巴利《小部》· 大义释

Etaṁ ādīnavaṁ disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā diṭṭhikalahesu diṭṭhibhaṇḍanesu diṭṭhiviggahesu diṭṭhivivādesu diṭṭhimedhagesūti—

etampi disvā.

<b>Na vivādayethā</b>ti na kalahaṁ kareyya na bhaṇḍanaṁ kareyya na viggahaṁ kareyya na vivādaṁ kareyya, na medhagaṁ kareyya, kalahabhaṇḍanaviggahavivādamedhagaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, kalahabhaṇḍanaviggahavivādamedhagā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippayutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—

etampi disvā na vivādayetha.

<b>Na hi tena suddhiṁ kusalā vadantī</b>ti.

<b>Kusalā</b>ti ye te khandhakusalā dhātukusalā āyatanakusalā paṭiccasamuppādakusalā satipaṭṭhānakusalā sammappadhānakusalā iddhipādakusalā indriyakusalā balakusalā bojjhaṅgakusalā maggakusalā phalakusalā nibbānakusalā, te kusalā diṭṭhikalahena diṭṭhibhaṇḍanena diṭṭhiviggahena diṭṭhivivādena diṭṭhimedhagena suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ, muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ na vadanti na kathenti na bhaṇanti na dīpayanti na voharantīti—

na hi tena suddhiṁ kusalā vadanti.

Tenāha bhagavā—

“Yā unnatī sāssa vighātabhūmi,

Mānātimānaṁ vadate paneso;

Etampi disvā na vivādayetha,

Na hi tena suddhiṁ kusalā vadantī”ti.

<b>Sūro yathā rājakhādāya puṭṭho,</b>

<b>Abhigajjameti paṭisūramicchaṁ;</b>

<b>Yeneva so tena palehi sūra,</b>

<b>Pubbeva natthi yadidaṁ yudhāya.</b>

<b>Sūro yathā rājakhādāya puṭṭho</b>ti.

<b>Sūro</b>ti sūro vīro vikkanto abhīrū achambhī anutrāsī apalāyī.

<b>Rājakhādāya puṭṭho</b>ti rājakhādanīyena rājabhojanīyena puṭṭho posito āpādito vaḍḍhitoti—

sūro yathā rājakhādāya puṭṭho.

<b>Abhigajjameti paṭisūramicchan</b>ti.

So gajjanto uggajjanto abhigajjanto eti upeti upagacchati paṭisūraṁ paṭipurisaṁ paṭisattuṁ paṭimallaṁ icchanto sādiyanto patthayanto pihayanto abhijappantoti—

abhigajjameti paṭisūramicchaṁ.

<b>Yeneva so tena palehi sūrā</b>ti.

Yeneva so diṭṭhigatiko tena palehi, tena vaja, tena gaccha, tena atikkama, so tuyhaṁ paṭisūro paṭipuriso paṭisattu paṭimalloti—

yeneva so tena palehi sūra.

<b>Pubbeva natthi yadidaṁ yudhāyā</b>ti.

Pubbeva bodhiyā mūle ye paṭisenikarā kilesā paṭilomakarā paṭikaṇḍakakarā paṭipakkhakarā te natthi na santi na saṁvijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā.

<b>Yadidaṁ yudhāyā</b>ti yadidaṁ yuddhatthāya kalahatthāya bhaṇḍanatthāya viggahatthāya vivādatthāya medhagatthāyāti—

pubbeva natthi yadidaṁ yudhāya.

Tenāha bhagavā—

“Sūro yathā rājakhādāya puṭṭho,

Abhigajjameti paṭisūramicchaṁ;

Yeneva so tena palehi sūra,

Pubbeva natthi yadidaṁ yudhāyā”ti.

