巴利《小部》· 小义释

Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ.

<b>Nivesanan</b>ti dve nivesanā—

taṇhānivesanā ca diṭṭhinivesanā ca.

Katamā taṇhā nivesanā?

Yāvatā taṇhāsaṅkhātena …pe…

ayaṁ taṇhānivesanā.

Katamā diṭṭhinivesanā?

Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi …pe…

ayaṁ diṭṭhinivesanā.

<b>Panujja viññāṇan</b>ti puññābhisaṅkhārasahagataṁ viññāṇaṁ, apuññābhisaṅkhārasahagataṁ viññāṇaṁ, āneñjābhisaṅkhārasahagataṁ viññāṇaṁ.

Etesu nandiñca nivesanañca abhisaṅkhārasahagatañca viññāṇaṁ nujja panujja nuda panuda jaha pajaha vinodehi byantīkarohi anabhāvaṁ gamehīti—

etesu nandiñca nivesanañca panujja viññāṇaṁ.

<b>Bhave na tiṭṭhe</b>ti.

<b>Bhavā</b>ti dve bhavā—

kammabhavo ca paṭisandhiko ca punabbhavo.

Katamo kammabhavo?

Puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāro—

ayaṁ kammabhavo.

Katamo paṭisandhiko punabbhavo?

Paṭisandhikā rūpaṁ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṁ—

ayaṁ paṭisandhiko punabbhavo.

<b>Bhave na tiṭṭhe</b>ti nandiñca nivesanañca abhisaṅkhārasahagataṁ viññāṇañca kammabhavañca paṭisandhikañca punabbhavaṁ pajahanto vinodento byantīkaronto anabhāvaṁ gamento kammabhave na tiṭṭheyya paṭisandhike punabbhave na tiṭṭheyya na santiṭṭheyyāti—

panujja viññāṇaṁ bhave na tiṭṭhe.

Tenāha bhagavā—

“Yaṁ kiñci sampajānāsi,

(mettagūti bhagavā)

Uddhaṁ adho tiriyañcāpi majjhe;

Etesu nandiñca nivesanañca,

Panujja viññāṇaṁ bhave na tiṭṭhe”ti.

<b>Evaṁvihārī sato appamatto,</b>

<b>Bhikkhu caraṁ hitvā mamāyitāni;</b>

<b>Jātiṁ jaraṁ sokapariddavañca,</b>

<b>Idheva vidvā pajaheyya dukkhaṁ.</b>

<b>Evaṁvihārī sato appamatto</b>ti.

<b>Evaṁvihārī</b>ti nandiñca nivesanañca abhisaṅkhārasahagataviññāṇañca kammabhavañca paṭisandhikañca punabbhavaṁ pajahanto vinodento byantīkaronto anabhāvaṁ gamentoti—

evaṁvihārī.

<b>Sato</b>ti catūhi kāraṇehi sato—

kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento …pe…

so vuccati sato.

<b>Appamatto</b>ti sakkaccakārī sātaccakārī aṭṭhitakārī anolīnavuttiko anikkhittacchando anikkhittadhuro appamatto kusalesu dhammesu—

“kathāhaṁ aparipūraṁ vā sīlakkhandhaṁ paripūreyyaṁ, paripūraṁ vā sīlakkhandhaṁ tattha tattha paññāya anuggaṇheyyan”ti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṁ padhānaṁ adhiṭṭhānaṁ anuyogo appamatto appamādo kusalesu dhammesu.

“Kathāhaṁ aparipūraṁ vā samādhikkhandhaṁ …pe…

paññākkhandhaṁ …

vimuttikkhandhaṁ …

vimuttiñāṇadassanakkhandhaṁ paripūreyyaṁ paripūraṁ vā vimuttiñāṇadassanakkhandhaṁ tattha tattha paññāya anuggaṇheyyan”ti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṁ padhānaṁ adhiṭṭhānaṁ anuyogo appamatto appamādo kusalesu dhammesu.

“Kathāhaṁ apariññātaṁ vā dukkhaṁ parijāneyyaṁ, appahīne vā kilese pajaheyyaṁ, abhāvitaṁ vā maggaṁ bhāveyyaṁ, asacchikataṁ vā nirodhaṁ sacchikareyyan”ti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṁ padhānaṁ adhiṭṭhānaṁ anuyogo appamatto appamādo kusalesu dhammesūti—

evaṁvihārī sato appamatto.

<b>Bhikkhu caraṁ hitvā mamāyitānī</b>ti.

<b>Bhikkhū</b>ti puthujjanakalyāṇako vā bhikkhu sekkho vā bhikkhu.

<b>Caran</b>ti caranto viharanto iriyanto vattento pālento yapento yāpento.

<b>Mamattā</b>ti dve mamattā—

taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca …pe…

idaṁ taṇhāmamattaṁ …pe…

idaṁ diṭṭhimamattaṁ …

taṇhāmamattaṁ pahāya diṭṭhimamattaṁ paṭinissajjitvā mamatte jahitvā cajitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṁ gametvāti—

bhikkhu caraṁ hitvā mamāyitāni.

<b>Jātiṁ jaraṁ sokapariddavañca, idheva vidvā pajaheyya dukkhan</b>ti.

<b>Jātī</b>ti yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ …pe…

<b>jaran</b>ti yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ …pe…

<b>soko</b>ti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa …pe…

<b>paridevo</b>ti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa …pe…

<b>idhā</b>ti imissā diṭṭhiyā …pe…

imasmiṁ manussaloke.

<b>Vidvā</b>ti vijjāgato ñāṇī vibhāvī medhāvī.

<b>Dukkhan</b>ti jātidukkhaṁ …pe…

domanassupāyāsadukkhaṁ.

