巴利《小部》· 小义释

So vīriyavā padhānavā,

Dhīro tādi pavuccate tathattā.

Gihibandhanāni vuccanti puttā ca bhariyā ca dāsā ca dāsī ca ajeḷakā ca kukkuṭasūkarā ca hatthigavāssavaḷavā ca khettañca vatthu ca hiraññañca suvaṇṇañca gāmanigamarājadhāniyo ca raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca, yaṁ kiñci rajanīyavatthu.

<b>Chetvāna vīro gihibandhanānī</b>ti so paccekasambuddho vīro gihibandhanāni chinditvā samucchinditvā jahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṁ gametvāti—

chetvāna vīro gihibandhanāni, eko care khaggavisāṇakappo.

Tenāha so paccekasambuddho—

“Oropayitvā gihibyañjanāni,

Sañchinnapatto yathā koviḷāro;

Chetvāna vīro gihibandhanāni,

Eko care khaggavisāṇakappo”ti.

Paṭhamo vaggo.

2. Dutiyavagga

<b>Sace labhetha nipakaṁ sahāyaṁ,</b>

<b>Saddhiṁ caraṁ sādhuvihāri dhīraṁ;</b>

<b>Abhibhuyya sabbāni parissayāni,</b>

<b>Careyya tenattamano satīmā. </b>

<b>Sace labhetha nipakaṁ sahāyan</b>ti sace nipakaṁ paṇḍitaṁ paññavantaṁ buddhimantaṁ ñāṇiṁ vibhāviṁ medhāviṁ sahāyaṁ labheyya paṭilabheyya adhigaccheyya vindeyyāti—

sace labhetha nipakaṁ sahāyaṁ.

<b>Saddhiṁ caraṁ sādhuvihāri dhīran</b>ti.

<b>Saddhiṁ caran</b>ti ekato caraṁ.

<b>Sādhuvihārin</b>ti paṭhamenapi jhānena sādhuvihāriṁ, dutiyenapi jhānena …

tatiyenapi jhānena …

catutthenapi jhānena sādhuvihāriṁ, mettāyapi cetovimuttiyā sādhuvihāriṁ, karuṇāyapi …pe…

muditāyapi …

upekkhāyapi cetovimuttiyā sādhuvihāriṁ, ākāsānañcāyatanasamāpattiyāpi sādhuvihāriṁ, viññāṇañcāyatanasamāpattiyāpi …pe…

ākiñcaññāyatanasamāpattiyāpi …pe…

nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyāpi sādhuvihāriṁ, nirodhasamāpattiyāpi sādhuvihāriṁ, phalasamāpattiyāpi sādhuvihāriṁ.

<b>Dhīran</b>ti dhīraṁ paṇḍitaṁ paññavantaṁ buddhimantaṁ ñāṇiṁ vibhāviṁ medhāvinti—

saddhiṁ caraṁ sādhuvihāri dhīraṁ.

<b>Abhibhuyya sabbāni parissayānī</b>ti.

<b>Parissayā</b>ti dve parissayā—

pākaṭaparissayā ca paṭicchannaparissayā ca …pe…

ime vuccanti pākaṭaparissayā …pe…

ime vuccanti paṭicchannaparissayā …pe…

evampi, tatrāsayāti—

parissayā.

<b>Abhibhuyya sabbāni parissayānī</b>ti sabbe parissaye abhibhuyya abhibhavitvā ajjhottharitvā pariyādiyitvā madditvāti—

abhibhuyya sabbāni parissayāni.

<b>Careyya tenattamano satīmā</b>ti so paccekasambuddho tena nipakena paṇḍitena paññavantena buddhimantena ñāṇinā vibhāvinā medhāvinā sahāyena saddhiṁ attamano tuṭṭhamano haṭṭhamano pahaṭṭhamano udaggamano muditamano careyya vihareyya iriyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyyāti—

careyya tenattamano.

<b>Satīmā</b>ti so paccekasambuddho satimā hoti paramena satinepakkena samannāgato, cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritāti—

careyya tenattamano satīmā.

Tenāha so paccekasambuddho—

“Sace labhetha nipakaṁ sahāyaṁ,

Saddhiṁ caraṁ sādhuvihāri dhīraṁ;

Abhibhuyya sabbāni parissayāni,

Careyya tenattamano satīmā”ti.

