巴利《小部》· 小义释

gotamā bhūrimedhasā”ti.

<b>Yo me dhammamadesesi,</b>

<b>Sandiṭṭhikamakālikaṁ;</b>

<b>Taṇhakkhayamanītikaṁ,</b>

<b>Yassa natthi upamā kvaci. </b>

<b>Yo me dhammamadesesī</b>ti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṁ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṁ patto balesu ca vasībhāvaṁ.

<b>Dhammamadesesī</b>ti.

<b>Dhamman</b>ti ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ, cattāro satipaṭṭhāne cattāro sammappadhāne cattāro iddhipāde pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅge ariyaṁ aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṁ ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesīti—

yo me dhammamadesesi.

<b>Sandiṭṭhikamakālikan</b>ti sandiṭṭhikaṁ akālikaṁ ehipassikaṁ opaneyyikaṁ paccattaṁ veditabbaṁ viññūhīti, evaṁ sandiṭṭhikaṁ.

Atha vā yo diṭṭheva dhamme ariyaṁ aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ bhāveti, tassa maggassa anantarā samanantarā adhigacchateva phalaṁ vindati paṭilabhatīti, evampi sandiṭṭhikaṁ.

<b>Akālikan</b>ti yathā manussā kālikaṁ dhanaṁ datvā anantarā na labhanti, kālaṁ āgamenti, nevāyaṁ dhammo.

Yo diṭṭheva dhamme ariyaṁ aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ bhāveti, tassa maggassa anantarā samanantarā adhigacchateva phalaṁ vindati paṭilabhati, na parattha na paraloke, evaṁ akālikanti—

sandiṭṭhikamakālikaṁ.

<b>Taṇhakkhayamanītikan</b>ti.

<b>Taṇhā</b>ti rūpataṇhā …pe… dhammataṇhā.

<b>Taṇhakkhayan</b>ti taṇhakkhayaṁ rāgakkhayaṁ dosakkhayaṁ mohakkhayaṁ gatikkhayaṁ upapattikkhayaṁ paṭisandhikkhayaṁ bhavakkhayaṁ saṁsārakkhayaṁ vaṭṭakkhayaṁ.

<b>Anītikan</b>ti <b>īti</b> vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca.

Ītippahānaṁ ītivūpasamaṁ ītipaṭippassaddhiṁ amataṁ nibbānanti—

taṇhakkhayamanītikaṁ.

<b>Yassa natthi upamā kvacī</b>ti.

<b>Yassā</b>ti nibbānassa.

<b>Natthi upamā</b>ti upamā natthi, upanidhā natthi, sadisaṁ natthi, paṭibhāgo natthi na atthi na saṁvijjati nupalabbhati.

<b>Kvacī</b>ti kvaci kimhici katthaci ajjhattaṁ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vāti—

yassa natthi upamā kvaci.

Tenāha thero piṅgiyo—

“Yo me dhammamadesesi,

Sandiṭṭhikamakālikaṁ;

Taṇhakkhayamanītikaṁ,

Yassa natthi upamā kvacī”ti.

<b>Passāmi naṁ manasā cakkhunāva,</b>

<b>Rattindivaṁ brāhmaṇa appamatto;</b>

<b>Namassamāno vivasemi rattiṁ,</b>

<b>Teneva maññāmi avippavāsaṁ. </b>

<b>Passāmi naṁ manasā cakkhunāvā</b>ti yathā cakkhumā puriso āloke rūpagatāni passeyya dakkheyya olokeyya nijjhāyeyya upaparikkheyya, evamevāhaṁ buddhaṁ bhagavantaṁ manasā passāmi dakkhāmi olokemi nijjhāyāmi upaparikkhāmīti—

passāmi naṁ manasā cakkhunāva.

<b>Rattindivaṁ brāhmaṇa appamatto</b>ti rattiñca divā ca buddhānussatiṁ manasā bhāvento appamattoti—

rattindivaṁ brāhmaṇa appamatto.

<b>Namassamāno vivasemi rattin</b>ti.

<b>Namassamāno</b>ti kāyena vā namassamāno, vācāya vā namassamāno, cittena vā namassamāno, anvatthapaṭipattiyā vā namassamāno, dhammānudhammapaṭipattiyā vā namassamāno sakkāramāno garukāramāno mānayamāno pūjayamāno rattindivaṁ vivasemi atināmemi atikkamemīti—

namassamāno vivasemi rattiṁ.

<b>Teneva maññāmi avippavāsan</b>ti tāya buddhānussatiyā bhāvento avippavāsoti taṁ maññāmi, avippavuṭṭhoti taṁ maññāmi jānāmi.

Evaṁ jānāmi evaṁ ājānāmi evaṁ vijānāmi evaṁ paṭivijānāmi evaṁ paṭivijjhāmīti—

teneva maññāmi avippavāsaṁ.

Tenāha thero piṅgiyo—

“Passāmi naṁ manasā cakkhunāva,

Rattindivaṁ brāhmaṇa appamatto;

Namassamāno vivasemi rattiṁ,

Teneva maññāmi avippavāsan”ti.

<b>Saddhā ca pīti ca mano sati ca,</b>

<b>Nāpentime gotamasāsanamhā;</b>

<b>Yaṁ yaṁ disaṁ vajati bhūripañño,</b>

<b>Sa tena teneva natohamasmi. </b>

<b>Saddhā ca pīti ca mano sati cā</b>ti.

