巴利《小部》· 小义释

pasaṁsāya mānaṁ janeti,

sukhena mānaṁ janeti.

Pañcavidhena māno—

lābhimhi manāpikānaṁ rūpānanti mānaṁ janeti,

lābhimhi manāpikānaṁ saddānaṁ …pe…

gandhānaṁ …

rasānaṁ …

phoṭṭhabbānanti mānaṁ janeti.

Chabbidhena māno—

cakkhusampadāya mānaṁ janeti,

sotasampadāya …pe…

ghānasampadāya …

jivhāsampadāya …

kāyasampadāya …

manosampadāya mānaṁ janeti.

Sattavidhena māno—

māno,

atimāno,

mānātimāno,

omāno,

avamāno,

asmimāno,

micchāmāno.

Aṭṭhavidhena māno—

lābhena mānaṁ janeti,

alābhena omānaṁ janeti,

yasena mānaṁ janeti,

ayasena omānaṁ janeti,

pasaṁsāya mānaṁ janeti,

nindāya omānaṁ janeti,

sukhena mānaṁ janeti,

dukkhena omānaṁ janeti.

Navavidhena māno—

seyyassa seyyohamasmīti māno,

seyyassa sadisohamasmīti māno,

seyyassa hīnohamasmīti māno,

sadisassa seyyohamasmīti māno,

sadisassa sadisohamasmīti māno,

sadisassa hīnohamasmīti māno,

hīnassa seyyohamasmīti māno,

hīnassa sadisohamasmīti māno,

hīnassa hīnohamasmīti māno.

Dasavidhena māno—

idhekacco mānaṁ janeti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā.

Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnamo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—

ayaṁ vuccati māno.

<b>Makkho</b>ti yo makkho makkhāyanā makkhāyitattaṁ niṭṭhuriyaṁ niṭṭhuriyakammaṁ—

ayaṁ vuccati makkho.

Buddhassa bhagavato māno ca makkho ca pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā.

Tasmā buddho mānamakkhappahāyīti—

mānamakkhappahāyino.

<b>Handāhaṁ kittayissāmi giraṁ vaṇṇūpasañhitan</b>ti.

<b>Handāhan</b>ti padasandhi padasaṁsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṁ—

handāhanti.

<b>Kittayissāmi giraṁ vaṇṇūpasañhitan</b>ti vaṇṇena upetaṁ samupetaṁ upāgataṁ samupāgataṁ upapannaṁ samupapannaṁ samannāgataṁ vācaṁ giraṁ byappathaṁ udīraṇaṁ kittayissāmi desessāmi paññapessāmi paṭṭhapessāmi vivarissāmi vibhajissāmi uttānīkarissāmi pakāsessāmīti—

handāhaṁ kittayissāmi giraṁ vaṇṇūpasañhitaṁ.

Tenāha thero piṅgiyo—

“Pahīnamalamohassa,

mānamakkhappahāyino;

Handāhaṁ kittayissāmi,

giraṁ vaṇṇūpasañhitan”ti.

<b>Tamonudo buddho samantacakkhu,</b>

<b>Lokantagū sabbabhavātivatto;</b>

<b>Anāsavo sabbadukkhappahīno,</b>

<b>Saccavhayo brahme upāsito me. </b>

<b>Tamonudo buddho samantacakkhū</b>ti.

<b>Tamonudo</b>ti rāgatamaṁ dosatamaṁ mohatamaṁ mānatamaṁ diṭṭhitamaṁ kilesatamaṁ duccaritatamaṁ andhakaraṇaṁ aññāṇakaraṇaṁ paññānirodhikaṁ vighātapakkhikaṁ anibbānasaṁvattanikaṁ nudi panudi pajahi vinodesi byantīakāsi anabhāvaṁ gamesi.

<b>Buddho</b>ti yo so bhagavā …pe… sacchikā paññatti;

yadidaṁ buddhoti.

<b>Samantacakkhu</b> vuccati sabbaññutañāṇaṁ …pe…

tathāgato tena samantacakkhūti—

tamonudo buddho samantacakkhu.

<b>Lokantagū sabbabhavātivatto</b>ti.

<b>Loko</b>ti eko loko—

bhavaloko.

Dve lokā—

bhavaloko ca sambhavaloko ca;

sampattibhavaloko ca sampattisambhavaloko ca;

vipattibhavaloko ca vipattisambhavaloko ca.

Tayo lokā—

tisso vedanā.

Cattāro lokā—

cattāro āhārā.

Pañca lokā—

pañcupādānakkhandhā.

Cha lokā—

cha ajjhattikāni āyatanāni.

Satta lokā—

sattaviññāṇaṭṭhitiyo.

Aṭṭha lokā—

aṭṭha lokadhammā.

Nava lokā—

nava sattāvāsā.

Dasa lokā—

dasa āyatanāni.

Dvādasa lokā—

dvādasāyatanāni.

Aṭṭhārasa lokā—

aṭṭhārasa dhātuyo.

<b>Lokantagū</b>ti bhagavā lokassa antagato antappatto koṭigato koṭippatto … nibbānagato nibbānappatto.

So vutthavāso ciṇṇacaraṇo … jātimaraṇasaṁsāro natthi tassa punabbhavoti—

lokantagū.

<b>Sabbabhavātivatto</b>ti.

<b>Bhavā</b>ti dve bhavā—

kammabhavo ca paṭisandhiko ca punabbhavo.

Katamo kammabhavo?

Puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāro—

ayaṁ kammabhavo.

Katamo paṭisandhiko punabbhavo?

Paṭisandhikā rūpā vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṁ—

ayaṁ paṭisandhiko punabbhavo.

Bhagavā kammabhavañca paṭisandhikañca punabbhavaṁ ativatto atikkanto vītivattoti—

lokantagū sabbabhavātivatto.

<b>Anāsavo sabbadukkhappahīno</b>ti.

<b>Anāsavo</b>ti cattāro āsavā—

kāmāsavo, bhavāsavo, diṭṭhāsavo, avijjāsavo.

Te āsavā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā.

Tasmā buddho anāsavo.

<b>Sabbadukkhappahīno</b>ti sabbaṁ tassa paṭisandhikaṁ jātidukkhaṁ jarādukkhaṁ byādhidukkhaṁ maraṇadukkhaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ …pe…

diṭṭhibyasanadukkhaṁ pahīnaṁ samucchinnaṁ vūpasantaṁ paṭippassaddhaṁ abhabbuppattikaṁ ñāṇagginā daḍḍhaṁ.