<b>Ye diṭṭhimuggayha vivādayanti,</b>

<b>Idameva saccanti ca vādayanti;</b>

<b>Te tvaṁ vadassū na hi tedha atthi,</b>

<b>Vādamhi jāte paṭisenikattā.</b>

<b>Ye diṭṭhimuggayha vivādayantī</b>ti ye dvāsaṭṭhidiṭṭhigatānaṁ aññataraññataraṁ diṭṭhigataṁ gahetvā gaṇhitvā uggaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā vivādayanti kalahaṁ karonti, bhaṇḍanaṁ karonti, viggahaṁ karonti, vivādaṁ karonti, medhagaṁ karonti—

“na tvaṁ imaṁ dhammavinayaṁ ājānāsi, ahaṁ imaṁ dhammavinayaṁ ājānāmi, kiṁ tvaṁ imaṁ dhammavinayaṁ ājānissasi, micchāpaṭipanno tvamasi, ahamasmi sammāpaṭipanno, sahitaṁ me, asahitaṁ te, pure vacanīyaṁ pacchā avaca, pacchā vacanīyaṁ pure avaca, adhiciṇṇaṁ te viparāvattaṁ, āropito te vādo, niggahito tvamasi, cara vādappamokkhāya, nibbeṭhehi vā sace pahosī”ti—

ye diṭṭhimuggayha vivādayanti.

<b>Idameva saccanti ca vādayantī</b>ti.

“Sassato loko, idameva saccaṁ moghamaññan”ti vādayanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti.

“Asassato loko …pe…

neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā, idameva saccaṁ moghamaññan”ti vādayanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti—

idameva saccanti ca vādayanti.

<b>Te tvaṁ vadassū na hi tedha atthi, vādamhi jāte paṭisenikattā</b>ti.

Te tvaṁ diṭṭhigatike vadassu vādena vādaṁ, niggahena niggahaṁ, paṭikammena paṭikammaṁ, visesena visesaṁ, paṭivisesena paṭivisesaṁ, āveṭhiyāya āveṭhiyaṁ, nibbeṭhiyāya nibbeṭhiyaṁ, chedena chedaṁ, maṇḍalena maṇḍalaṁ, te tuyhaṁ paṭisūrā paṭipurisā paṭisattū paṭimallāti—

te tvaṁ vadassū na hi tedha atthi.

<b>Vādamhi jāte paṭisenikattā</b>ti.

Vāde jāte sañjāte nibbatte abhinibbatte pātubhūteyeva paṭisenikattā paṭilomakattā paṭikaṇḍakakattā paṭipakkhakattā kalahaṁ kareyyuṁ bhaṇḍanaṁ kareyyuṁ viggahaṁ kareyyuṁ vivādaṁ kareyyuṁ medhagaṁ kareyyuṁ, te natthi na santi na saṁvijjanti nupalabbhanti, pahīnā …pe…

ñāṇagginā daḍḍhāti—

te tvaṁ vadassū na hi tedha atthi vādamhi jāte paṭisenikattā.

Tenāha bhagavā—

“Ye diṭṭhimuggayha vivādayanti,

Idameva saccanti ca vādayanti;

Te tvaṁ vadassū na hi tedha atthi,

Vādamhi jāte paṭisenikattā”ti.

<b>Visenikatvā pana ye caranti,</b>

<b>Diṭṭhīhi diṭṭhiṁ avirujjhamānā;</b>

<b>Tesu tvaṁ kiṁ labhetho pasūra,</b>

<b>Yesīdha natthi paramuggahītaṁ.</b>

<b>Visenikatvā pana ye carantī</b>ti.

Senā vuccati mārasenā.

Kāyaduccaritaṁ mārasenā, vacīduccaritaṁ mārasenā, manoduccaritaṁ mārasenā, lobho mārasenā, doso mārasenā, moho mārasenā, kodho … upanāho … makkho … paḷāso … issā … macchariyaṁ … māyā … sāṭheyyaṁ … thambho … sārambho … māno … atimāno … mado … pamādo … sabbe kilesā … sabbe duccaritā … sabbe darathā … sabbe pariḷāhā … sabbe santāpā … sabbākusalābhisaṅkhārā mārasenā.

Vuttañhetaṁ bhagavatā—

“Kāmā te paṭhamā senā,

dutiyā arati vuccati;

…pe…

Na naṁ asuro jināti,

jetvāva labhate sukhan”ti.

Yato catūhi ariyamaggehi sabbā ca mārasenā sabbe ca paṭisenikarā kilesā jitā ca parājitā ca bhaggā vippaluggā parammukhā, tena vuccati visenikatvāti.

<b>Ye</b>ti arahanto khīṇāsavā.

<b>Carantī</b>ti caranti viharanti iriyanti vattenti pālenti yapenti yāpentīti—

visenikatvā pana ye caranti.

