巴利《小部》· 小义释

Katamo puggalo serī?

Yo iminā serinā dhammena samannāgato, so vuccati puggalo serī.

<b>Viññū naro seritaṁ pekkhamāno</b>ti viññū naro seritaṁ dhammaṁ pekkhamāno, dakkhamāno olokayamāno nijjhāyamāno upaparikkhamānoti—

viññū naro seritaṁ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

Tenāha so paccekasambuddho—

“Migo araññamhi yathā abaddho,

Yenicchakaṁ gacchati gocarāya;

Viññū naro seritaṁ pekkhamāno,

Eko care khaggavisāṇakappo”ti.

<b>Āmantanā hoti sahāyamajjhe,</b>

<b>Vāse ṭhāne gamane cārikāya;</b>

<b>Anabhijjhitaṁ seritaṁ pekkhamāno,</b>

<b>Eko care khaggavisāṇakappo. </b>

<b>Āmantanā hoti sahāyamajjhe, vāse ṭhāne gamane cārikāyā</b>ti <b>sahāyā</b> vuccanti yehi saha āgamanaṁ phāsu gamanaṁ phāsu gamanāgamanaṁ phāsu ṭhānaṁ phāsu nisajjanaṁ phāsu sayanaṁ phāsu ālapanaṁ phāsu sallapanaṁ phāsu ullapanaṁ phāsu samullapanaṁ phāsu.

<b>Āmantanā hoti sahāyamajjhe, vāse ṭhāne gamane cārikāyā</b>ti sahāyamajjhe vāsepi ṭhānepi gamanepi cārikāyapi attatthamantanā paratthamantanā ubhayatthamantanā diṭṭhadhammikatthamantanā samparāyikatthamantanā paramatthamantanā ti—

āmantanā hoti sahāyamajjhe, vāse ṭhāne gamane cārikāya.

<b>Anabhijjhitaṁ seritaṁ pekkhamāno</b>ti anabhijjhitaṁ etaṁ vatthu bālānaṁ asappurisānaṁ titthiyānaṁ titthayasāvakānaṁ, yadidaṁ—

bhaṇḍukāsāyavatthavasanatā.

Abhijjhitaṁ etaṁ vatthu paṇḍitānaṁ sappurisānaṁ buddhasāvakānaṁ paccekabuddhānaṁ, yadidaṁ—

bhaṇḍukāsāyavatthavasanatā.

<b>Serī</b>ti dve serī—

dhammopi serī puggalopi serī.

Katamo dhammo serī?

Cattāro satipaṭṭhānā …pe…

ariyo aṭṭhaṅgiko maggo—

ayaṁ dhammo serī.

Katamo puggalo serī?

Yo iminā serinā dhammena samannāgato, so vuccati puggalo serī.

<b>Anabhijjhitaṁ seritaṁ pekkhamāno</b>ti seritaṁ dhammaṁ pekkhamāno dakkhamāno olokayamāno nijjhāyamāno upaparikkhamānoti—

anabhijjhitaṁ seritaṁ pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

Tenāha so paccekasambuddho—

“Āmantanā hoti sahāyamajjhe,

Vāse ṭhāne gamane cārikāya;

Anabhijjhitaṁ seritaṁ pekkhamāno,

Eko care khaggavisāṇakappo”ti.

<b>Khiḍḍā ratī hoti sahāyamajjhe,</b>

<b>Puttesu ca vipulaṁ hoti pemaṁ;</b>

<b>Piyavippayogaṁ vijigucchamāno,</b>

<b>Eko care khaggavisāṇakappo. </b>

<b>Khiḍḍā ratī hoti sahāyamajjhe</b>ti.

<b>Khiḍḍā</b>ti dve khiḍḍā—

kāyikā ca khiḍḍā vācasikā ca khiḍḍā.

Katamā kāyikā khiḍḍā?

Hatthīhipi kīḷanti, assehipi kīḷanti, rathehipi kīḷanti, dhanūhipi kīḷanti, tharūhipi kīḷanti, aṭṭhapadehipi kīḷanti, dasapadehipi kīḷanti, ākāsepi kīḷanti, parihārapathepi kīḷanti, santikāyapi kīḷanti, khalikāyapi kīḷanti, ghaṭikāyapi kīḷanti, salākahatthenapi kīḷanti, akkhenapi kīḷanti, paṅgacīrenapi kīḷanti, vaṅkakenapi kīḷanti, mokkhacikāyapi kīḷanti, ciṅgulakenapi kīḷanti, pattāḷhakenapi kīḷanti, rathakenapi kīḷanti, dhanukenapi kīḷanti, akkharikāyapi kīḷanti, manesikāyapi kīḷanti, yathāvajjenapi kīḷanti.