<b>Jātiṁ jaraṁ sokapariddavañca, idheva vidvā pajaheyya dukkhan</b>ti vijjāgato ñāṇī vibhāvī medhāvī idheva jātiñca jarañca sokapariddavañca dukkhañca pajaheyya vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṁ gameyyāti—

jātiṁ jaraṁ sokapariddavañca, idheva vidvā pajaheyya dukkhaṁ.

Tenāha bhagavā—

“Evaṁvihārī sato appamatto,

Bhikkhu caraṁ hitvā mamāyitāni;

Jātiṁ jaraṁ sokapariddavañca,

Idheva vidvā pajaheyya dukkhan”ti.

<b>Etābhinandāmi vaco mahesino,</b>

<b>Sukittitaṁ gotamanūpadhīkaṁ;</b>

<b>Addhā hi bhagavā pahāsi dukkhaṁ,</b>

<b>Tathā hi te vidito esa dhammo.</b>

<b>Etābhinandāmi vaco mahesino</b>ti.

<b>Etan</b>ti tuyhaṁ vacanaṁ byappathaṁ desanaṁ anusāsanaṁ anusiṭṭhaṁ nandāmi abhinandāmi modāmi anumodāmi icchāmi sādiyāmi patthayāmi pihayāmi abhijappāmi.

<b>Mahesino</b>ti kiṁ mahesi bhagavā?

Mahantaṁ sīlakkhandhaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi …pe…

kahaṁ narāsabhoti mahesīti—

etābhinandāmi vaco mahesino.

<b>Sukittitaṁ gotamanūpadhīkan</b>ti.

<b>Sukittitan</b>ti sukittitaṁ suācikkhitaṁ sudesitaṁ supaññapitaṁ supaṭṭhapitaṁ suvivaritaṁ suvibhajitaṁ suuttānīkataṁ supakāsitanti—

sukittitaṁ.

<b>Gotamanūpadhīkan</b>ti upadhī vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca.

Upadhippahānaṁ upadhivūpasamaṁ upadhipaṭinissaggaṁ upadhipaṭipassaddhaṁ amataṁ nibbānanti—

sukittitaṁ gotamanūpadhīkaṁ.

<b>Addhā hi bhagavā pahāsi dukkhan</b>ti.

<b>Addhā</b>ti ekaṁsavacanaṁ nissaṁsayavacanaṁ nikkaṅkhāvacanaṁ advejjhavacanaṁ adveḷhakavacanaṁ nirodhavacanaṁ apaṇṇakavacanaṁ avatthāpanavacanametaṁ—

addhāti.

<b>Bhagavā</b>ti gāravādhivacanametaṁ …pe… sacchikā paññatti, yadidaṁ bhagavāti.

<b>Pahāsi dukkhan</b>ti jātidukkhaṁ jarādukkhaṁ byādhidukkhaṁ maraṇadukkhaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ pahāsi pajahi vinodesi byantīkarosi anabhāvaṁ gamesīti—

addhā hi bhagavā pahāsi dukkhaṁ.

<b>Tathā hi te vidito esa dhammo</b>ti tathā hi te vidito tulito tīrito vibhūto vibhāvito esa dhammoti—

tathā hi te vidito esa dhammo.

Tenāha so brāhmaṇo—

“Etābhinandāmi vaco mahesino,

Sukittitaṁ gotamanūpadhīkaṁ;

Addhā hi bhagavā pahāsi dukkhaṁ,

Tathā hi te vidito esa dhammo”ti.

<b>Te cāpi nūnappajaheyyu dukkhaṁ,</b>

<b>Ye tvaṁ muni aṭṭhitaṁ ovadeyya;</b>

<b>Taṁ taṁ namassāmi samecca nāga,</b>

<b>Appeva maṁ bhagavā aṭṭhitaṁ ovadeyya.</b>

<b>Te cāpi nūnappajaheyyu dukkhan</b>ti.

<b>Te cāpī</b>ti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca.

<b>Pajaheyyu dukkhan</b>ti jātidukkhaṁ jarādukkhaṁ byādhidukkhaṁ maraṇadukkhaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ pajaheyyuṁ vinodeyyuṁ byantīkareyyuṁ anabhāvaṁ gameyyunti—

te cāpi nūnappajaheyyu dukkhaṁ.

<b>Ye tvaṁ muni aṭṭhitaṁ ovadeyyā</b>ti.

<b>Ye</b>ti khattiye ca brāhmaṇe ca vesse ca sudde ca gahaṭṭhe ca pabbajite ca deve ca manusse ca.

<b>Tvan</b>ti bhagavantaṁ bhaṇati.

<b>Munī</b>ti monaṁ vuccati ñāṇaṁ …pe… saṅgajālamaticca so muni.

<b>Aṭṭhitaṁ ovadeyyā</b>ti aṭṭhitaṁ ovadeyya sakkaccaṁ ovadeyya abhiṇhaṁ ovadeyya punappunaṁ ovadeyya anusāseyyāti—

ye tvaṁ muni aṭṭhitaṁ ovadeyya.

<b>Taṁ taṁ namassāmi samecca nāgā</b>ti.

<b>Tan</b>ti bhagavantaṁ bhaṇati.

<b>Namassāmī</b>ti kāyena vā namassāmi, vācāya vā namassāmi, cittena vā namassāmi, anvatthapaṭipattiyā vā namassāmi, dhammānudhammapaṭipattiyā vā namassāmi, sakkaromi garuṁ karomi mānemi pūjemi.

<b>Sameccā</b>ti samecca abhisamecca samāgantvā abhisamāgantvā sammukhā taṁ namassāmi.