggavisāṇakappo. </b>

<b>Taṇhakkhayaṁ patthayamappamatto</b>ti.

<b>Taṇhā</b>ti rūpataṇhā …pe… dhammataṇhā.

<b>Taṇhakkhayan</b>ti rāgakkhayaṁ dosakkhayaṁ mohakkhayaṁ gatikkhayaṁ upapattikkhayaṁ paṭisandhikkhayaṁ bhavakkhayaṁ saṁsārakkhayaṁ vaṭṭakkhayaṁ patthayanto icchanto sādiyanto pihayanto abhijappantoti—

taṇhakkhayaṁ patthayaṁ.

<b>Appamatto</b>ti so paccekasambuddho sakkaccakārī sātaccakārī …pe… appamādo kusalesu dhammesūti—

taṇhakkhayaṁ patthayamappamatto.

<b>Aneḷamūgo sutavā satīmā</b>ti.

<b>Aneḷamūgo</b>ti so paccekasambuddho paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī.

<b>Sutavā</b>ti so paccekasambuddho bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo.

Ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ abhivadanti, tathārūpāssa dhammā bahussutā honti dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā.

<b>Satīmā</b>ti so paccekasambuddho satimā hoti paramena satinepakkena samannāgatattā cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritāti—

aneḷamūgo sutavā satīmā.

<b>Saṅkhātadhammo niyato padhānavā</b>ti saṅkhātadhammo vuccati ñāṇaṁ.

Yā paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi.

<b>Saṅkhātadhammo</b>ti so paccekasambuddho saṅkhātadhammo ñātadhammo tulitadhammo tīritadhammo vibhūtadhammo vibhāvitadhammo “sabbe saṅkhārā aniccā”ti saṅkhātadhammo …pe…

“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti saṅkhātadhammo ñātadhammo tulitadhammo tīritadhammo vibhūtadhammo vibhāvitadhammo.

Atha vā tassa paccekasambuddhassa ca khandhā saṅkhittā dhātuyo saṅkhittā āyatanāni saṅkhittāni gatiyo saṅkhittā upapattiyo saṅkhittā paṭisandhiyo saṅkhittā bhavā saṅkhittā saṁsārā saṅkhittā vaṭṭā saṅkhittā.

Atha vā so paccekasambuddho khandhapariyante ṭhito dhātupariyante ṭhito āyatanapariyante ṭhito gatipariyante ṭhito upapattipariyante ṭhito paṭisandhipariyante ṭhito bhavapariyante ṭhito saṁsārapariyante ṭhito vaṭṭapariyante ṭhito saṅkhārapariyante ṭhito antimabhave ṭhito antimasamussaye ṭhito antimadehadharo paccekasambuddho.

Tassāyaṁ pacchimako bhavo,

carimoyaṁ samussayo;

Jātimaraṇasaṁsāro,

natthi tassa punabbhavoti.

Taṅkāraṇā paccekasambuddho saṅkhātadhammo.

<b>Niyato</b>ti niyāmā vuccanti cattāro ariyamaggā.

Catūhi ariyamaggehi samannāgatoti niyato.

Niyāmaṁ patto sampatto adhigato phassito sacchikato patto niyāmaṁ.

<b>Padhānavā</b>ti padhānaṁ vuccati vīriyaṁ.

So cetaso vīriyārambho nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī thāmo dhiti asithilaparakkamo anikkhittacchandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggāho vīriyaṁ vīriyindriyaṁ vīriyabalaṁ sammāvāyāmo.

So paccekasambuddho iminā padhānena upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato.

Tasmā so paccekasambuddho padhānavāti—

saṅkhātadhammo niyato padhānavā, eko care khaggavisāṇakappo.

Tenāha so paccekasambuddho—

“Taṇhakkhayaṁ patthayamappamatto,

Aneḷamūgo sutavā satīmā;

Saṅkhātadhammo niyato padhānavā,

Eko care khaggavisāṇakappo”ti.

<b>Sīhova saddesu asantasanto,</b>

<b>Vātova jālamhi asajjamāno;</b>

<b>Padumaṁva toyena alimpamāno</b>,

<b>Eko care khaggavisāṇakappo. </b>

<b>Sīhova saddesu asantasanto</b>ti yathā sīho migarājā saddesu asantāsī aparisantāsī anutrāsī anubbiggo anussaṅkī anutrāso abhīrū acchambhī anutrāsī apalāyī, paccekasambuddhopi saddesu asantāsī aparisantāsī anutrāsī anubbiggo anussaṅkī anutrāso abhīrū acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṁso viharatīti—

sīhova saddesu asantasanto.

<b>Vātova jālamhi asajjamāno</b>ti.