Ayaṁ kāyikā khiḍḍā.

Katamā vācasikā khiḍḍā?

Mukhabherikaṁ mukhālambaraṁ mukhaḍiṇḍimakaṁ mukhacalimakaṁ mukhakerakaṁ mukhadaddarikaṁ nāṭakaṁ lāsaṁ gītaṁ davakammaṁ.

Ayaṁ vācasikā khiḍḍā.

<b>Ratī</b>ti anukkaṇṭhitādhivacanametaṁ ratīti.

<b>Sahāyā</b> vuccanti yehi saha āgamanaṁ phāsu gamanaṁ phāsu gamanāgamanaṁ phāsu ṭhānaṁ phāsu nisajjanaṁ phāsu sayanaṁ phāsu ālapanaṁ phāsu sallapanaṁ phāsu ullapanaṁ phāsu samullapanaṁ phāsu.

<b>Khiḍḍā ratī hoti sahāyamajjhe</b>ti khiḍḍā ca rati ca sahāyamajjhe hotīti—

khiḍḍā ratī hoti sahāyamajjhe.

<b>Puttesu ca vipulaṁ hoti peman</b>ti.

<b>Puttā</b>ti cattāro puttā—

atrajo putto, khettajo putto, dinnako putto, antevāsiko putto.

<b>Puttesu ca vipulaṁ hoti peman</b>ti puttesu ca adhimattaṁ hoti pemanti—

puttesu ca vipulaṁ hoti pemaṁ.

<b>Piyavippayogaṁ vijigucchamāno</b>ti dve piyā—

sattā vā saṅkhārā vā.

Katame sattā piyā?

Idha yassa te honti atthakāmā hitakāmā phāsukāmā yogakkhemakāmā mātā vā pitā vā bhātā vā bhaginī vā putto vā dhītā vā mittā vā amaccā vā ñātī vā sālohitā vā, ime sattā piyā.

Katame saṅkhārā piyā?

Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā, ime saṅkhārā piyā.

<b>Piyavippayogaṁ vijigucchamāno</b>ti piyānaṁ vippayogaṁ vijigucchamāno aṭṭiyamāno harāyamānoti—

piyavippayogaṁ vijigucchamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

Tenāha so paccekasambuddho—

“Khiḍḍā ratī hoti sahāyamajjhe,

Puttesu ca vipulaṁ hoti pemaṁ;

Piyavippayogaṁ vijigucchamāno,

Eko care khaggavisāṇakappo”ti.

<b>Cātuddiso appaṭigho ca hoti,</b>

<b>Santussamāno itarītarena;</b>

<b>Parissayānaṁ sahitā achambhī,</b>

<b>Eko care khaggavisāṇakappo. </b>

<b>Cātuddiso appaṭigho ca hotī</b>ti.

<b>Cātuddiso</b>ti so paccekasambuddho mettāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā viharati, tathā dutiyaṁ, tathā tatiyaṁ, tathā catutthaṁ. Iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokaṁ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati.

Karuṇāsahagatena …pe…

muditāsahagatena …pe…

upekkhāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā viharati, tathā dutiyaṁ, tathā tatiyaṁ …pe… abyāpajjena pharitvā viharati.

<b>Cātuddiso appaṭigho ca hotī</b>ti mettāya bhāvitattā ye puratthimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti, ye dakkhiṇāya disāya sattā te appaṭikūlā honti, ye pacchimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti, ye uttarāya disāya sattā te appaṭikūlā honti, ye puratthimāya anudisāya sattā te appaṭikūlā honti, ye dakkhiṇāya anudisāya sattā te appaṭikūlā honti, ye pacchimāya anudisāya sattā te appaṭikūlā honti, ye uttarāya anudisāya sattā te appaṭikūlā honti, ye heṭṭhimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti, ye uparimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti, ye disāsu vidisāsu sattā te appaṭikūlā honti;

karuṇāya bhāvitattā muditāya bhāvitattā upekkhāya bhāvitattā ye puratthimāya disāya sattā te appaṭikūlā honti …pe…

ye disāsu vidisāsu sattā te appaṭikūlā hontīti—

cātuddiso appaṭigho ca hoti.