<b>Saddhā</b>ti yā ca bhagavantaṁ ārabbha saddhā saddahanā okappanā abhippasādo saddhā saddhindriyaṁ saddhābalaṁ.

<b>Pītī</b>ti yā bhagavantaṁ ārabbha pīti pāmojjaṁ modanā āmodanā pamodanā hāso pahāso vitti tuṭṭhi odagyaṁ attamanatā cittassa.

<b>Mano</b>ti yañca bhagavantaṁ ārabbha cittaṁ mano mānasaṁ hadayaṁ paṇḍaraṁ mano manāyatanaṁ manindriyaṁ viññāṇaṁ viññāṇakkhandho tajjā manoviññāṇadhātu.

<b>Satī</b>ti yā bhagavantaṁ ārabbha sati anussati sammāsatīti—

saddhā ca pīti ca mano sati ca.

<b>Nāpentime gotamasāsanamhā</b>ti ime cattāro dhammā gotamasāsanā buddhasāsanā jinasāsanā tathāgatasāsanā arahantasāsanā nāpenti na gacchanti na vijahanti na vināsentīti—

nāpentime gotamasāsanamhā.

<b>Yaṁ yaṁ disaṁ vajati bhūripañño</b>ti.

<b>Yaṁ yaṁ disan</b>ti puratthimaṁ vā disaṁ pacchimaṁ vā disaṁ dakkhiṇaṁ vā disaṁ uttaraṁ vā disaṁ vajati gacchati kamati abhikkamati.

<b>Bhūripañño</b>ti bhūripañño mahāpañño tikkhapañño puthupañño hāsapañño javanapañño nibbedhikapañño.

Bhūri vuccati pathavī.

Bhagavā tāya pathavisamāya paññāya vipulāya vitthatāya samannāgatoti—

yaṁ yaṁ disaṁ vajati bhūripañño.

<b>Sa tena teneva natohamasmī</b>ti so yena buddho tena teneva nato tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyoti—

sa tena teneva natohamasmi.

Tenāha thero piṅgiyo—

“Saddhā ca pīti ca mano sati ca,

Nāpentime gotamasāsanamhā;

Yaṁ yaṁ disaṁ vajati bhūripañño,

Sa tena teneva natohamasmī”ti.

<b>Jiṇṇassa me dubbalathāmakassa,</b>

<b>Teneva kāyo na paleti tattha;</b>

<b>Saṅkappayantāya vajāmi niccaṁ,</b>

<b>Mano hi me brāhmaṇa tena yutto. </b>

<b>Jiṇṇassa me dubbalathāmakassā</b>ti jiṇṇassa vuḍḍhassa mahallakassa addhagatassa vayoanuppattassa.

<b>Dubbalathāmakassā</b>ti dubbalathāmakassa appathāmakassa parittathāmakassāti—

jiṇṇassa me dubbalathāmakassa.

<b>Teneva kāyo na paleti tatthā</b>ti kāyo yena buddho tena na paleti na vajati na gacchati nātikkamatīti—

teneva kāyo na paleti tattha.

<b>Saṅkappayantāya vajāmi niccan</b>ti saṅkappagamanena vitakkagamanena ñāṇagamanena paññāgamanena buddhigamanena vajāmi gacchāmi atikkamāmīti—

saṅkappayantāya vajāmi niccaṁ.

<b>Mano hi me brāhmaṇa tena yutto</b>ti.

<b>Mano</b>ti yaṁ cittaṁ mano mānasaṁ …pe… tajjā manoviññāṇadhātu.

<b>Mano hi me brāhmaṇa tena yutto</b>ti mano yena buddho tena yutto payutto saṁyuttoti—

mano hi me brāhmaṇa tena yutto.

Tenāha thero piṅgiyo—

“Jiṇṇassa me dubbalathāmakassa,

Teneva kāyo na paleti tattha;

Saṅkappayantāya vajāmi niccaṁ,

Mano hi me brāhmaṇa tena yutto”ti.

<b>Paṅke sayāno pariphandamāno,</b>

<b>Dīpā dīpaṁ upallaviṁ;</b>

<b>Athaddasāsiṁ sambuddhaṁ,</b>

<b>Oghatiṇṇamanāsavaṁ. </b>

<b>Paṅke sayāno pariphandamāno</b>ti.

<b>Paṅke sayāno</b>ti kāmapaṅke kāmakaddame kāmakilese kāmabaḷise kāmapariḷāhe kāmapalibodhe semāno sayamāno vasamāno āvasamāno parivasamāno ti—

paṅke sayāno.

<b>Pariphandamāno</b>ti taṇhāphandanāya phandamāno,

diṭṭhiphandanāya phandamāno,

kilesaphandanāya phandamāno,

payogaphandanāya phandamāno,

vipākaphandanāya phandamāno,

manoduccaritaphandanāya phandamāno,

ratto rāgena phandamāno,

duṭṭho dosena phandamāno,

mūḷho mohena phandamāno,

vinibandho mānena phandamāno,

parāmaṭṭho diṭṭhiyā phandamāno,

vikkhepagato uddhaccena phandamāno,

aniṭṭhaṅgato vicikicchāya phandamāno,

thāmagato anusayehi phandamāno,

lābhena phandamāno,

alābhena phandamāno,

yasena phandamāno,

ayasena phandamāno,

pasaṁsāya phandamāno,