巴利《小部》· 小义释

ñāṇacariyā ca buddhisampannānaṁ,

maggacariyā ca sammāpaṭipannānaṁ,

patticariyā ca adhigataphalānaṁ,

lokatthacariyā ca tathāgatānaṁ arahantānaṁ sammāsambuddhānaṁ padesato paccekabuddhānaṁ padesato sāvakānaṁ.

Imā aṭṭha cariyāyo.

Aparāpi aṭṭha cariyāyo—

adhimuccanto saddhāya carati,

paggaṇhanto vīriyena carati,

upaṭṭhāpento satiyā carati,

avikkhepaṁ karonto samādhinā carati,

pajānanto paññāya carati,

vijānanto viññāṇacariyāya carati.

Evaṁ paṭipannassa kusalā dhammā āyāpentīti—

āyatanacariyāya carati.

Evaṁ paṭipanno visesamadhigacchatīti—

visesacariyāya carati.

Imā aṭṭha cariyāyo.

Aparāpi aṭṭha cariyāyo—

dassanacariyā ca sammādiṭṭhiyā,

abhiniropanacariyā ca sammāsaṅkappassa,

pariggahacariyā ca sammāvācāya,

samuṭṭhānacariyā ca sammākammantassa,

vodānacariyā ca sammāājīvassa,

paggahacariyā ca sammāvāyāmassa,

upaṭṭhānacariyā ca sammāsatiyā,

avikkhepacariyā ca sammāsamādhissa.

Imā aṭṭha cariyāyo.

<b>Khaggavisāṇakappo</b>ti yathā khaggassa nāma visāṇaṁ ekaṁ hoti adutiyaṁ, evameva so paccekasambuddho takkappo tassadiso tappaṭibhāgo.

Yathā atiloṇaṁ vuccati loṇakappo,

atitittakaṁ vuccati tittakappo,

atimadhuraṁ vuccati madhurakappo,

atiuṇhaṁ vuccati aggikappo,

atisītalaṁ vuccati himakappo,

mahāudakakkhandho vuccati samuddakappo,

mahābhiññābalappatto sāvako vuccati satthukappoti;

evameva so paccekasambuddho tattha takkappo tassadiso tappaṭibhāgo eko adutiyo muttabandhano sammā loke carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti—

eko care khaggavisāṇakappo.

Tenāha so paccekasambuddho—

“Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṁ,

Aviheṭhayaṁ aññatarampi tesaṁ;

Na puttamiccheyya kuto sahāyaṁ,

Eko care khaggavisāṇakappo”ti.

<b>Saṁsaggajātassa bhavanti snehā,</b>

<b>Snehanvayaṁ dukkhamidaṁ pahoti;</b>

<b>Ādīnavaṁ snehajaṁ pekkhamāno,</b>

<b>Eko care khaggavisāṇakappo. </b>

<b>Saṁsaggajātassa bhavanti snehā</b>ti.

<b>Saṁsaggā</b>ti dve saṁsaggā—

dassanasaṁsaggo ca savanasaṁsaggo ca.

Katamo dassanasaṁsaggo?

Idhekacco passati itthiṁ vā kumāriṁ vā abhirūpaṁ dassanīyaṁ pāsādikaṁ paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgataṁ.

Disvā passitvā anubyañjanaso nimittaṁ gaṇhāti—

kesā vā sobhanā mukhaṁ vā sobhanaṁ akkhī vā sobhanā kaṇṇā vā sobhanā nāsā vā sobhanā oṭṭhā vā sobhanā dantā vā sobhanā mukhaṁ vā sobhanaṁ gīvā vā sobhanā thanā vā sobhanā uraṁ vā sobhanaṁ udaraṁ vā sobhanaṁ kaṭi vā sobhanā ūrū vā sobhanā jaṅghā vā sobhanā hatthā vā sobhanā pādā vā sobhanā aṅguliyo vā sobhanā nakhā vā sobhanāti.

