巴利《小部》· 大义释

Mahāniddesa

Aṭṭhakavagga

1. Kāmasuttaniddesa

Namo tassa Bhagavato Arahato Sammāsambuddhassa.

<b>Kāmaṁ kāmayamānassa,</b>

<b>Tassa ce taṁ samijjhati;</b>

<b>Addhā pītimano hoti,</b>

<b>Laddhā macco yadicchati.</b>

<b>Kāmaṁ kāmayamānassā</b>ti <b>kāmā</b>ti uddānato dve kāmā—

vatthukāmā ca kilesakāmā ca.

Katame <b>vatthukāmā?</b>

Manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā;

attharaṇā pāvuraṇā dāsidāsā ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā khettaṁ vatthu hiraññaṁ suvaṇṇaṁ gāmanigamarājadhāniyo raṭṭhañca janapado ca koso ca koṭṭhāgārañca, yaṁ kiñci rajanīyaṁ vatthu—

vatthukāmā.

Api ca atītā kāmā anāgatā kāmā paccuppannā kāmā;

ajjhattā kāmā bahiddhā kāmā ajjhattabahiddhā kāmā;

hīnā kāmā majjhimā kāmā paṇītā kāmā;

āpāyikā kāmā mānusikā kāmā dibbā kāmā;

paccupaṭṭhitā kāmā nimmitā kāmā animmitā kāmā paranimmitā kāmā;

pariggahitā kāmā apariggahitā kāmā mamāyitā kāmā amamāyitā kāmā;

sabbepi kāmāvacarā dhammā, sabbepi rūpāvacarā dhammā, sabbepi arūpāvacarā dhammā, taṇhāvatthukā taṇhārammaṇā kāmanīyaṭṭhena rajanīyaṭṭhena madanīyaṭṭhena kāmā—

ime vuccanti vatthukāmā.

Katame <b>kilesakāmā?</b>

Chando kāmo rāgo kāmo chandarāgo kāmo;

saṅkappo kāmo rāgo kāmo saṅkapparāgo kāmo;

yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṁ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṁ kāmacchandanīvaraṇaṁ.

“Addasaṁ kāma te mūlaṁ,

Saṅkappā kāma jāyasi;

Na taṁ saṅkappayissāmi,

Evaṁ kāma na hehisī”ti.—

Ime vuccanti kilesakāmā.

<b>Kāmayamānassā</b>ti kāmayamānassa icchamānassa sādiyamānassa patthayamānassa pihayamānassa abhijappamānassāti—

kāmaṁ kāmayamānassa.

<b>Tassa ce taṁ samijjhatī</b>ti.

<b>Tassa ce</b>ti tassa khattiyassa vā brāhmaṇassa vā vessassa vā suddassa vā gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā devassa vā manussassa vā.

<b>Tan</b>ti vatthukāmā vuccanti—

manāpikā rūpā manāpikā saddā manāpikā gandhā manāpikā rasā manāpikā phoṭṭhabbā.

<b>Samijjhatī</b>ti ijjhati samijjhati labhati paṭilabhati adhigacchati vindatīti—

tassa ce taṁ samijjhati.

<b>Addhā pītimano hotī</b>ti.

<b>Addhā</b>ti ekaṁsavacanaṁ nissaṁsayavacanaṁ nikkaṅkhāvacanaṁ advejjhavacanaṁ adveḷhakavacanaṁ niyogavacanaṁ apaṇṇakavacanaṁ avatthāpanavacanametaṁ—

addhāti.

<b>Pītī</b>ti yā pañcakāmaguṇapaṭisaññuttā pīti pāmujjaṁ āmodanā pamodanā hāso pahāso vitti tuṭṭhi odagyaṁ attamanatā abhipharaṇatā cittassa.

<b>Mano</b>ti yaṁ cittaṁ mano mānasaṁ hadayaṁ paṇḍaraṁ mano manāyatanaṁ manindriyaṁ viññāṇaṁ viññāṇakkhandho tajjā manoviññāṇadhātu, ayaṁ vuccati mano.

Ayaṁ mano imāya pītiyā sahagato hoti sahajāto saṁsaṭṭho sampayutto ekuppādo ekanirodho ekavatthuko ekārammaṇo.

<b>Pītimano hotī</b>ti pītimano hoti tuṭṭhamano haṭṭhamano pahaṭṭhamano attamano udaggamano muditamano pamoditamano hotīti—

addhā pītimano hoti.

<b>Laddhā macco yadicchatī</b>ti.

<b>Laddhā</b>ti labhitvā paṭilabhitvā adhigantvā vinditvā.

<b>Macco</b>ti satto naro mānavo poso puggalo jīvo jāgu jantu indagu manujo.

<b>Yadicchatī</b>ti yaṁ icchati yaṁ sādiyati yaṁ pattheti yaṁ piheti yaṁ abhijappati, rūpaṁ vā saddaṁ vā gandhaṁ vā rasaṁ vā phoṭṭhabbaṁ vāti, laddhā macco yadicchati.

Tenāha bhagavā—

“Kāmaṁ kāmayamānassa,

tassa ce taṁ samijjhati;

Addhā pītimano hoti,

laddhā macco yadicchatī”ti.

