巴利《小部》· 大义释

Kathaṁ bhojanasālāyaṁ kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti?

Idhekacco bhojanasālāyaṁ acittīkārakato there bhikkhū anupakhajja nisīdati, navepi bhikkhū āsanena paṭibāhati, ghaṭṭayantopi tiṭṭhati, ghaṭṭayantopi nisīdati, puratopi tiṭṭhati, puratopi nisīdati, uccepi āsane nisīdati, sasīsaṁ pārupitvāpi nisīdati, ṭhitakopi bhaṇati, bāhāvikkhepakopi bhaṇati.

Evaṁ bhojanasālāyaṁ kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti.

Kathaṁ jantāghare kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti?

Idhekacco jantāghare acittīkārakato there bhikkhū ghaṭṭayantopi tiṭṭhati, ghaṭṭayantopi nisīdati, puratopi tiṭṭhati, puratopi nisīdati, uccepi āsane nisīdati, anāpucchampi anajjhiṭṭhopi kaṭṭhaṁ pakkhipati, dvārampi pidahati, bāhāvikkhepakopi bhaṇati.

Evaṁ jantāghare kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti.

Kathaṁ udakatitthe kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti?

Idhekacco udakatitthe acittīkārakato there bhikkhū ghaṭṭayantopi otarati, puratopi otarati, ghaṭṭayantopi nhāyati, puratopi nhāyati, uparitopi nhāyati, ghaṭṭayantopi uttarati, puratopi uttarati, uparitopi uttarati.

Evaṁ udakatitthe kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti.

Kathaṁ antaragharaṁ pavisanto kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti?

Idhekacco antaragharaṁ pavisanto acittīkārakato there bhikkhū ghaṭṭayantopi gacchati, puratopi gacchati, vokkammāpi therānaṁ bhikkhūnaṁ purato purato gacchati.

Evaṁ antaragharaṁ pavisanto kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti.

Kathaṁ antaragharaṁ paviṭṭho kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti?

Idhekacco antaragharaṁ paviṭṭho, “na pavisa, bhante”ti vuccamāno pavisati, “na tiṭṭha, bhante”ti vuccamāno tiṭṭhati, “na nisīda, bhante”ti vuccamāno nisīdati, anokāsampi pavisati, anokāsepi tiṭṭhati, anokāsepi nisīdati, yānipi tāni honti kulānaṁ ovarakāni gūḷhāni ca paṭicchannāni ca.

Yattha kulitthiyo kuladhītaro kulasuṇhāyo kulakumāriyo nisīdanti, tatthapi sahasā pavisati kumārakassapi siraṁ parāmasati.

Evaṁ antaragharaṁ paviṭṭho kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti—

idaṁ kāyikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti.

Katamaṁ vācasikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti?

Idhekacco saṅghagatopi vācasikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti, gaṇagatopi vācasikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti, antaragharaṁ paviṭṭhopi vācasikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti.

Kathaṁ saṅghagato vācasikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti?

Idhekacco saṅghagato acittīkārakato there bhikkhū anāpucchaṁ vā anajjhiṭṭho vā ārāmagatānaṁ bhikkhūnaṁ dhammaṁ bhaṇati, pañhaṁ visajjeti, pātimokkhaṁ uddisati, ṭhitakopi bhaṇati, bāhāvikkhepakopi bhaṇati.

Evaṁ saṅghagato vācasikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti.

Kathaṁ gaṇagato vācasikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti?

Idhekacco gaṇagato acittīkārakato there bhikkhū anāpucchaṁ vā anajjhiṭṭho vā ārāmagatānaṁ bhikkhūnaṁ dhammaṁ bhaṇati, pañhaṁ visajjeti, ṭhitakopi bhaṇati, bāhāvikkhepakopi bhaṇati.

Ārāmagatānaṁ bhikkhunīnaṁ upāsakānaṁ upāsikānaṁ dhammaṁ bhaṇati, pañhaṁ visajjeti, ṭhitakopi bhaṇati, bāhāvikkhepakopi bhaṇati.

Evaṁ gaṇagato vācasikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti.

Kathaṁ antaragharaṁ paviṭṭho vācasikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti?

Idhekacco antaragharaṁ paviṭṭho itthiṁ vā kumāriṁ vā evamāha—

“itthannāme itthaṅgotte kiṁ atthi?

Yāgu atthi, bhattaṁ atthi, khādanīyaṁ atthi.

Kiṁ pivissāma, kiṁ bhuñjissāma, kiṁ khādissāma?

Kiṁ vā atthi, kiṁ vā me dassathā”ti vippalapati, yā evarūpā vācā palāpo vippalāpo lālappo lālappanā lālappitattaṁ.

Evaṁ antaragharaṁ paviṭṭho vācasikaṁ pāgabbhiyaṁ dasseti—

idaṁ vācasikaṁ pāgabbhiyaṁ.