Disvā passitvā abhinandati abhivadati abhipattheti anuppādeti anubandhati rāgabandhanaṁ—

ayaṁ dassanasaṁsaggo.

Katamo savanasaṁsaggo?

Idhekacco suṇāti—

“asukasmiṁ nāma gāme vā nigame vā itthī vā kumārī vā abhirūpā dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā”ti.

Sutvā suṇitvā abhinandati abhivadati abhipattheti anuppādeti anubandhati rāgabandhanaṁ—

ayaṁ savanasaṁsaggo.

<b>Snehā</b>ti dve snehā—

taṇhāsneho ca diṭṭhisneho ca.

Katamo taṇhāsneho?

Yāvatā taṇhāsaṅkhātena sīmakataṁ mariyādikataṁ odhikataṁ pariyantakataṁ pariggahitaṁ mamāyitaṁ—

idaṁ mama, etaṁ mama, ettakaṁ mama, ettāvatā mama.

Mama rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā attharaṇā pāvuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṁ vatthu hiraññaṁ suvaṇṇaṁ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca, kevalampi mahāpathaviṁ taṇhāvasena mamāyati, yāvatā aṭṭhasataṁ taṇhāvicaritaṁ—

ayaṁ taṇhāsneho.

Katamo diṭṭhisneho?

Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, dasavatthukā micchādiṭṭhi, dasavatthukā antaggāhikādiṭṭhi.

Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṁ diṭṭhigahanaṁ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṁ diṭṭhivipphanditaṁ diṭṭhisaṁyojanaṁ gāho paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṁ titthāyatanaṁ vipariyesaggāho viparītaggāho vipallāsaggāho micchāgāho ayāthāvakasmiṁ yāthāvakanti gāho, yāvatā dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni—

ayaṁ diṭṭhisneho.

<b>Saṁsaggajātassa bhavanti snehā</b>ti dassanasaṁsaggapaccayā ca savanasaṁsaggapaccayā ca taṇhāsneho ca diṭṭhisneho ca bhavanti sambhavanti jāyanti sañjāyanti nibbattanti abhinibbattanti pātubhavantīti—

saṁsaggajātassa bhavanti snehā.

<b>Snehanvayaṁ dukkhamidaṁ pahotī</b>ti.

<b>Sneho</b>ti dve snehā—

taṇhāsneho ca diṭṭhisneho ca …pe…

ayaṁ taṇhāsneho …pe…

ayaṁ diṭṭhisneho.

<b>Dukkhamidaṁ pahotī</b>ti idhekacco kāyena duccaritaṁ carati, vācāya duccaritaṁ carati, manasā duccaritaṁ carati, pāṇampi hanati, adinnampi ādiyati, sandhimpi chindati, nillopampi harati, ekāgārikampi karoti, paripanthepi tiṭṭhati, paradārampi gacchati, musāpi bhaṇati.

Tamenaṁ gahetvā rañño dassenti—

“ayaṁ, deva, coro āgucārī.

Imassa yaṁ icchasi taṁ daṇḍaṁ paṇehī”ti.

Tamenaṁ rājā taṁ paribhāsati.

So paribhāsapaccayāpi dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedeti.

Etaṁ bhayaṁ dukkhaṁ domanassaṁ kuto jātaṁ?

Tassa snehapaccayā ca nandipaccayā ca rāgapaccayā ca nandirāgapaccayā ca jātaṁ.

Ettakenapi rājā na tussati.

Tamenaṁ rājā bandhāpeti—

andubandhanena vā rajjubandhanena vā saṅkhalikabandhanena vā vettabandhanena vā latābandhanena vā pakkhepabandhanena vā parikkhepabandhanena vā gāmabandhanena vā nigamabandhanena vā nagarabandhanena vā raṭṭhabandhanena vā janapadabandhanena vā, antamaso savacanīyampi karoti—

“na te labbhā ito pakkamitun”ti.

So bandhanapaccayāpi dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedeti.

