巴利《小部》· 小义释

kāmarāgasaṁyojanaṁ, paṭighasaṁyojanaṁ, mānasaṁyojanaṁ, diṭṭhisaṁyojanaṁ, vicikicchāsaṁyojanaṁ, sīlabbataparāmāsasaṁyojanaṁ, bhavarāgasaṁyojanaṁ, issāsaṁyojanaṁ, macchariyasaṁyojanaṁ, avijjāsaṁyojanaṁ.

<b>Sandālayitvāna saṁyojanānī</b>ti dasa saṁyojanāni dālayitvā sandālayitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṁ gametvāti—

sandālayitvāna saṁyojanāni.

<b>Jālaṁva bhetvā salilambucārī</b>ti jālaṁ vuccati suttajālaṁ.

Salilaṁ vuccati udakaṁ.

Ambucārī vuccati maccho.

Yathā maccho jālaṁ bhinditvā pabhinditvā dālayitvā padālayitvā sampadālayitvā carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpeti, evameva dve jālā—

taṇhājālañca diṭṭhijālañca …pe…

idaṁ taṇhājālaṁ …pe…

idaṁ diṭṭhijālaṁ.

Tassa paccekasambuddhassa taṇhājālaṁ pahīnaṁ, diṭṭhijālaṁ paṭinissaṭṭhaṁ.

Taṇhājālassa pahīnattā diṭṭhijālassa paṭinissaṭṭhattā so paccekasambuddho rūpe na sajjati sadde na sajjati gandhe na sajjati …pe…

diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu na sajjati na gaṇhāti na bajjhati na palibajjhati, nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti—

jālaṁva bhetvā salilambucārī.

<b>Aggīva daḍḍhaṁ anivattamāno</b>ti yathā aggi tiṇakaṭṭhupādānaṁ dahanto gacchati anivattanto, evameva tassa paccekasambuddhassa sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati, sakadāgāmimaggena …pe…

anāgāmimaggena …

arahattamaggena ye kilesā pahīnā te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchatīti—

aggīva daḍḍhaṁ anivattamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

Tenāha so paccekasambuddho—

“Sandālayitvāna saṁyojanāni,

Jālaṁva bhetvā salilambucārī;

Aggīva daḍḍhaṁ anivattamāno,

Eko care khaggavisāṇakappo”ti.

<b>Okkhittacakkhu na ca pādalolo,</b>

<b>Guttindriyo rakkhitamānasāno;</b>

<b>Anavassuto apariḍayhamāno</b>,

<b>Eko care khaggavisāṇakappo. </b>

<b>Okkhittacakkhu na ca pādalolo</b>ti kathaṁ khittacakkhu hoti?

Idhekacco bhikkhu cakkhulolo cakkhuloliyena samannāgato hoti.

Adiṭṭhaṁ dakkhitabbaṁ diṭṭhaṁ samatikkamitabbanti—

ārāmena ārāmaṁ uyyānena uyyānaṁ gāmena gāmaṁ nigamena nigamaṁ nagarena nagaraṁ raṭṭhena raṭṭhaṁ janapadena janapadaṁ dīghacārikaṁ anavaṭṭhitacārikaṁ anuyutto hoti rūpadassanāya.

Evaṁ khittacakkhu hoti.

Atha vā bhikkhu antaragharaṁ paviṭṭho vīthiṁ paṭipanno asaṁvuto gacchati.

Hatthiṁ olokento assaṁ olokento rathaṁ olokento pattiṁ olokento kumārake olokento kumārikāyo olokento itthiyo olokento purise olokento antarāpaṇaṁ olokento gharamukhāni olokento uddhaṁ olokento adho olokento disāvidisaṁ vipekkhamāno gacchati.

Evampi khittacakkhu hoti.

Atha vā bhikkhu cakkhunā rūpaṁ disvā nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī.

Yatvādhikaraṇamenaṁ cakkhundriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya na paṭipajjati, na rakkhati cakkhundriyaṁ, cakkhundriye na saṁvaraṁ āpajjati.

Evampi khittacakkhu hoti.

Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṁ visūkadassanaṁ anuyuttā viharanti, seyyathidaṁ—

naccaṁ gītaṁ vāditaṁ pekkhaṁ akkhānaṁ pāṇissaraṁ vetāḷaṁ kumbhathūṇaṁ sobhanakaṁ caṇḍālaṁ vaṁsaṁ dhovanaṁ hatthiyuddhaṁ assayuddhaṁ mahiṁsayuddhaṁ usabhayuddhaṁ ajayuddhaṁ meṇḍayuddhaṁ kukkuṭayuddhaṁ vaṭṭakayuddhaṁ daṇḍayuddhaṁ muṭṭhiyuddhaṁ nibbuddhaṁ uyyodhikaṁ balaggaṁ senābyūhaṁ anīkadassanaṁ iti vā.

