巴利《小部》· 小义释

<b>Bhayan</b>ti jātibhayaṁ jarābhayaṁ byādhibhayaṁ maraṇabhayaṁ rājabhayaṁ corabhayaṁ aggibhayaṁ udakabhayaṁ attānuvādabhayaṁ parānuvādabhayaṁ daṇḍabhayaṁ duggatibhayaṁ ūmibhayaṁ kumbhilabhayaṁ āvaṭṭabhayaṁ susumārabhayaṁ ājīvikabhayaṁ asilokabhayaṁ parisasārajjabhayaṁ madanabhayaṁ bhayānakaṁ chambhitattaṁ lomahaṁso cetaso ubbego utrāso.

<b>Santhave</b>ti dve santhavā—

taṇhāsanthavo ca diṭṭhisanthavo ca …pe…

ayaṁ taṇhāsanthavo …pe…

ayaṁ diṭṭhisanthavo.

<b>Etaṁ bhayaṁ santhave pekkhamāno</b>ti etaṁ bhayaṁ santhave pekkhamāno dakkhamāno olokayamāno nijjhāyamāno upaparikkhamānoti—

etaṁ bhayaṁ santhave pekkhamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

Tenāha so paccekasambuddho—

“Mitte suhajje anukampamāno,

Hāpeti atthaṁ paṭibaddhacitto;

Etaṁ bhayaṁ santhave pekkhamāno,

Eko care khaggavisāṇakappo”ti.

<b>Vaṁso visālova yathā visatto,</b>

<b>Puttesu dāresu ca yā apekkhā;</b>

<b>Vaṁsakkaḷīrova asajjamāno,</b>

<b>Eko care khaggavisāṇakappo. </b>

<b>Vaṁso visālova yathā visatto</b>ti vaṁso vuccati veḷugumbo.

Yathā veḷugumbasmiṁ porāṇakā vaṁsā sattā visattā āsattā laggā laggitā palibuddhā, evameva visattikā vuccati taṇhā.

Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandī nandirāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṁ gedho paligedho saṅgo paṅko ejā māyā janikā sañjananī sibbinī jālinī saritā visattikā suttaṁ visaṭā āyūhanī dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṁ vanatho santhavo sineho apekkhā paṭibandhu āsā āsīsanā āsīsitattaṁ rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā jappā pajappā abhijappā jappanā jappitattaṁ loluppaṁ loluppāyanā loluppāyitattaṁ pucchañjikatā sādhukamyatā adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā ogho yogo gantho upādānaṁ āvaraṇaṁ nīvaraṇaṁ chadanaṁ bandhanaṁ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṁ latā vevicchaṁ dukkhamūlaṁ dukkhanidānaṁ dukkhappabhavo mārapāso mārabaḷisaṁ māravisayo māranivāso mārabandhanaṁ taṇhānadī taṇhājālaṁ taṇhāgaddulaṁ taṇhāsamuddo abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.

<b>Visattikā</b>ti kenaṭṭhena visattikā?

Visālāti visattikā visatāti visattikā,

visaṭāti visattikā,

visamāti visattikā,

visakkatīti visattikā,

visaṁharatīti visattikā,

visaṁvādikāti visattikā,

visamūlāti visattikā,

visaphalāti visattikā,

visaparibhogāti visattikā.

Visālā vā pana taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe kule gaṇe āvāse lābhe yase pasaṁsāya sukhe cīvare piṇḍapāte senāsane gilānapaccayabhesajjaparikkhāre kāmadhātuyā rūpadhātuyā arūpadhātuyā kāmabhave rūpabhave arūpabhave saññābhave asaññābhave nevasaññānāsaññābhave ekavokārabhave catuvokārabhave pañcavokārabhave atīte anāgate paccuppanne diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu visatā vitthatāti—

visattikāti—

vaṁso visālova yathā visatto.

<b>Puttesu dāresu ca yā apekkhā</b>ti.

<b>Puttā</b>ti cattāro puttā—

atrajo putto,

khettajo putto, dinnako putto, antevāsiko putto.

<b>Dārā</b> vuccanti bhariyāyo.

<b>Apekkhā</b> vuccanti taṇhā.

Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlanti—

puttesu dāresu ca yā apekkhā.

<b>Vaṁsakkaḷīrova asajjamāno</b>ti vaṁso vuccati veḷugumbo.

Yathā veḷugumbasmiṁ taruṇakā kaḷīrakā asattā alaggā agadhitā apalibuddhā nikkhantā nissaṭā vippamuttā evameva.

<b>Sajjā</b>ti dve sajjanā—

taṇhāsajjanā ca diṭṭhisajjanā ca …pe…

ayaṁ taṇhāsajjanā …pe…

ayaṁ diṭṭhisajjanā.

Tassa paccekasambuddhassa taṇhāsajjanā pahīnā, diṭṭhisajjanā paṭinissaṭṭhā.