Etaṁ bhayaṁ dukkhaṁ domanassaṁ kuto jātaṁ?

Tassa snehapaccayā ca nandipaccayā ca rāgapaccayā ca nandirāgapaccayā ca jātaṁ.

Ettakenapi rājā na tussati.

Tamenaṁ rājā tasseva dhanaṁ āharāpeti—

sataṁ vā sahassaṁ vā satasahassaṁ vā.

So dhanajānipaccayāpi dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedeti.

Etaṁ bhayaṁ dukkhaṁ domanassaṁ kuto jātaṁ?

Tassa snehapaccayā ca nandipaccayā ca rāgapaccayā ca nandirāgapaccayā ca jātaṁ.

Ettakenapi rājā na tussati.

Tamenaṁ rājā vividhā kammakāraṇā kārāpeti—

kasāhipi tāḷeti, vettehipi tāḷeti, aḍḍhadaṇḍakehipi tāḷeti, hatthampi chindati, pādampi chindati, hatthapādampi chindati, kaṇṇampi chindati, nāsampi chindati, kaṇṇanāsampi chindati, bilaṅgathālikampi karoti, saṅkhamuṇḍikampi karoti, rāhumukhampi karoti, jotimālikampi karoti, hatthapajjotikampi karoti, erakavattikampi karoti, cīrakavāsikampi karoti, eṇeyyakampi karoti, baḷisamaṁsikampi karoti, kahāpaṇikampi karoti, khārāpatacchikampi karoti, palighaparivattikampi karoti, palālapīṭhakampi karoti, tattenapi telena osiñcati, sunakhehipi khādāpeti, jīvantampi sūle uttāseti, asināpi sīsaṁ chindati.

So kammakāraṇapaccayāpi dukkhaṁ domanassaṁ paṭisaṁvedeti.

Etaṁ bhayaṁ dukkhaṁ domanassaṁ kuto jātaṁ?

Tassa snehapaccayā ca nandipaccayā ca rāgapaccayā ca nandirāgapaccayā ca jātaṁ.

Rājā imesaṁ catunnaṁ daṇḍānaṁ issaro.

So sakena kammena kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjati.

Tamenaṁ nirayapālā pañcavidhabandhanaṁ nāma kammakāraṇaṁ karonti—

tattaṁ ayokhilaṁ hatthe gamenti, tattaṁ ayokhilaṁ dutiye hatthe gamenti, tattaṁ ayokhilaṁ pāde gamenti, tattaṁ ayokhilaṁ dutiye pāde gamenti, tattaṁ ayokhilaṁ majjhe urasmiṁ gamenti.

So tattha dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedeti;

na ca tāva kālaṁ karoti yāva na taṁ pāpakammaṁ byantīhoti.

Etaṁ bhayaṁ dukkhaṁ domanassaṁ kuto jātaṁ?

Tassa snehapaccayā ca nandipaccayā ca rāgapaccayā ca nandirāgapaccayā ca jātaṁ.

Tamenaṁ nirayapālā saṁvesetvā kuṭhārīhi tacchanti …pe…

tamenaṁ nirayapālā uddhampādaṁ adhosiraṁ gahetvā vāsīhi tacchanti.

Tamenaṁ nirayapālā rathe yojetvā ādittāya pathaviyā sampajjalitāya sajotibhūtāya sārentipi paccāsārentipi.

Tamenaṁ nirayapālā mahantaṁ aṅgārapabbataṁ ādittaṁ sampajjalitaṁ sajotibhūtaṁ āropentipi oropentipi.

Tamenaṁ nirayapālā uddhampādaṁ adhosiraṁ gahetvā tattāya lohakumbhiyā pakkhipanti ādittāya sampajjalitāya sajotibhūtāya.

So tattha pheṇuddehakaṁ paccati.

So tattha pheṇuddehakaṁ paccamāno sakimpi uddhaṁ gacchati, sakimpi adho gacchati, sakimpi tiriyaṁ gacchati.