巴利《小部》· 小义释

<b>Taṇhakkhayaṁ nattamahābhipassā</b>ti.

<b>Taṇhā</b>ti rūpataṇhā …pe… dhammataṇhā.

<b>Nattaṁ</b> vuccati ratti.

<b>Aho</b>ti divaso.

Rattiñca divā ca taṇhakkhayaṁ rāgakkhayaṁ dosakkhayaṁ mohakkhayaṁ gatikkhayaṁ upapattikkhayaṁ paṭisandhikkhayaṁ bhavakkhayaṁ saṁsārakkhayaṁ vaṭṭakkhayaṁ passa abhipassa dakkha olokaya nijjhāya upaparikkhāti—

taṇhakkhayaṁ nattamahābhipassa.

Tenāha bhagavā—

“Ākiñcaññaṁ pekkhamāno satimā,

(upasīvāti bhagavā)

Natthīti nissāya tarassu oghaṁ;

Kāme pahāya virato kathāhi,

Taṇhakkhayaṁ nattamahābhipassā”ti.

<b>Sabbesu kāmesu yo vītarāgo,</b>

(iccāyasmā upasīvo)

<b>Ākiñcaññaṁ nissito hitvā maññaṁ;</b>

<b>Saññāvimokkhe paramedhimutto,</b>

<b>Tiṭṭhe nu so tattha anānuyāyī.</b>

<b>Sabbesu kāmesu yo vītarāgo</b>ti.

<b>Sabbesū</b>ti sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ pariyādiyanavacanametaṁ sabbesūti.

<b>Kāmesū</b>ti <b>kāmā</b>ti uddānato dve kāmā—

vatthukāmā ca kilesakāmā ca …pe…

ime vuccanti vatthukāmā …pe…

ime vuccanti kilesakāmā.

Sabbesu kāmesu yo vītarāgoti.

Sabbesu kāmesu yo vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo vikkhambhanatoti—

sabbesu kāmesu yo vītarāgo.

<b>Iccāyasmā upasīvo</b>ti.

<b>Iccā</b>ti padasandhi …pe….

<b>Āyasmā</b>ti piyavacanaṁ …pe….

<b>Upasīvo</b>ti tassa brāhmaṇassa nāmaṁ …pe… abhilāpoti—

iccāyasmā upasīvo.

<b>Ākiñcaññaṁ nissito hitvā maññan</b>ti.

Heṭṭhimā cha samāpattiyo hitvā cajitvā pariccajitvā atikkamitvā samatikkamitvā vītivattitvā ākiñcaññāyatanasamāpattiṁ nissito allīno upagato samupagato ajjhosito adhimuttoti—

ākiñcaññaṁ nissito hitvā maññaṁ.

<b>Saññāvimokkhe paramedhimutto</b>ti saññāvimokkhā vuccanti satta saññāsamāpattiyo.

Tāsaṁ saññāsamāpattīnaṁ ākiñcaññāyatanasamāpattivimokkho aggo ca seṭṭho ca viseṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca, parame agge seṭṭhe viseṭṭhe pāmokkhe uttame pavare adhimuttivimokkhena adhimutto tatrādhimutto tadadhimutto taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyoti—

saññāvimokkhe paramedhimutto.

<b>Tiṭṭhe nu so tattha anānuyāyī</b>ti.

<b>Tiṭṭhe nū</b>ti saṁsayapucchā vimatipucchā dveḷhakapucchā anekaṁsapucchā, “evaṁ nu kho, nanu kho, kiṁ nu kho, kathaṁ nu kho”ti—

tiṭṭhe nu.

<b>Tatthā</b>ti ākiñcaññāyatane.

<b>Anānuyāyī</b>ti anānuyāyī aviccamāno avigacchamāno anantaradhāyamāno aparihāyamāno …pe….

Atha vā arajjamāno adussamāno amuyhamāno akilissamānoti—

tiṭṭhe nu so tattha anānuyāyī.

Tenāha so brāhmaṇo—

“Sabbesu kāmesu yo vītarāgo,

(iccāyasmā upasīvo)

Ākiñcaññaṁ nissito hitvā maññaṁ;

Saññāvimokkhe paramedhimutto,

Tiṭṭhe nu so tattha anānuyāyī”ti.

<b>Sabbesu kāmesu yo vītarāgo,</b>

(upasīvāti bhagavā)

<b>Ākiñcaññaṁ nissito hitvā maññaṁ;</b>

<b>Saññāvimokkhe paramedhimutto,</b>

<b>Tiṭṭheyya so tattha anānuyāyī.</b>

<b>Sabbesu kāmesu yo vītarāgo</b>ti.

<b>Sabbesū</b>ti sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ pariyādiyanavacanametaṁ sabbesūti.

<b>Kāmesū</b>ti <b>kāmā</b>ti uddānato dve kāmā—

vatthukāmā ca kilesakāmā ca …pe…

ime vuccanti vatthukāmā …pe…

ime vuccanti kilesakāmā.

<b>Sabbesu kāmesu yo vītarāgo</b>ti sabbesu kāmesu yo vītarāgo …pe…

paṭinissaṭṭharāgo vikkhambhanatoti—

sabbesu kāmesu yo vītarāgo.

<b>Upasīvāti bhagavā</b>ti.

<b>Upasīvā</b>ti bhagavā taṁ brāhmaṇaṁ nāmena ālapati.

<b>Bhagavā</b>ti gāravādhivacanametaṁ …pe… sacchikā paññatti, yadidaṁ bhagavāti—

upasīvāti bhagavā.