<b>Diṭṭhīhi diṭṭhiṁ avirujjhamānā</b>ti.

Yesaṁ dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭipassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni, te diṭṭhīhi diṭṭhiṁ avirujjhamānā appaṭivirujjhamānā appahīyamānā appaṭihaññamānā appaṭihatamānāti—

diṭṭhīhi diṭṭhiṁ avirujjhamānā.

<b>Tesu tvaṁ kiṁ labhetho pasūrā</b>ti.

Tesu arahantesu khīṇāsavesu kiṁ labhetho paṭisūraṁ paṭipurisaṁ paṭisattuṁ paṭimallanti—

tesu tvaṁ kiṁ labhetho pasūra.

<b>Yesīdha natthi paramuggahītan</b>ti.

Yesaṁ arahantānaṁ khīṇāsavānaṁ “idaṁ paramaṁ aggaṁ seṭṭhaṁ visiṭṭhaṁ pāmokkhaṁ uttamaṁ pavaran”ti gahitaṁ parāmaṭṭhaṁ abhiniviṭṭhaṁ ajjhositaṁ adhimuttaṁ, natthi na santi na saṁvijjanti nupalabbhanti, pahīnaṁ samucchinnaṁ vūpasantaṁ paṭipassaddhaṁ abhabbuppattikaṁ ñāṇagginā daḍḍhanti—

yesīdha natthi paramuggahītaṁ.

Tenāha bhagavā—

“Visenikatvā pana ye caranti,

Diṭṭhīhi diṭṭhiṁ avirujjhamānā;

Tesu tvaṁ kiṁ labhetho pasūra,

Yesīdha natthi paramuggahītan”ti.

<b>Atha tvaṁ pavitakkamāgamā,</b>

<b>Manasā diṭṭhigatāni cintayanto;</b>

<b>Dhonena yugaṁ samāgamā,</b>

<b>Na hi tvaṁ sakkhasi sampayātave.</b>

<b>Atha tvaṁ pavitakkamāgamā</b>ti.

<b>Athā</b>ti padasandhi padasaṁsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatā petaṁ—

athāti.

<b>Pavitakkamāgamā</b>ti takkento vitakkento saṅkappento “jayo nu kho me bhavissati, parājayo nu kho me bhavissati, kathaṁ niggahaṁ karissāmi, kathaṁ paṭikammaṁ karissāmi, kathaṁ visesaṁ karissāmi, kathaṁ paṭivisesaṁ karissāmi, kathaṁ āveṭhiyaṁ karissāmi, kathaṁ nibbeṭhiyaṁ karissāmi, kathaṁ chedaṁ karissāmi, kathaṁ maṇḍalaṁ karissāmi” evaṁ takkento vitakkento saṅkappento āgatosi upagatosi sampattosi mayā saddhiṁ samāgatosīti—

atha tvaṁ pavitakkamāgamā.

<b>Manasā diṭṭhigatāni cintayanto</b>ti.

<b>Mano</b>ti yaṁ cittaṁ mano mānasaṁ hadayaṁ paṇḍaraṁ, mano manāyatanaṁ manindriyaṁ viññāṇaṁ viññāṇakkhandho tajjā manoviññāṇadhātu.

Cittena diṭṭhiṁ cintento vicintento “sassato loko”ti vā,

“asassato loko”ti vā …pe…

“neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā”ti vāti—

manasā diṭṭhigatāni cintayanto.

<b>Dhonena yugaṁ samāgamā, na hi tvaṁ sakkhasi sampayātave</b>ti.

<b>Dhonā</b> vuccati paññā.

Yā paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi.

Kiṅkāraṇā dhonā vuccati paññā?

Tāya paññāya kāyaduccaritaṁ dhutañca dhotañca sandhotañca niddhotañca,

vacīduccaritaṁ …pe…

sabbākusalābhisaṅkhārā dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca.

Atha vā sammādiṭṭhiyā micchādiṭṭhi …

sammāsaṅkappena micchāsaṅkappo …pe…

sammāvimuttiyā micchāvimutti dhutā ca dhotā ca sandhotā ca niddhotā ca.

Atha vā ariyena aṭṭhaṅgikena maggena sabbe kilesā …

sabbe duccaritā …

sabbe darathā …

sabbe pariḷāhā …

sabbe santāpā …