巴利《小部》· 小义释

Cūḷaniddesa

Pārāyanavagganiddesa

Pucchāniddesa

14. Posālamāṇavapucchāniddesa

<b>Yo atītaṁ ādisati,</b>

(iccāyasmā posālo)

<b>Anejo chinnasaṁsayo;</b>

<b>Pāraguṁ sabbadhammānaṁ,</b>

<b>Atthi pañhena āgamaṁ. </b>

<b>Yo atītaṁ ādisatī</b>ti.

<b>Yo</b>ti yo so bhagavā sayambhū.

Anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṁ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṁ patto, balesu ca vasībhāvaṁ.

<b>Atītaṁ ādisatī</b>ti bhagavā attano ca paresañca atītampi ādisati, anāgatampi ādisati, paccuppannampi ādisati.

Kathaṁ bhagavā attano atītaṁ ādisati?

Bhagavā attano atītaṁ ekampi jātiṁ ādisati, dvepi jātiyo ādisati, tissopi jātiyo ādisati, catassopi jātiyo ādisati, pañcapi jātiyo ādisati, dasapi jātiyo ādisati, vīsampi jātiyo ādisati, tiṁsampi jātiyo ādisati, cattālīsampi jātiyo ādisati, paññāsampi jātiyo ādisati, jātisatampi …pe…

jātisahassampi …

jātisatasahassampi …

anekepi saṁvaṭṭakappe …

anekepi vivaṭṭakappe …

anekepi saṁvaṭṭavivaṭṭakappe ādisati—

“amutrāsiṁ evaṁnāmo evaṅgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro evaṁsukhadukkhappaṭisaṁvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṁ;

tatrāpāsiṁ evaṁnāmo evaṅgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro evaṁsukhadukkhappaṭisaṁvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno”ti.

Iti sākāraṁ sauddesaṁ anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ ādisati.

Evaṁ bhagavā attano atītaṁ ādisati.

Kathaṁ bhagavā paresaṁ atītaṁ ādisati?

Bhagavā paresaṁ atītaṁ ekampi jātiṁ ādisati, dvepi jātiyo ādisati …pe…

anekepi saṁvaṭṭavivaṭṭakappe ādisati—

“amutrāsi evaṁnāmo evaṅgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro evaṁsukhadukkhappaṭisaṁvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādi;

tatrāpāsi evaṁnāmo evaṅgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro evaṁsukhadukkhappaṭisaṁvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno”ti.

Iti sākāraṁ sauddesaṁ anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ ādisati.

Evaṁ bhagavā paresaṁ atītaṁ ādisati.

Bhagavā pañca jātakasatāni bhāsanto attano ca paresañca atītaṁ ādisati, mahāpadāniyasuttantaṁ bhāsanto attano ca paresañca atītaṁ ādisati, mahāsudassaniyasuttantaṁ bhāsanto attano ca paresañca atītaṁ ādisati, mahāgovindiyasuttantaṁ bhāsanto attano ca paresañca atītaṁ ādisati, maghadeviyasuttantaṁ bhāsanto attano ca paresañca atītaṁ ādisati.

Vuttañhetaṁ bhagavatā—

“atītaṁ kho, cunda, addhānaṁ ārabbha tathāgatassa satānusāriñāṇaṁ hoti.

So yāvatakaṁ ākaṅkhati tāvatakaṁ anussarati.

Anāgatañca kho, cunda …pe…

paccuppannañca kho, cunda, addhānaṁ ārabbha tathāgatassa bodhijaṁ ñāṇaṁ uppajjati—

‘ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’”ti.

Indriyaparopariyattañāṇaṁ tathāgatassa tathāgatabalaṁ, sattānaṁ āsayānusayañāṇaṁ tathāgatassa tathāgatabalaṁ, yamakapāṭihīre ñāṇaṁ tathāgatassa tathāgatabalaṁ, mahākaruṇāsamāpattiyā ñāṇaṁ tathāgatassa tathāgatabalaṁ, sabbaññutañāṇaṁ tathāgatassa tathāgatabalaṁ, anāvaraṇañāṇaṁ tathāgatassa tathāgatabalaṁ, sabbattha asaṅgamappaṭihatamanāvaraṇañāṇaṁ tathāgatassa tathāgatabalaṁ.

Evaṁ bhagavā attano ca paresañca atītampi ādisati anāgatampi ādisati paccuppannampi ādisati ācikkhati deseti paññapeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti pakāsetīti—

yo atītaṁ ādisati.

<b>Iccāyasmā posālo</b>ti.

<b>Iccā</b>ti padasandhi …pe…

<b>āyasmā</b>ti piyavacanaṁ …pe…

<b>posālo</b>ti tassa brāhmaṇassa nāmaṁ …pe… abhilāpoti—

iccāyasmā posālo.

<b>Anejo chinnasaṁsayo</b>ti ejā vuccati taṇhā.

Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.

Sā ejā taṇhā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā.

Tasmā buddho anejo.

Ejāya pahīnattā anejo.

Bhagavā lābhepi na iñjati …pe…

dukkhepi na iñjati na calati na vedhati nappavedhati na sampavedhatīti anejo.

<b>Chinnasaṁsayo</b>ti saṁsayo vuccati vicikicchā.

Dukkhe kaṅkhā …pe… chambhitattaṁ cittassa manovilekho.

So saṁsayo buddhassa bhagavato pahīno chinno ucchinno samucchinno vūpasanto paṭinissaggo paṭippassaddho abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍho.

