巴利《小部》· 小义释

Cūḷaniddesa

Pārāyanavagganiddesa

Pucchāniddesa

6. Upasīvamāṇavapucchāniddesa

<b>Eko ahaṁ sakka mahantamoghaṁ,</b>

(iccāyasmā upasīvo)

<b>Anissito no visahāmi tārituṁ;</b>

<b>Ārammaṇaṁ brūhi samantacakkhu,</b>

<b>Yaṁ nissito oghamimaṁ tareyyaṁ.</b>

<b>Eko ahaṁ sakka mahantamoghan</b>ti.

<b>Eko</b>ti puggalo vā me dutiyo natthi, dhammo vā me dutiyo natthi, yaṁ vā puggalaṁ nissāya dhammaṁ vā nissāya mahantaṁ kāmoghaṁ bhavoghaṁ diṭṭhoghaṁ avijjoghaṁ tareyyaṁ uttareyyaṁ patareyyaṁ samatikkameyyaṁ vītivatteyyanti.

<b>Sakkā</b>ti sakko.

Bhagavā sakyakulā pabbajitotipi sakko.

Atha vā aḍḍho mahaddhano dhanavātipi sakko.

Tassimāni dhanāni, seyyathidaṁ—

saddhādhanaṁ sīladhanaṁ hiridhanaṁ ottappadhanaṁ sutadhanaṁ cāgadhanaṁ paññādhanaṁ satipaṭṭhānadhanaṁ …pe…

nibbānadhanaṁ.

Imehi anekehi dhanaratanehi aḍḍho mahaddhano dhanavātipi sakko.

Atha vā sakko pahu visavī alamatto sūro vīro vikkanto abhīrū achambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṁsotipi sakkoti—

eko ahaṁ sakka mahantamoghaṁ.

<b>Iccāyasmā upasīvo</b>ti.

<b>Iccā</b>ti padasandhi …pe….

<b>Āyasmā</b>ti piyavacanaṁ …pe….

<b>Upasīvo</b>ti tassa brāhmaṇassa nāmaṁ …pe… abhilāpoti—

iccāyasmā upasīvo.

<b>Anissito no visahāmi tāritun</b>ti.

<b>Anissito</b>ti puggalaṁ vā anissito dhammaṁ vā anissito no visahāmi na ussahāmi na sakkomi na paṭibalo mahantaṁ kāmoghaṁ bhavoghaṁ diṭṭhoghaṁ avijjoghaṁ tarituṁ uttarituṁ patarituṁ samatikkamituṁ vītivattitunti—

anissito no visahāmi tārituṁ.

<b>Ārammaṇaṁ brūhi samantacakkhū</b>ti ārammaṇaṁ ālambaṇaṁ nissayaṁ upanissayaṁ brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehi.

<b>Samantacakkhū</b>ti samantacakkhu vuccati sabbaññutañāṇaṁ.

Bhagavā tena sabbaññutañāṇena upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato.

Na tassa adiṭṭhamidhatthi kiñci,

Atho aviññātamajānitabbaṁ;

Sabbaṁ abhiññāsi yadatthi neyyaṁ,

Tathāgato tena samantacakkhūti.

Ārammaṇaṁ brūhi samantacakkhu.

<b>Yaṁ nissito oghamimaṁ tareyyan</b>ti.

<b>Yaṁ nissito</b>ti yaṁ puggalaṁ vā nissito dhammaṁ vā nissito mahantaṁ kāmoghaṁ bhavoghaṁ diṭṭhoghaṁ avijjoghaṁ tareyyaṁ uttareyyaṁ patareyyaṁ samatikkameyyaṁ vītivatteyyanti—

yaṁ nissito oghamimaṁ tareyyaṁ.

Tenāha so brāhmaṇo—

“Eko ahaṁ sakka mahantamoghaṁ,

(iccāyasmā upasīvo)

Anissito no visahāmi tārituṁ;

Ārammaṇaṁ brūhi samantacakkhu,

Yaṁ nissito oghamimaṁ tareyyan”ti.