Taṇhāsajjanāya pahīnattā diṭṭhisajjanāya paṭinissaṭṭhattā so paccekasambuddho rūpe na sajjati sadde na sajjati gandhe na sajjati rase na sajjati phoṭṭhabbe na sajjati kule …pe…

gaṇe …

āvāse …

lābhe …

yase …

pasaṁsāya …

sukhe …

cīvare …

piṇḍapāte …

senāsane …

gilānapaccayabhesajjaparikkhāre …

kāmadhātuyā …

rūpadhātuyā …

arūpadhātuyā …

kāmabhave …

rūpabhave …

arūpabhave …

saññābhave …

asaññābhave …

nevasaññānāsaññābhave …

ekavokārabhave …

catuvokārabhave …

pañcavokārabhave …

atīte …

anāgate …

paccuppanne …

diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu na sajjati na gaṇhāti na bajjhati na palibajjhati na mucchati;

nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti—

vaṁsakkaḷīrova asajjamāno, eko care khaggavisāṇakappo.

Tenāha so paccekasambuddho—

“Vaṁso visālova yathā visatto,

Puttesu dāresu ca yā apekkhā;

Vaṁsakkaḷīrova asajjamāno,

Eko care khaggavisāṇakappo”ti.

<b>Migo araññamhi yathā abaddho</b>,

<b>Yenicchakaṁ gacchati gocarāya;</b>

<b>Viññū naro seritaṁ pekkhamāno,</b>

<b>Eko care khaggavisāṇakappo. </b>

<b>Migo araññamhi yathā abaddho, yenicchakaṁ gacchati gocarāyā</b>ti.

<b>Migo</b>ti dve migā—

eṇimigo ca pasadamigo ca.

Yathā āraññiko migo araññe pavane caramāno vissattho gacchati vissattho tiṭṭhati vissattho nisīdati vissattho seyyaṁ kappeti.

Vuttañhetaṁ bhagavatā—

“seyyathāpi, bhikkhave, āraññiko migo araññe pavane caramāno vissattho gacchati vissattho tiṭṭhati vissattho nisīdati vissattho seyyaṁ kappeti.

Taṁ kissa hetu?

Anāpāthagato, bhikkhave, luddassa.

Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.

Ayaṁ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu andhamakāsi māraṁ, apadaṁ vadhitvā māracakkhuṁ adassanaṁ gato pāpimato’.

Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu vitakkavicārānaṁ vūpasamā ajjhattaṁ sampasādanaṁ cetaso ekodibhāvaṁ avitakkaṁ avicāraṁ samādhijaṁ pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.

Ayaṁ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu andhamakāsi māraṁ, apadaṁ vadhitvā māracakkhuṁ adassanaṁ gato pāpimato’.

Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṁvedeti, yaṁ taṁ ariyā ācikkhanti ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.

Ayaṁ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu andhamakāsi māraṁ, apadaṁ vadhitvā māracakkhuṁ adassanaṁ gato pāpimato’.

Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṁ atthaṅgamā adukkhamasukhaṁ upekkhāsatipārisuddhiṁ catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.

Ayaṁ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu andhamakāsi māraṁ, apadaṁ vadhitvā māracakkhuṁ adassanaṁ gato pāpimato’.

Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṁ samatikkamā paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā nānattasaññānaṁ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṁ upasampajja viharati.

Ayaṁ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu andhamakāsi māraṁ, apadaṁ vadhitvā māracakkhuṁ adassanaṁ gato pāpimato’.

Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṁ samatikkamma ‘anantaṁ viññāṇan’ti viññāṇañcāyatanaṁ upasampajja viharati …pe….

Puna caparaṁ, bhikkhave, sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṁ upasampajja viharati …pe….

Puna caparaṁ, bhikkhave, sabbaso ākiñcaññāyatanaṁ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṁ upasampajja viharati …pe….

Puna caparaṁ, bhikkhave, sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṁ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṁ upasampajja viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti.

Ayaṁ vuccati, bhikkhave, ‘bhikkhu andhamakāsi māraṁ, apadaṁ vadhitvā māracakkhuṁ adassanaṁ gato pāpimato’, tiṇṇo loke visattikaṁ.

So vissattho gacchati vissattho tiṭṭhati vissattho nisīdati vissattho seyyaṁ kappeti.

Taṁ kissa hetu?

Anāpāthagato, bhikkhave, pāpimato”ti—

migo araññamhi yathā abaddho, yenicchakaṁ gacchati gocarāya.

<b>Viññū naro seritaṁ pekkhamāno</b>ti.

<b>Viññū</b>ti paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī.

<b>Naro</b>ti satto māṇavo poso puggalo jīvo jāgu jantu indagu manujo.

<b>Serī</b>ti dve serī—

dhammopi serī puggalopi serī.

Katamo dhammo serī?

Cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo—

ayaṁ dhammo serī.