Tasmā buddho chinnasaṁsayoti—

anejo chinnasaṁsayo.

<b>Pāraguṁ sabbadhammānan</b>ti bhagavā sabbadhammānaṁ abhiññāpāragū pariññāpāragū pahānapāragū bhāvanāpāragū sacchikiriyāpāragū samāpattipāragū abhiññāpāragū sabbadhammānaṁ …pe…

jātimaraṇasaṁsāro natthi tassa punabbhavoti—

pāragū sabbadhammānaṁ.

<b>Atthi pañhena āgaman</b>ti pañhena atthiko āgatomhi …pe…

“vahassetaṁ bhāran”ti—

atthi pañhena āgamaṁ.

Tenāha so brāhmaṇo—

“Yo atītaṁ ādisati,

(iccāyasmā posālo)

Anejo chinnasaṁsayo;

Pāraguṁ sabbadhammānaṁ,

Atthi pañhena āgaman”ti.

<b>Vibhūtarūpasaññissa,</b>

<b>sabbakāyappahāyino;</b>

<b>Ajjhattañca bahiddhā ca,</b>

<b>natthi kiñcīti passato;</b>

<b>Ñāṇaṁ sakkānupucchāmi,</b>

<b>kathaṁ neyyo tathāvidho. </b>

<b>Vibhūtarūpasaññissā</b>ti katamā rūpasaññā?

Rūpāvacarasamāpattiṁ samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā saññā sañjānanā sañjānitattaṁ—

ayaṁ rūpasaññā.

<b>Vibhūtarūpasaññissā</b>ti catasso arūpasamāpattiyo paṭiladdhassa rūpasaññā vibhūtā honti vigatā atikkantā samatikkantā vītivattāti—

vibhūtarūpasaññissa.

<b>Sabbakāyappahāyino</b>ti sabbo tassa paṭisandhiko rūpakāyo pahīno, tadaṅgasamatikkamā vikkhambhanappahānena pahīno tassa rūpakāyoti—

sabbakāyappahāyino.

<b>Ajjhattañca bahiddhā ca, natthi kiñcīti passato</b>ti.

<b>Natthi kiñcī</b>ti ākiñcaññāyatanasamāpatti.

Kiṅkāraṇā?

Natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanasamāpatti.

Yaṁ viññāṇañcāyatanasamāpattiṁ sato samāpajjitvā tato vuṭṭhahitvā taññeva viññāṇaṁ abhāveti, vibhāveti, antaradhāpeti, “natthi kiñcī”ti passati—

taṅkāraṇā natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanasamāpattīti—

ajjhattañca bahiddhā ca natthi kiñcīti passato.

<b>Ñāṇaṁ sakkānupucchāmī</b>ti.

<b>Sakkā</b>ti—

sakko.

Bhagavā sakyakulā pabbajitotipi sakko …pe… pahīnabhayabheravo vigatalomahaṁsotipi sakko.

<b>Ñāṇaṁ sakkānupucchāmī</b>ti tassa ñāṇaṁ pucchāmi, paññaṁ pucchāmi, sambuddhaṁ pucchāmi.

“Kīdisaṁ kiṁsaṇṭhitaṁ kiṁpakāraṁ kiṁpaṭibhāgaṁ ñāṇaṁ icchitabban”ti—

ñāṇaṁ sakkānupucchāmi.

<b>Kathaṁ neyyo tathāvidho</b>ti kathaṁ so netabbo vinetabbo anunetabbo paññāpetabbo nijjhāpetabbo pekkhetabbo pasādetabbo?

Kathaṁ tena uttari ñāṇaṁ uppādetabbaṁ?

<b>Tathāvidho</b>ti tathāvidho tādiso tassaṇṭhito tappakāro tappaṭibhāgo yo so ākiñcaññāyatanasamāpattilābhīti—

kathaṁ neyyo tathāvidho.

Tenāha so brāhmaṇo—

“Vibhūtarūpasaññissa,

sabbakāyappahāyino;

Ajjhattañca bahiddhā ca,

natthi kiñcīti passato;

Ñāṇaṁ sakkānupucchāmi,

kathaṁ neyyo tathāvidho”ti.

<b>Viññāṇaṭṭhitiyo sabbā,</b>

(posālāti bhagavā)

<b>Abhijānaṁ tathāgato;</b>

<b>Tiṭṭhantamenaṁ jānāti,</b>

<b>Dhimuttaṁ tapparāyaṇaṁ. </b>

<b>Viññāṇaṭṭhitiyo sabbā</b>ti bhagavā abhisaṅkhāravasena catasso viññāṇaṭṭhitiyo jānāti, paṭisandhivasena satta viññāṇaṭṭhitiyo jānāti.

Kathaṁ bhagavā abhisaṅkhāravasena catasso viññāṇaṭṭhitiyo jānāti?

Vuttañhetaṁ bhagavatā—

“rūpupayaṁ vā, bhikkhave, viññāṇaṁ tiṭṭhamānaṁ tiṭṭheyya, rūpārammaṇaṁ rūpappatiṭṭhaṁ nandūpasecanaṁ vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjeyya.

Vedanupayaṁ vā, bhikkhave …pe…

saññupayaṁ vā, bhikkhave …pe…

saṅkhārupayaṁ vā, bhikkhave, viññāṇaṁ tiṭṭhamānaṁ tiṭṭheyya, saṅkhārārammaṇaṁ saṅkhārappatiṭṭhaṁ nandūpasecanaṁ vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjeyyā”ti.