<b>Tassa ce kāmayānassa,</b>

<b>chandajātassa jantuno;</b>

<b>Te kāmā parihāyanti,</b>

<b>sallaviddhova ruppati.</b>

<b>Tassa ce kāmayānassā</b>ti.

<b>Tassa ce</b>ti tassa khattiyassa vā brāhmaṇassa vā vessassa vā suddassa vā gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā devassa vā manussassa vā.

<b>Kāmayānassā</b>ti kāme icchamānassa sādiyamānassa patthayamānassa pihayamānassa abhijappamānassa.

Atha vā kāmataṇhāya yāyati niyyati vuyhati saṁharīyati.

Yathā hatthiyānena vā assayānena vā goyānena vā ajayānena vā meṇḍayānena vā oṭṭhayānena vā kharayānena vā yāyati niyyati vuyhati saṁharīyati;

evamevaṁ kāmataṇhāya yāyati niyyati vuyhati saṁharīyatīti—

tassa ce kāmayānassa.

<b>Chandajātassa jantuno</b>ti.

<b>Chando</b>ti yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṁ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṁ kāmacchandanīvaraṇaṁ, tassa so kāmacchando jāto hoti sañjāto nibbatto abhinibbatto pātubhūto.

<b>Jantuno</b>ti sattassa narassa mānavassa posassa puggalassa jīvassa jāgussa jantussa indagussa manujassāti—

chandajātassa jantuno.

<b>Te kāmā parihāyantī</b>ti—

te vā kāmā parihāyanti, so vā kāmehi parihāyati.

Kathaṁ te kāmā parihāyanti?

Tassa tiṭṭhantasseva te bhoge rājāno vā haranti, corā vā haranti, aggi vā dahati, udakaṁ vā vahati, appiyā vā dāyādā haranti, nihitaṁ vā nādhigacchati, duppayuttā vā kammantā bhijjanti, kule vā kulaṅgāro uppajjati, yo te bhoge vikirati vidhamati viddhaṁseti aniccatāyeva aṭṭhamī.

Evaṁ te kāmā hāyanti parihāyanti paridhaṁsenti paripatanti antaradhāyanti vippalujjanti.

Kathaṁ so kāmehi parihāyati?

Tiṭṭhanteva te bhoge so cavati marati vippalujjati.

Evaṁ so kāmehi hāyati parihāyati paridhaṁsati paripatati antaradhāyati vippalujjati.

Corā haranti rājāno,

aggi dahati nassati;

Atha antena jahati,

sarīraṁ sapariggahaṁ;

Etadaññāya medhāvī,

bhuñjetha ca dadetha ca.

Datvā ca bhutvā ca yathānubhāvaṁ, anindito saggamupeti ṭhānanti, te kāmā parihāyanti.

<b>Sallaviddhova ruppatī</b>ti.

Yathā ayomayena vā sallena viddho, aṭṭhimayena vā sallena dantamayena vā sallena visāṇamayena vā sallena kaṭṭhamayena vā sallena viddho ruppati kuppati ghaṭṭīyati pīḷīyati, byādhito domanassito hoti, evamevaṁ vatthukāmānaṁ vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā.

So kāmasallena ca sokasallena ca viddho, ruppati kuppati ghaṭṭīyati pīḷīyati byādhito domanassito hotīti—

sallaviddhova ruppati.

Tenāha bhagavā—

“Tassa ce kāmayānassa,

chandajātassa jantuno;

Te kāmā parihāyanti,

sallaviddhova ruppatī”ti.

<b>Yo kāme parivajjeti,</b>

<b>sappasseva padā siro;</b>

<b>Somaṁ visattikaṁ loke,</b>

<b>sato samativattati.</b>

<b>Yo kāme parivajjetī</b>ti.

<b>Yo</b>ti yo yādiso yathāyutto yathāvihito yathāpakāro yaṁṭhānappatto yaṁdhammasamannāgato khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā gahaṭṭho vā pabbajito vā devo vā manusso vā.

<b>Kāme parivajjetī</b>ti.

<b>Kāmā</b>ti uddānato dve kāmā—

vatthukāmā ca kilesakāmā ca …pe…

ime vuccanti vatthukāmā …pe…

ime vuccanti kilesakāmā.

<b>Kāme parivajjetī</b>ti dvīhi kāraṇehi kāme parivajjeti—

vikkhambhanato vā samucchedato vā.

Kathaṁ vikkhambhanato kāme parivajjeti?

“Aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā appassādaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti,

“maṁsapesūpamā kāmā bahusādhāraṇaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti,

“tiṇukkūpamā kāmā anudahanaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti,

“aṅgārakāsūpamā kāmā mahāpariḷāhaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti,

“supinakūpamā kāmā ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti,

“yācitakūpamā kāmā tāvakālikaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti,

“rukkhaphalūpamā kāmā sambhañjanaparibhañjanaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti,

“asisūnūpamā kāmā adhikuṭṭanaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti,

“sattisūlūpamā kāmā vinivijjhanaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti,

“sappasirūpamā kāmā sappaṭibhayaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti,

“aggikkhandhūpamā kāmā mahābhitāpanaṭṭhenā”ti passanto vikkhambhanato kāme parivajjeti.