Katamaṁ cetasikaṁ pāgabbhiyaṁ?

Idhekacco na uccā kulā pabbajito samāno uccā kulā pabbajitena saddhiṁ sadisaṁ attānaṁ dahati cittena, na mahākulā pabbajito samāno mahākulā pabbajitena saddhiṁ sadisaṁ attānaṁ dahati cittena, na mahābhogakulā pabbajito samāno mahābhogakulā pabbajitena saddhiṁ sadisaṁ attānaṁ dahati cittena, na uḷārabhogakulā pabbajito samāno … na suttantiko samāno suttantikena saddhiṁ sadisaṁ attānaṁ dahati cittena, na vinayadharo samāno … na dhammakathiko samāno … na āraññiko samāno … na piṇḍapātiko samāno … na paṁsukūliko samāno … na tecīvariko samāno … na sapadānacāriko samāno … na khalupacchābhattiko samāno … na nesajjiko samāno … na yathāsanthatiko samāno … na paṭhamassa jhānassa lābhī samāno paṭhamassa jhānassa lābhinā saddhiṁ sadisaṁ attānaṁ dahati cittena …pe…

na nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhī samāno nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhinā saddhiṁ sadisaṁ attānaṁ dahati cittena—

idaṁ cetasikaṁ pāgabbhiyaṁ.

Yassimāni tīṇi pāgabbhiyāni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭipassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni, so vuccati appagabbhoti—

appagabbho.

<b>Ajeguccho</b>ti.

Atthi puggalo jeguccho, atthi ajeguccho.

Katamo ca puggalo jeguccho?

Idhekacco puggalo dussīlo hoti pāpadhammo asucisaṅkassarasamācāro paṭicchannakammanto assamaṇo samaṇapaṭiñño abrahmacārī brahmacāripaṭiñño antopūti avassuto kasambujāto—

ayaṁ vuccati puggalo jeguccho.

Atha vā kodhano hoti upāyāsabahulo, appampi vutto samāno abhisajjati kuppati byāpajjati patiṭṭhīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti—

ayaṁ vuccati puggalo jeguccho.

Atha vā kodhano hoti upanāhī, makkhī hoti paḷāsī, issukī hoti maccharī, saṭho hoti māyāvī, thaddho hoti atimānī, pāpiccho hoti micchādiṭṭhi, sandiṭṭhiparāmāsī hoti ādānaggāhī duppaṭinissaggī—

ayaṁ vuccati puggalo jeguccho.

Katamo ca puggalo ajeguccho?

Idha bhikkhu sīlavā hoti pātimokkhasaṁvarasaṁvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu—

ayaṁ vuccati puggalo ajeguccho.

Atha vā akkodhano hoti anupāyāsabahulo, bahumpi vutto samāno na abhisajjati na kuppati na byāpajjati na patiṭṭhīyati, na kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti—

ayaṁ vuccati puggalo ajeguccho.

Atha vā akkodhano hoti anupanāhī, amakkhī hoti apaḷāsī, anissukī hoti amaccharī, asaṭho hoti amāyāvī, athaddho hoti anatimānī, na pāpiccho hoti na micchādiṭṭhi, asandiṭṭhiparāmāsī hoti anādānaggāhī suppaṭinissaggī—

ayaṁ vuccati puggalo ajeguccho.

Sabbe bālaputhujjanā jegucchā, puthujjanakalyāṇakaṁ upādāya aṭṭha ariyapuggalā ajegucchāti—

appagabbho ajeguccho.

<b>Pesuṇeyye ca no yuto</b>ti.

<b>Pesuññan</b>ti idhekacco pisuṇavāco hoti, ito sutvā amutra akkhātā imesaṁ bhedāya, amutra vā sutvā imesaṁ akkhātā amūsaṁ bhedāya.

Iti samaggānaṁ vā bhettā, bhinnānaṁ vā anuppadātā, vaggārāmo, vaggarato, vagganandī, vaggakaraṇiṁ vācaṁ bhāsitā hoti—

idaṁ vuccati pesuññaṁ.

Api ca dvīhi kāraṇehi pesuññaṁ upasaṁharati—

piyakamyatāya vā, bhedādhippāyena vā.

Kathaṁ piyakamyatāya pesuññaṁ upasaṁharati?

“Imassa piyo bhavissāmi, manāpo bhavissāmi, vissāsiko bhavissāmi, abbhantariko bhavissāmi, suhadayo bhavissāmī”ti.

Evaṁ piyakamyatāya pesuññaṁ upasaṁharati.

Kathaṁ bhedādhippāyena pesuññaṁ upasaṁharati?

“Kathaṁ ime nānā assu vinā assu vaggā assu dvedhā assu dvejjhā assu dve pakkhā assu bhijjeyyuṁ na samāgaccheyyuṁ dukkhaṁ na phāsu vihareyyun”ti.

Evaṁ bhedādhippāyena pesuññaṁ upasaṁharati.

