巴利《小部》· 小义释

Cūḷaniddesa

Pārāyanavagganiddesa

18. Pārāyanānugītigāthāniddesa

<b>Pārāyanamanugāyissaṁ,</b>

(iccāyasmā piṅgiyo)

<b>Yathāddakkhi tathākkhāsi;</b>

<b>Vimalo bhūrimedhaso,</b>

<b>Nikkāmo nibbano nāgo;</b>

<b>Kissa hetu musā bhaṇe. </b>

<b>Pārāyanamanugāyissan</b>ti gītamanugāyissaṁ kathitamanukathayissaṁ bhaṇitamanubhaṇissaṁ lapitamanulapissaṁ bhāsitamanubhāsissanti—

pārāyanamanugāyissaṁ.

<b>Iccāyasmā piṅgiyo</b>ti.

<b>Iccā</b>ti padasandhi …pe… padānupubbatāpetaṁ—

iccāti.

<b>Āyasmā</b>ti piyavacanaṁ garuvacanaṁ sagāravasappatissādhivacanametaṁ—

āyasmāti.

<b>Piṅgiyo</b>ti tassa therassa nāmaṁ saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṁ nāmakammaṁ nāmadheyyaṁ nirutti byañjanaṁ abhilāpoti—

iccāyasmā piṅgiyo.

<b>Yathāddakkhi tathākkhāsī</b>ti yathā addakkhi tathā akkhāsi ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesi.

“Sabbe saṅkhārā aniccā”ti yathā addakkhi tathā akkhāsi ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesi.

“Sabbe saṅkhārā dukkhā”ti …pe…

“sabbe dhammā anattā”ti …

“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti yathā addakkhi tathā akkhāsi ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesīti—

yathāddakkhi tathākkhāsi.

<b>Vimalo bhūrimedhaso</b>ti.

<b>Vimalo</b>ti rāgo malaṁ, doso malaṁ, moho malaṁ, kodho …

upanāho …pe… sabbākusalābhisaṅkhārā malā.

Te malā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā.

Amalo buddho vimalo nimmalo malāpagato malavippahīno malavimutto sabbamalavītivatto.

<b>Bhūri</b> vuccati pathavī.

Bhagavā tāya pathavisamāya paññāya vipulāya vitthatāya samannāgato.

Medhā vuccati paññā.

Yā paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi.

Bhagavā imāya medhāya paññāya upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato, tasmā buddho sumedhasoti—

vimalo bhūrimedhaso.

<b>Nikkāmo nibbano nāgo</b>ti.

<b>Kāmā</b>ti uddānato dve kāmā—

vatthukāmā ca kilesakāmā ca …pe…

ime vuccanti vatthukāmā …pe…

ime vuccanti kilesakāmā.

Buddhassa bhagavato vatthukāmā pariññātā kilesakāmā pahīnā vatthukāmānaṁ pariññātattā kilesakāmānaṁ pahīnattā.

Bhagavā na kāme kāmeti na kāme icchati na kāme pattheti na kāme piheti na kāme abhijappati.

Ye kāme kāmenti kāme icchanti kāme patthenti kāme pihenti kāme abhijappanti te kāmakāmino rāgarāgino saññasaññino.

Bhagavā na kāme kāmeti na kāme icchati na kāme pattheti na kāme piheti na kāme abhijappati.

Tasmā buddho akāmo nikkāmo cattakāmo vantakāmo muttakāmo pahīnakāmo paṭinissaṭṭhakāmo vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītibhūto sukhappaṭisaṁvedī brahmabhūtena attanā viharatīti—

nikkāmo.

<b>Nibbano</b>ti rāgo vanaṁ, doso vanaṁ, moho vanaṁ, kodho vanaṁ, upanāho vanaṁ …pe…

sabbākusalābhisaṅkhārā vanā.

Te vanā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā.

Tasmā buddho avano vivano nibbano vanāpagato vanavippahīno vanavimutto sabbavanavītivattoti—

nibbano.

<b>Nāgo</b>ti nāgo;

bhagavā āguṁ na karotīti nāgo, na gacchatīti nāgo, na āgacchatīti nāgo …pe… evaṁ bhagavā na āgacchatīti nāgoti—

nikkāmo nibbano nāgo.