<b>Ākiñcaññaṁ nissito hitvā maññan</b>ti.

Heṭṭhimā cha samāpattiyo hitvā cajitvā pariccajitvā atikkamitvā samatikkamitvā vītivattitvā ākiñcaññāyatanasamāpattiṁ nissito allīno upagato samupagato ajjhosito adhimuttoti—

ākiñcaññaṁ nissito hitvā maññaṁ.

<b>Saññāvimokkhe paramedhimutto</b>ti saññāvimokkhā vuccanti satta saññāsamāpattiyo.

Tāsaṁ saññāsamāpattīnaṁ ākiñcaññāyatanasamāpattivimokkho aggo ca seṭṭho ca viseṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca, parame agge seṭṭhe viseṭṭhe pāmokkhe uttame pavare adhimuttivimokkhena adhimutto tatrādhimutto tadadhimutto …pe…

tadadhipateyyoti—

saññāvimokkhe paramedhimutto.

<b>Tiṭṭheyya so tattha anānuyāyī</b>ti.

<b>Tiṭṭheyyā</b>ti tiṭṭheyya saṭṭhikappasahassāni.

<b>Tatthā</b>ti ākiñcaññāyatane.

<b>Anānuyāyī</b>ti anānuyāyī aviccamāno avigacchamāno anantaradhāyamāno aparihāyamāno.

Atha vā arajjamāno adussamāno amuyhamāno akilissamānoti—

tiṭṭheyya so tattha anānuyāyī.

Tenāha bhagavā—

“Sabbesu kāmesu yo vītarāgo,

(upasīvāti bhagavā)

Ākiñcaññaṁ nissito hitvā maññaṁ;

Saññāvimokkhe paramedhimutto,

Tiṭṭheyya so tattha anānuyāyī”ti.

<b>Tiṭṭhe ce so tattha anānuyāyī,</b>

<b>Pūgampi vassāni samantacakkhu;</b>

<b>Tattheva so sītisiyā vimutto,</b>

<b>Cavetha viññāṇaṁ tathāvidhassa.</b>

<b>Tiṭṭhe ce so tattha anānuyāyī</b>ti sace so tiṭṭheyya saṭṭhikappasahassāni.

<b>Tatthā</b>ti ākiñcaññāyatane.

<b>Anānuyāyī</b>ti anānuyāyī aviccamāno avigacchamāno anantaradhāyamāno aparihāyamāno.

Atha vā arajjamāno adussamāno amuyhamāno akilissamānoti—

tiṭṭhe ce so tattha anānuyāyī.

<b>Pūgampi vassāni samantacakkhū</b>ti.

<b>Pūgampi vassānī</b>ti pūgampi vassāni bahūni vassāni bahūni vassasatāni bahūni vassasahassāni bahūni vassasatasahassāni bahūni kappāni bahūni kappasatāni bahūni kappasahassāni bahūni kappasatasahassāni.

<b>Samantacakkhū</b>ti samantacakkhu vuccati sabbaññutañāṇaṁ …pe…

tathāgato tena samantacakkhūti—

pūgampi vassāni samantacakkhu.

<b>Tattheva so sītisiyā vimutto, cavetha viññāṇaṁ tathāvidhassā</b>ti tattheva so sītibhāvamanuppatto nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo sassatisamaṁ tatheva tiṭṭheyya.

Atha vā tassa viññāṇaṁ caveyya ucchijjeyya nasseyya vinasseyya na bhaveyyāti punabbhavapaṭisandhiviññāṇaṁ nibbatteyya kāmadhātuyā vā rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vāti ākiñcaññāyatanaṁ samāpannassa sassatañca ucchedañca pucchati.

Udāhu tattheva anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyeyya.

Atha vā tassa viññāṇaṁ caveyya puna paṭisandhiviññāṇaṁ nibbatteyya kāmadhātuyā vā rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vāti, ākiñcaññāyatanaṁ upapannassa parinibbānañca paṭisandhiñca pucchati.

<b>Tathāvidhassā</b>ti tathāvidhassa tādisassa tassaṇṭhitassa tappakārassa tappaṭibhāgassa ākiñcaññāyatanaṁ upapannassāti—

tattheva so sītisiyā vimutto, cavetha viññāṇaṁ tathāvidhassa.

Tenāha so brāhmaṇo—

“Tiṭṭhe ce so tattha anānuyāyī,

Pūgampi vassāni samantacakkhu;

Tattheva so sītisiyā vimutto,

Cavetha viññāṇaṁ tathāvidhassā”ti.

<b>Acci yathā vātavegena khittā,</b>

(upasīvāti bhagavā)

<b>Atthaṁ paleti na upeti saṅkhaṁ;</b>

<b>Evaṁ munī nāmakāyā vimutto,</b>

<b>Atthaṁ paleti na upeti saṅkhaṁ.</b>

<b>Acci yathā vātavegena khittā</b>ti acci vuccati jālasikhā.

<b>Vātā</b>ti puratthimā vātā pacchimā vātā uttarā vātā dakkhiṇā vātā sarajā vātā arajā vātā sītā vātā uṇhā vātā parittā vātā adhimattā vātā verambhavātā pakkhavātā supaṇṇavātā tālapaṇṇavātā vidhūpanavātā.

<b>Vātavegena khittā</b>ti vātavegena khittā ukkhittā nunnā paṇunnā khambhitā vikkhambhitāti—