<b>No ce labhetha nipakaṁ sahāyaṁ,</b>

<b>Saddhiṁ caraṁ sādhuvihāri dhīraṁ;</b>

<b>Rājāva raṭṭhaṁ vijitaṁ pahāya,</b>

<b>Eko care khaggavisāṇakappo. </b>

<b>No ce labhetha nipakaṁ sahāyan</b>ti no ce nipakaṁ paṇḍitaṁ paññavantaṁ buddhimantaṁ ñāṇiṁ vibhāviṁ medhāviṁ sahāyaṁ labheyya paṭilabheyya adhigaccheyya vindeyyāti—

no ce labhetha nipakaṁ sahāyaṁ.

<b>Saddhiṁ caraṁ sādhuvihāri dhīran</b>ti.

<b>Saddhiṁ caran</b>ti ekato caraṁ.

<b>Sādhuvihārin</b>ti paṭhamenapi jhānena sādhuvihāriṁ …pe…

nirodhasamāpattiyāpi sādhuvihāriṁ,

phalasamāpattiyāpi sādhuvihāriṁ.

<b>Dhīran</b>ti dhīraṁ paṇḍitaṁ paññavantaṁ buddhimantaṁ ñāṇiṁ vibhāviṁ medhāvinti—

saddhiṁ caraṁ sādhuvihāri dhīraṁ.

<b>Rājāva raṭṭhaṁ vijitaṁ pahāyā</b>ti rājā khattiyo muddhābhisitto vijitasaṅgāmo nihatapaccāmitto laddhādhippāyo paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro raṭṭhañca janapadañca kosañca koṭṭhāgārañca pahūtahiraññasuvaṇṇaṁ nagarañca pariccajitvā kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajitvā akiñcanabhāvaṁ upagantvā eko carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpeti.

Evaṁ paccekasambuddhopi sabbaṁ gharāvāsapalibodhaṁ chinditvā puttadārapalibodhaṁ chinditvā ñātipalibodhaṁ chinditvā mittāmaccapalibodhaṁ chinditvā kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajitvā akiñcanabhāvaṁ upagantvā eko carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti—

rājāva raṭṭhaṁ vijitaṁ pahāya, eko care khaggavisāṇakappo.

Tenāha so paccekasambuddho—

“No ce labhetha nipakaṁ sahāyaṁ,

Saddhiṁ caraṁ sādhuvihāri dhīraṁ;

Rājāva raṭṭhaṁ vijitaṁ pahāya,

Eko care khaggavisāṇakappo”ti.

<b>Addhā pasaṁsāma sahāyasampadaṁ,</b>

<b>Seṭṭhā samā sevitabbā sahāyā;</b>

<b>Ete aladdhā anavajjabhojī,</b>

<b>Eko care khaggavisāṇakappo. </b>

<b>Addhā pasaṁsāma sahāyasampadan</b>ti.

<b>Addhā</b>ti ekaṁsavacanaṁ nissaṁsayavacanaṁ nikkaṅkhavacanaṁ advejjhavacanaṁ adveḷhakavacanaṁ niyogavacanaṁ apaṇṇakavacanaṁ aviraddhavacanaṁ avatthāpanavacanametaṁ—

addhāti.

<b>Sahāyasampadan</b>ti sahāyasampadā vuccati yo so sahāyo asekkhena sīlakkhandhena samannāgato hoti, asekkhena samādhikkhandhena …

asekkhena paññākkhandhena …

asekkhena vimuttikkhandhena …

asekkhena vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgato hoti.

<b>Addhā pasaṁsāma sahāyasampadan</b>ti sahāyasampadaṁ pasaṁsāma thomema kittema vaṇṇemāti—

addhā pasaṁsāma sahāyasampadaṁ.

<b>Seṭṭhā samā sevitabbā sahāyā</b>ti seṭṭhā honti sahāyā sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā vimuttiñāṇadassanena;

samā sadisā honti sahāyā sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā vimuttiñāṇadassanena.

Seṭṭhā vā sahāyā sadisā vā sahāyā sevitabbā bhajitabbā payirupāsitabbā paripucchitabbā paripañhitabbāti—

seṭṭhā samā sevitabbā sahāyā.

<b>Ete aladdhā anavajjabhojī</b>ti atthi puggalo sāvajjabhojī atthi puggalo anavajjabhojīti.

Katamo ca puggalo sāvajjabhojī?