Yassetaṁ pesuññaṁ pahīnaṁ samucchinnaṁ vūpasantaṁ paṭipassaddhaṁ abhabbuppattikaṁ ñāṇagginā daḍḍhaṁ, so pesuññe no yuto na yutto na payutto na sammāyuttoti—

pesuṇeyye ca no yuto.

Tenāha bhagavā—

“Patilīno akuhako,

apihālu amaccharī;

Appagabbho ajeguccho,

pesuṇeyye ca no yuto”ti.

<b>Sātiyesu anassāvī,</b>

<b>atimāne ca no yuto;</b>

<b>Saṇho ca paṭibhānavā,</b>

<b>na saddho na virajjati.</b>

<b>Sātiyesu anassāvī</b>ti.

<b>Sātiyā</b> vuccanti pañca kāmaguṇā.

Kiṅkāraṇā sātiyā vuccanti pañca kāmaguṇā?

Yebhuyyena devamanussā pañca kāmaguṇe icchanti sātiyanti patthayanti pihayanti abhijappanti, taṅkāraṇā sātiyā vuccanti pañca kāmaguṇā.

Yesaṁ esā sātiyā taṇhā appahīnā tesaṁ cakkhuto rūpataṇhā savati āsavati sandati pavattati, sotato saddataṇhā … ghānato gandhataṇhā … jivhāto rasataṇhā … kāyato phoṭṭhabbataṇhā … manato dhammataṇhā savati āsavati sandati pavattati.

Yesaṁ esā sātiyā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā tesaṁ cakkhuto rūpataṇhā na savati nāsavati na sandati na pavattati, sotato saddataṇhā …pe…

manato dhammataṇhā na savati nāsavati na sandati na pavattatīti—

sātiyesu anassāvī.

<b>Atimāne ca no yuto</b>ti.

Katamo atimāno?

Idhekacco paraṁ atimaññati jātiyā vā gottena vā …pe… aññataraññatarena vā vatthunā.

Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnamo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—

ayaṁ vuccati atimāno.

Yasseso atimāno pahīno samucchinno vūpasanto paṭipassaddho abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍho, so atimāne ca no yuto na yutto nappayutto na sammāyuttoti—

atimāne ca no yuto.

<b>Saṇho ca paṭibhānavā</b>ti.

<b>Saṇho</b>ti saṇhena kāyakammena samannāgatoti saṇho, saṇhena vacīkammena … saṇhena manokammena samannāgatoti saṇho, saṇhehi satipaṭṭhānehi samannāgatoti saṇho, saṇhehi sammappadhānehi … saṇhehi iddhipādehi … saṇhehi indriyehi … saṇhehi balehi … saṇhehi bojjhaṅgehi samannāgatoti saṇho, saṇhena ariyena aṭṭhaṅgikena maggena samannāgatoti—

saṇho.

<b>Paṭibhānavā</b>ti tayo paṭibhānavanto—

pariyattipaṭibhānavā, paripucchāpaṭibhānavā, adhigamapaṭibhānavā.

Katamo pariyattipaṭibhānavā?

Idhekaccassa pakatiyā pariyāpuṭaṁ hoti—

suttaṁ geyyaṁ veyyākaraṇaṁ gāthā udānaṁ itivuttakaṁ jātakaṁ abbhutadhammaṁ vedallaṁ, tassa pariyattiṁ nissāya paṭibhāyati—

ayaṁ pariyattipaṭibhānavā.

Katamo paripucchāpaṭibhānavā?

Idhekacco paripucchitā hoti attatthe ca ñāyatthe ca lakkhaṇe ca kāraṇe ca ṭhānāṭhāne ca, tassa taṁ paripucchaṁ nissāya paṭibhāyati—

ayaṁ paripucchāpaṭibhānavā.

Katamo adhigamapaṭibhānavā?

Idhekaccassa adhigatā honti cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo cattāro ariyamaggā cattāri sāmaññaphalāni catasso paṭisambhidāyo cha abhiññāyo,

tassa attho ñāto dhammo ñāto nirutti ñātā,

atthe ñāte attho paṭibhāyati,

dhamme ñāte dhammo paṭibhāyati,

niruttiyā ñātāya nirutti paṭibhāyati;

imesu tīsu ñāṇesu ñāṇaṁ paṭibhānapaṭisambhidā.

Imāya paṭibhānapaṭisambhidāya upeto samupeto upagato samupagato upapanno samupapanno samannāgato so vuccati paṭibhānavā.

Yassa pariyatti natthi, paripucchā natthi, adhigamo natthi, kiṁ tassa paṭibhāyissatīti—

saṇho ca paṭibhānavā.

<b>Na saddho na virajjatī</b>ti.

<b>Na saddho</b>ti sāmaṁ sayaṁ abhiññātaṁ attapaccakkhaṁ dhammaṁ na kassaci saddahati aññassa samaṇassa vā brāhmaṇassa vā devassa vā mārassa vā brahmuno vā.