<b>Kissa hetu musā bhaṇe</b>ti.

<b>Kissa hetū</b>ti kissa hetu kiṁhetu kiṅkāraṇā kiṁnidānā kiṁpaccayāti—

kissa hetu.

<b>Musā bhaṇe</b>ti musā bhaṇeyya katheyya dīpeyya vohareyya;

<b>musā bhaṇe</b>ti mosavajjaṁ bhaṇeyya, musāvādaṁ bhaṇeyya, anariyavādaṁ bhaṇeyya.

Idhekacco sabhaggato vā parisaggato vā ñātimajjhagato vā pūgamajjhagato vā rājakulamajjhagato vā abhinīto sakkhipuṭṭho—

“ehambho purisa, yaṁ jānāsi taṁ vadehī”ti,

so ajānaṁ vā āha—“jānāmī”ti,

jānaṁ vā āha—“na jānāmī”ti,

apassaṁ vā āha—“passāmī”ti,

passaṁ vā āha—“na passāmī”ti.

Iti attahetu vā parahetu vā āmisakiñcikkhahetu vā sampajānamusā bhāsati, idaṁ vuccati mosavajjaṁ.

Api ca tīhākārehi musāvādo hoti.

Pubbevassa hoti—

“musā bhaṇissan”ti, bhaṇantassa hoti—

“musā bhaṇāmī”ti, bhaṇitassa hoti—

“musā mayā bhaṇitan”ti—

imehi tīhākārehi musāvādo hoti.

Api ca catūhākārehi musāvādo hoti.

Pubbevassa hoti—

“musā bhaṇissan”ti, bhaṇantassa hoti—

“musā bhaṇāmī”ti, bhaṇitassa hoti—

“musā mayā bhaṇitan”ti, vinidhāya diṭṭhiṁ—

imehi catūhākārehi musāvādo hoti.

Api ca pañcahākārehi …pe…

chahākārehi …

sattahākārehi …

aṭṭhahākārehi musāvādo hoti.

Pubbevassa hoti—

“musā bhaṇissan”ti, bhaṇantassa hoti—

“musā bhaṇāmī”ti, bhaṇitassa hoti—

“musā mayā bhaṇitan”ti, vinidhāya diṭṭhiṁ, vinidhāya khantiṁ, vinidhāya ruciṁ, vinidhāya saññaṁ, vinidhāya bhāvaṁ—

imehi aṭṭhahākārehi musāvādo hoti mosavajjaṁ.

Kissa hetu musā bhaṇeyya katheyya dīpeyya vohareyyāti—

kissa hetu musā bhaṇe.

Tenāha thero piṅgiyo—

“Pārāyanamanugāyissaṁ,

(iccāyasmā piṅgiyo)

Yathāddakkhi tathākkhāsi;

Vimalo bhūrimedhaso,

Nikkāmo nibbano nāgo;

Kissa hetu musā bhaṇe”ti.

<b>Pahīnamalamohassa,</b>

<b>mānamakkhappahāyino;</b>

<b>Handāhaṁ kittayissāmi,</b>

<b>giraṁ vaṇṇūpasañhitaṁ. </b>

<b>Pahīnamalamohassā</b>ti.

<b>Malan</b>ti rāgo malaṁ, doso malaṁ, moho malaṁ, māno malaṁ, diṭṭhi malaṁ, kileso malaṁ, sabbaduccaritaṁ malaṁ, sabbabhavagāmikammaṁ malaṁ.

<b>Moho</b>ti yaṁ dukkhe aññāṇaṁ …pe… avijjālaṅgī moho akusalamūlaṁ.

Ayaṁ vuccati moho.

Malañca moho ca buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā.

Tasmā buddho pahīnamalamohoti—

pahīnamalamohassa.

<b>Mānamakkhappahāyino</b>ti.

<b>Māno</b>ti ekavidhena māno—

yā cittassa unnati.

Duvidhena māno—

attukkaṁsanamāno,

paravambhanamāno.

Tividhena māno—

seyyohamasmīti māno,

sadisohamasmīti māno,

hīnohamasmīti māno.

Catubbidhena māno—

lābhena mānaṁ janeti,

yasena mānaṁ janeti,