<b>Ākiñcaññaṁ pekkhamāno satimā,</b>

(upasīvāti bhagavā)

<b>Natthīti nissāya tarassu oghaṁ;</b>

<b>Kāme pahāya virato kathāhi,</b>

<b>Taṇhakkhayaṁ nattamahābhipassa.</b>

<b>Ākiñcaññaṁ pekkhamāno satimā</b>ti so brāhmaṇo pakatiyā ākiñcaññāyatanasamāpattiṁ lābhīyeva nissayaṁ na jānāti—

“ayaṁ me nissayo”ti.

Tassa bhagavā nissayañca ācikkhati uttariñca niyyānapathaṁ.

Ākiñcaññāyatanasamāpattiṁ sato samāpajjitvā tato vuṭṭhahitvā tattha jāte cittacetasike dhamme aniccato pekkhamāno, dukkhato …pe…

rogato …

gaṇḍato …

sallato …

aghato …

ābādhato …

parato …

palokato …

ītito …

upaddavato …

bhayato …

upasaggato …

calato …

pabhaṅguto …

addhuvato …

atāṇato …

aleṇato …

asaraṇato …

asaraṇībhūtato …

rittato …

tucchato …

suññato …

anattato …

ādīnavato …

vipariṇāmadhammato …

asārakato …

aghamūlato …

bhavato …

vibhavato …

sāsavato …

saṅkhatato …

mārāmisato …

jātidhammato …

jarādhammato …

byādhidhammato …

maraṇadhammato …

sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammato …

samudayadhammato …

atthaṅgamato …

assādato …

ādīnavato …

nissaraṇato pekkhamāno dakkhamāno olokayamāno nijjhāyamāno upaparikkhamāno.

<b>Satimā</b>ti yā sati anussati paṭissati …pe… sammāsati—

ayaṁ vuccati sati.

Imāya satiyā upeto hoti …pe… samannāgato, so vuccati satimāti—

ākiñcaññaṁ pekkhamāno satimā.

<b>Upasīvāti bhagavā</b>ti.

<b>Upasīvā</b>ti bhagavā taṁ brāhmaṇaṁ nāmena ālapati.

<b>Bhagavā</b>ti gāravādhivacanametaṁ …pe… sacchikā paññatti, yadidaṁ bhagavāti—

upasīvāti bhagavā.

<b>Natthīti nissāya tarassu oghan</b>ti natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanasamāpatti.

Kiṅkāraṇā natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanasamāpatti?

Viññāṇañcāyatanasamāpattiṁ sato samāpajjitvā tato vuṭṭhahitvā taññeva viññāṇaṁ abhāveti, vibhāveti, antaradhāpeti, natthi kiñcīti passati.

Taṅkāraṇā natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanasamāpattiṁ nissāya upanissāya ālambaṇaṁ karitvā kāmoghaṁ bhavoghaṁ diṭṭhoghaṁ avijjoghaṁ tarassu uttarassu patarassu samatikkamassu vītivattassūti—

natthīti nissāya tarassu oghaṁ.

<b>Kāme pahāya virato kathāhī</b>ti.

<b>Kāmā</b>ti uddānato dve kāmā—

vatthukāmā ca kilesakāmā ca …pe…

ime vuccanti vatthukāmā …pe…

ime vuccanti kilesakāmā.

<b>Kāme pahāyā</b>ti vatthukāme parijānitvā kilesakāme pahāya pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṁ gametvāti—

kāme pahāya.

<b>Virato kathāhī</b>ti kathaṅkathā vuccati vicikicchā.

Dukkhe kaṅkhā …pe… chambhitattaṁ cittassa manovilekho kathaṅkathāya ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti—

evampi virato kathāhi …pe…

atha vā dvattiṁsāya tiracchānakathāya ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti evampi virato kathāhīti—

kāme pahāya virato kathāhi.