Iti evarūpaṁ visūkadassanaṁ anuyutto hoti.

Evampi khittacakkhu hoti.

Kathaṁ okkhittacakkhu hoti?

Idhekacco bhikkhu na cakkhulolo na cakkhuloliyena samannāgato hoti.

Adiṭṭhaṁ dakkhitabbaṁ diṭṭhaṁ samatikkamitabbanti—

na ārāmena ārāmaṁ na uyyānena uyyānaṁ na gāmena gāmaṁ na nigamena nigamaṁ na nagarena nagaraṁ na raṭṭhena raṭṭhaṁ na janapadena janapadaṁ dīghacārikaṁ anavaṭṭhitacārikaṁ anuyutto hoti rūpadassanāya.

Evaṁ okkhittacakkhu hoti.

Atha vā bhikkhu antaragharaṁ paviṭṭho vīthiṁ paṭipanno saṁvuto gacchati.

Na hatthiṁ olokento na assaṁ olokento na rathaṁ olokento na pattiṁ olokento na kumārake olokento na kumārikāyo olokento na itthiyo olokento na purise olokento na antarāpaṇaṁ olokento na gharamukhāni olokento na uddhaṁ olokento na adho olokento na disāvidisaṁ vipekkhamāno gacchati.

Evampi okkhittacakkhu hoti.

Atha vā bhikkhu cakkhunā rūpaṁ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī.

Yatvādhikaraṇamenaṁ cakkhundriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṁ, cakkhundriye saṁvaraṁ āpajjati.

Evampi okkhittacakkhu hoti.

Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṁ visūkadassanaṁ anuyuttā viharanti, seyyathidaṁ—

naccaṁ gītaṁ vāditaṁ …pe… anīkadassanaṁ iti vā.

Iti evarūpā visūkadassanā paṭivirato.

Evampi okkhittacakkhu hoti.

<b>Na ca pādalolo</b>ti kathaṁ pādalolo hoti?

Idhekacco bhikkhu pādalolo pādaloliyena samannāgato hoti—

ārāmena ārāmaṁ uyyānena uyyānaṁ gāmena gāmaṁ nigamena nigamaṁ nagarena nagaraṁ raṭṭhena raṭṭhaṁ janapadena janapadaṁ dīghacārikaṁ anavaṭṭhitacārikaṁ anuyutto hoti.

Evampi pādalolo hoti.

Atha vā bhikkhu antosaṅghārāme pādalolo pādaloliyena samannāgato hoti, na atthahetu na kāraṇahetu uddhato avūpasantacitto pariveṇato pariveṇaṁ gacchati, vihārato vihāraṁ gacchati, aḍḍhayogato aḍḍhayogaṁ gacchati, pāsādato pāsādaṁ gacchati, hammiyato hammiyaṁ gacchati, guhato guhaṁ gacchati, leṇato leṇaṁ gacchati, kuṭiyā kuṭiṁ gacchati, kūṭāgārato kūṭāgāraṁ gacchati, aṭṭato aṭṭaṁ gacchati, māḷato māḷaṁ gacchati, uddaṇḍato uddaṇḍaṁ gacchati, upaṭṭhānasālato upaṭṭhānasālaṁ gacchati, maṇḍapato maṇḍapaṁ gacchati, rukkhamūlato rukkhamūlaṁ gacchati, yattha vā pana bhikkhū nisīdanti vā gacchanti vā, tattha ekassa vā dutiyo hoti, dvinnaṁ vā tatiyo hoti, tiṇṇaṁ vā catuttho hoti.

Tattha bahuṁ samphappalāpaṁ palapati, seyyathidaṁ—

rājakathaṁ corakathaṁ …pe…

iti bhavābhavakathaṁ katheti.

Evampi pādalolo hoti.

<b>Na ca pādalolo</b>ti so paccekasambuddho pādaloliyā ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā paṭisallānārāmo hoti paṭisallānarato ajjhattaṁ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno vipassanāya samannāgato brūhetā suññāgāraṁ jhāyī jhānarato ekattamanuyutto sadatthagarukoti—

okkhittacakkhu na ca pādalolo.

<b>Guttindriyo rakkhitamānasāno</b>ti.

<b>Guttindriyo</b>ti so paccekasambuddho cakkhunā rūpaṁ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī.

Yatvādhikaraṇamenaṁ cakkhundriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṁ, cakkhundriye saṁvaraṁ āpajjati.

Sotena saddaṁ sutvā …pe…

ghānena gandhaṁ ghāyitvā …

jivhāya rasaṁ sāyitvā …

kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā …

manasā dhammaṁ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī.