<b>Vāto</b>ti puratthimā vātā pacchimā vātā uttarā vātā dakkhiṇā vātā sarajā vātā arajā vātā sītā vātā uṇhā vātā parittā vātā adhimattā vātā verambhavātā pakkhavātā supaṇṇavātā tālapaṇṇavātā vidhūpanavātā.

Jālaṁ vuccati suttajālaṁ.

Yathā vāto jālamhi na sajjati na gaṇhāti na bajjhati na palibajjhati, evameva dve jālā—

taṇhājālañca diṭṭhijālañca …pe…

idaṁ taṇhājālaṁ …pe…

idaṁ diṭṭhijālaṁ.

Tassa paccekasambuddhassa taṇhājālaṁ pahīnaṁ diṭṭhijālaṁ paṭinissaṭṭhaṁ, taṇhājālassa pahīnattā diṭṭhijālassa paṭinissaṭṭhattā so paccekasambuddho rūpe na sajjati sadde na sajjati …pe…

diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu na sajjati na gaṇhāti na bajjhati na palibajjhati nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti—

vātova jālamhi asajjamāno.

<b>Padumaṁva toyena alimpamāno</b>ti padumaṁ vuccati padumapupphaṁ.

Toyaṁ vuccati udakaṁ.

Yathā padumapupphaṁ toyena na limpati na palimpati na upalimpati, alittaṁ apalittaṁ anupalittaṁ, evameva dve lepā—

taṇhālepo ca diṭṭhilepo ca …pe…

ayaṁ taṇhālepo …pe…

ayaṁ diṭṭhilepo.

Tassa paccekasambuddhassa taṇhālepo pahīno, diṭṭhilepo paṭinissaṭṭho.

Taṇhālepassa pahīnattā diṭṭhilepassa paṭinisaṭṭhattā so paccekasambuddho rūpe na limpati sadde na limpati …pe…

diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu na limpati na palimpati na upalimpati, alitto apalitto anupalitto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti—

padumaṁva toyena alimpamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

Tenāha so paccekasambuddho—

“Sīhova saddesu asantasanto,

Vātova jālamhi asajjamāno;

Padumaṁva toyena alimpamāno,

Eko care khaggavisāṇakappo”ti.

<b>Sīho yathā dāṭhabalī pasayha,</b>

<b>Rājā migānaṁ abhibhuyya cārī;</b>

<b>Sevetha pantāni senāsanāni,</b>

<b>Eko care khaggavisāṇakappo. </b>

<b>Sīho yathā dāṭhabalī pasayha, rājā migānaṁ abhibhuyya cārī</b>ti yathā sīho migarājā dāṭhabalī dāṭhāvudho sabbe tiracchānagate pāṇe abhibhuyya abhibhavitvā ajjhottharitvā pariyādiyitvā madditvā carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpeti, paccekasambuddhopi paññābalī paññāvudho sabbapāṇabhūte puggale paññāya abhibhuyya abhibhavitvā ajjhottharitvā pariyādiyitvā madditvā carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti—

sīho yathā dāṭhabalī pasayha, rājā migānaṁ abhibhuyya cārī.

<b>Sevetha pantāni senāsanānī</b>ti yathā sīho migarājā araññavanamajjhogāhetvā carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpeti, paccekasambuddhopi araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevati appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni.

So eko gacchati eko tiṭṭhati eko nisīdati eko seyyaṁ kappeti eko gāmaṁ piṇḍāya pavisati eko paṭikkamati eko raho nisīdati eko caṅkamaṁ adhiṭṭhāti eko carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti—

sevetha pantāni senāsanāni, eko care khaggavisāṇakappo.

Tenāha so paccekasambuddho—

“Sīho yathā dāṭhabalī pasayha,

Rājā migānaṁ abhibhuyya cārī;

Sevetha pantāni senāsanāni,

Eko care khaggavisāṇakappo”ti.

<b>Mettaṁ upekkhaṁ karuṇaṁ vimuttiṁ,</b>

<b>Āsevamāno muditañca kāle;</b>

<b>Sabbena lokena avirujjhamāno,</b>

<b>Eko care khaggavisāṇakappo. </b>

<b>Mettaṁ upekkhaṁ karuṇaṁ vimuttiṁ, āsevamāno muditañca kāle</b>ti so paccekasambuddho mettāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā viharati tathā dutiyaṁ … tathā tatiyaṁ … tathā catutthaṁ … iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokaṁ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati;

karuṇāsahagatena cetasā …pe…

muditāsahagatena cetasā …pe…

upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharatīti—

mettaṁ upekkhaṁ karuṇaṁ vimuttiṁ, āsevamāno muditañca kāle.

<b>Sabbena lokena avirujjhamāno</b>ti mettāya bhāvitattā ye puratthimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti, ye pacchimāya disāya sattā …pe…