Idhekacco puggalo kuhanāya lapanāya nemittikatāya nippesikatāya lābhena lābhaṁ nijigīsanatāya dārudānena veḷudānena pattadānena pupphadānena phaladānena sinānadānena cuṇṇadānena mattikādānena dantakaṭṭhadānena mukhodakadānena cāṭukamyatāya muggasūpyatāya pāribhaṭyatāya pīṭhamaddikatāya vatthuvijjāya tiracchānavijjāya aṅgavijjāya nakkhattavijjāya dūtagamanena pahiṇagamanena jaṅghapesaniyena vejjakammena navakammena piṇḍapaṭipiṇḍakena dānānuppadānena, adhammena visamena laddhā labhitvā adhigantvā vinditvā paṭilabhitvā jīvikaṁ kappeti.

Ayaṁ vuccati puggalo sāvajjabhojī.

Katamo ca puggalo anavajjabhojī?

Idhekacco puggalo na kuhanāya na lapanāya na nemittikatāya na nippesikatāya na lābhena lābhaṁ nijigīsanatāya na dārudānena na veḷudānena na pattadānena na pupphadānena na phaladānena na sinānadānena na cuṇṇadānena na mattikādānena na dantakaṭṭhadānena na mukhodakadānena na cāṭukamyatāya na muggasūpyatāya na pāribhaṭyatāya na pīṭhamaddikatāya na vatthuvijjāya na tiracchānavijjāya na aṅgavijjāya na nakkhattavijjāya na dūtagamanena na pahiṇagamanena na jaṅghapesaniyena na vejjakammena na navakammena na piṇḍapaṭipiṇḍakena na dānānuppadānena, dhammena samena laddhā labhitvā adhigantvā vinditvā paṭilabhitvā jīvikaṁ kappeti.

Ayaṁ vuccati puggalo anavajjabhojī.

<b>Ete aladdhā anavajjabhojī</b>ti ete anavajjabhojī aladdhā alabhitvā anadhigantvā avinditvā appaṭilabhitvāti—

ete aladdhā anavajjabhojī, eko care khaggavisāṇakappo.

Tenāha so paccekasambuddho—

“Addhā pasaṁsāma sahāyasampadaṁ,

Seṭṭhā samā sevitabbā sahāyā;

Ete aladdhā anavajjabhojī,

Eko care khaggavisāṇakappo”ti.

<b>Disvā suvaṇṇassa pabhassarāni,</b>

<b>Kammāraputtena suniṭṭhitāni;</b>

<b>Saṅghaṭṭayantāni duve bhujasmiṁ,</b>

<b>Eko care khaggavisāṇakappo. </b>

<b>Disvā suvaṇṇassa pabhassarānī</b>ti disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā.

<b>Suvaṇṇassā</b>ti jātarūpassa.

<b>Pabhassarānī</b>ti parisuddhāni pariyodātānīti—

disvā suvaṇṇassa pabhassarāni.

<b>Kammāraputtena suniṭṭhitānī</b>ti kammāraputto vuccati suvaṇṇakāro.

<b>Kammāraputtena suniṭṭhitānī</b>ti kammāraputtena suniṭṭhitāni sukatāni suparikammakatānīti—

kammāraputtena suniṭṭhitāni.

<b>Saṅghaṭṭayantāni duve bhujasmin</b>ti bhujo vuccati hattho.

Yathā ekasmiṁ hatthe dve nūpurāni ghaṭṭenti;

evameva sattā taṇhāvasena diṭṭhivasena niraye ghaṭṭenti, tiracchānayoniyaṁ ghaṭṭenti, pettivisaye ghaṭṭenti, manussaloke ghaṭṭenti, devaloke ghaṭṭenti, gatiyā gatiṁ upapattiyā upapattiṁ paṭisandhiyā paṭisandhiṁ bhavena bhavaṁ saṁsārena saṁsāraṁ vaṭṭena vaṭṭaṁ ghaṭṭenti saṅghaṭṭenti saṅghaṭṭentā caranti viharanti iriyanti vattenti pālenti yapenti yāpentīti—

saṅghaṭṭayantāni duve bhujasmiṁ, eko care khaggavisāṇakappo.

Tenāha so paccekasambuddho—

“Disvā suvaṇṇassa pabhassarāni,

Kammāraputtena suniṭṭhitāni;

Saṅghaṭṭayantāni duve bhujasmiṁ,

Eko care khaggavisāṇakappo”.

<b>Evaṁ dutīyena sahā mamassa,</b>