Yatvādhikaraṇamenaṁ manindriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṁ, manindriye saṁvaraṁ āpajjatīti—

guttindriyo.

<b>Rakkhitamānasāno</b>ti gopitamānasānoti—

guttindriyo rakkhitamānasāno.

<b>Anavassuto pariḍayhamāno</b>ti vuttañhetaṁ āyasmatā mahāmoggallānena—

“avassutapariyāyañca vo, āvuso, desessāmi anavassutapariyāyañca.

Taṁ suṇātha, sādhukaṁ manasi karotha, bhāsissāmī”ti.

“Evamāvuso”ti kho te bhikkhū āyasmato mahāmoggallānassa paccassosuṁ.

Āyasmā mahāmoggallāno etadavoca—

“Kathañcāvuso, avassuto hoti?

Idhāvuso, bhikkhu cakkhunā rūpaṁ disvā piyarūpe rūpe adhimuccati, appiyarūpe rūpe byāpajjati, anupaṭṭhitakāyassati ca viharati parittacetaso.

Tañca cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ yathābhūtaṁ nappajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti.

Sotena saddaṁ sutvā …pe…

manasā dhammaṁ viññāya piyarūpe dhamme adhimuccati, appiyarūpe dhamme byāpajjati, anupaṭṭhitakāyassati ca viharati parittacetaso.

Tañca cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ yathābhūtaṁ nappajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti.

Ayaṁ vuccatāvuso, bhikkhu avassuto cakkhuviññeyyesu rūpesu …pe…

avassuto manoviññeyyesu dhammesu.

Evaṁvihāriñcāvuso, bhikkhuṁ cakkhuto cepi naṁ māro upasaṅkamati, labhetheva māro otāraṁ labhetha māro ārammaṇaṁ,

sotato cepi naṁ …pe…

manato cepi naṁ māro upasaṅkamati, labhetheva māro otāraṁ labhetha māro ārammaṇaṁ.

Seyyathāpi, āvuso, naḷāgāraṁ vā tiṇāgāraṁ vā sukkhaṁ koḷāpaṁ terovassikaṁ.

Puratthimāya cepi naṁ disāya puriso ādittāya tiṇukkāya upasaṅkameyya, labhetheva aggi otāraṁ labhetha aggi ārammaṇaṁ;

pacchimāya cepi naṁ disāya …pe…

uttarāya cepi naṁ disāya …

dakkhiṇāya cepi naṁ disāya …

heṭṭhimato cepi naṁ disāya …

uparimato cepi naṁ disāya …

yato kutoci cepi naṁ puriso ādittāya tiṇukkāya upasaṅkameyya, labhetheva aggi otāraṁ labhetha aggi ārammaṇaṁ.

Evameva kho, āvuso, evaṁvihāriṁ bhikkhuṁ cakkhuto cepi naṁ māro upasaṅkamati, labhetheva māro otāraṁ labhetha māro ārammaṇaṁ,

sotato cepi naṁ …pe…

manato cepi naṁ māro upasaṅkamati, labhetheva māro otāraṁ labhetha māro ārammaṇaṁ.

Evaṁvihāriñcāvuso, bhikkhuṁ rūpā adhibhaṁsu, na bhikkhu rūpe adhibhosi;

saddā bhikkhuṁ adhibhaṁsu, na bhikkhu sadde adhibhosi;

gandhā bhikkhuṁ adhibhaṁsu, na bhikkhu gandhe adhibhosi;

rasā bhikkhuṁ adhibhaṁsu, na bhikkhu rase adhibhosi;

phoṭṭhabbā bhikkhuṁ adhibhaṁsu, na bhikkhu phoṭṭhabbe adhibhosi;

dhammā bhikkhuṁ adhibhaṁsu, na bhikkhu dhamme adhibhosi.

Ayaṁ vuccatāvuso, bhikkhu rūpādhibhūto saddādhibhūto gandhādhibhūto rasādhibhūto phoṭṭhabbādhibhūto dhammādhibhūto adhibhū anadhibhūto adhibhaṁsu naṁ pāpakā akusalā dhammā saṅkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṁ jātijarāmaraṇiyā.

Evaṁ kho, āvuso, avassuto hoti.

Kathañcāvuso, anavassuto hoti?

Idhāvuso, bhikkhu cakkhunā rūpaṁ disvā piyarūpe rūpe nādhimuccati, appiyarūpe rūpe na byāpajjati, upaṭṭhitakāyassati ca viharati appamāṇacetaso.

Tañca cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ yathābhūtaṁ pajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti;

sotena saddaṁ sutvā …pe…

manasā dhammaṁ viññāya piyarūpe dhamme nādhimuccati, appiyarūpe dhamme na byāpajjati, upaṭṭhitakāyassati ca viharati appamāṇacetaso.