<b>Santussamāno itarītarenā</b>ti so paccekasambuddho santuṭṭho hoti itarītarena cīvarena, itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca cīvarahetu anesanaṁ appatirūpaṁ āpajjati.

Aladdhā ca cīvaraṁ na paritassati, laddhā ca cīvaraṁ agadhito amucchito anajjhosanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati.

Tāya ca pana itarītaracīvarasantuṭṭhiyā nevattānukkaṁseti na paraṁ vambheti.

Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno patissato, ayaṁ vuccati paccekasambuddho porāṇe aggaññe ariyavaṁse ṭhito.

Santuṭṭho hoti itarītarena piṇḍapātena …pe…

Santuṭṭho hoti itarītarena senāsanena …pe…

santuṭṭho hoti itarītarena gilānapaccayabhesajjaparikkhārena, itarītaragilānapaccayabhesajjaparikkhārasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca gilānapaccayabhesajjaparikkhārahetu anesanaṁ appatirūpaṁ āpajjati.

Aladdhā ca gilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṁ na paritassati.

Laddhā ca gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ agadhito amucchito anajjhosanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati.

Tāya ca itarītaragilānapaccayabhesajjaparikkhārasantuṭṭhiyā nevattānukkaṁseti na paraṁ vambheti.

Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno patissato, ayaṁ vuccati paccekasambuddho porāṇe aggaññe ariyavaṁse ṭhitoti—

santussamāno itarītarena.

<b>Parissayānaṁ sahitā achambhī</b>ti.

<b>Parissayā</b>ti dve parissayā—

pākaṭaparissayā ca paṭicchannaparissayā ca.

Katame <b>pākaṭaparissayā</b>?

Sīhā byagghā dīpī acchā taracchā kokā mahiṁsā hatthī ahī vicchikā satapadī, corā vā assu mānavā vā katakammā vā akatakammā vā, cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo kāso sāso pināso ḍāho jaro kucchirogo mucchā pakkhandikā sūlā visūcikā kuṭṭhaṁ gaṇḍo kilāso soso apamāro daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitapittaṁ madhumeho aṁsā piḷakā bhagandalā, pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā vātasamuṭṭhānā ābādhā sannipātikā ābādhā utupariṇāmajā ābādhā visamaparihārajā ābādhā opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhā, sītaṁ uṇhaṁ jighacchā pipāsā uccāro passāvo ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassā iti vā.

Ime vuccanti pākaṭaparissayā.

Katame <b>paṭicchannaparissayā</b>?

Kāyaduccaritaṁ vacīduccaritaṁ manoduccaritaṁ kāmacchandanīvaraṇaṁ byāpādanīvaraṇaṁ thinamiddhanīvaraṇaṁ uddhaccakukkuccanīvaraṇaṁ vicikicchānīvaraṇaṁ rāgo doso moho kodho upanāho makkho paḷāso issā macchariyaṁ māyā sāṭheyyaṁ thambho sārambho māno atimāno mado pamādo, sabbe kilesā sabbe duccaritā sabbe darathā sabbe pariḷāhā sabbe santāpā sabbākusalābhisaṅkhārā.

Ime vuccanti paṭicchannaparissayā.

<b>Parissayā</b>ti kenaṭṭhena parissayā?

Parisahantīti parissayā, parihānāya saṁvattantīti parissayā, tatrāsayāti parissayā.

Kathaṁ parisahantīti parissayā?

Te parissayā taṁ puggalaṁ sahanti parisahanti abhibhavanti ajjhottharanti pariyādiyanti maddanti.

Evaṁ parisahantīti—

parissayā.

Kathaṁ parihānāya saṁvattantīti parissayā?

Te parissayā kusalānaṁ dhammānaṁ antarāyāya parihānāya saṁvattanti.

Katamesaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ?

Sammāpaṭipadāya anulomapaṭipadāya apaccanīkapaṭipadāya anvatthapaṭipadāya dhammānudhammapaṭipadāya sīlesu paripūrakāritāya indriyesu guttadvāratāya bhojane mattaññutāya jāgariyānuyogassa satisampajaññassa catunnaṁ satipaṭṭhānānaṁ bhāvanānuyogassa, catunnaṁ sammappadhānānaṁ …

catunnaṁ iddhipādānaṁ …

pañcannaṁ indriyānaṁ …

pañcannaṁ balānaṁ …

sattannaṁ bojjhaṅgānaṁ …

ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa bhāvanānuyogassa—

imesaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ antarāyāya parihānāya saṁvattanti.